Yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lí tuổi học sinh THPT

NỘI DUNGNHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÍ; QUAN HỆ GIAO TIẾP GIỮA THANH NIÊN VỚI NGƯỜI LỚN; VẤN ĐỀ LỰA CHỌN NGHỀ NGHIỆP CỦA HỌC SINH THPT I.. Như vậy, giới hạn thứ nhất là

MỤC LỤC

Trang

I Những yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lí tuổi

học sinh trung học phổ thông 3

1 Khái niệm tuổi thanh xuân 3

2 Đặc điểm cơ thể 4

3 Điều kiện xã hội của sự phát triển 6

3.1 Hoạt động xã hội 7

3.2 Trong gia đình 8

II Quan hệ giao tiếp giữa thanh niên với người lớn 8

1 Mối quan hệ giữa thanh niên và người lớn 8

2 Cách cải thiện mối quan hệ giữa thanh niên và người lớn 11

III Vấn đề lựa chọn nghề nghiệp của thanh niên mới lớn 12

1 Vấn đề và xu hướng lựa chọn nghề nghiệp 12

2 Nhược điểm lựa chọn nghề nghiệp của thanh niên hiện nay 13

3 Cách khắc phục nhược điểm trong việc lựa chọn nghề 14

NỘI DUNG

NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN TÂM LÍ; QUAN HỆ GIAO TIẾP GIỮA THANH NIÊN VỚI NGƯỜI LỚN; VẤN ĐỀ LỰA CHỌN NGHỀ NGHIỆP CỦA HỌC SINH THPT

I Những yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lí tuổi học sinh trung học phổ thông

1 Khái niệm tuổi thanh xuân

Trong tâm lí học lứa tuổi, người ta định nghĩa tuổi thanh xuân là giai đoạn phát triển bắt đầu phát triển từ lúc dậy thì và kết thúc khi bắt đầu vào tuổi người lớn

Như vậy, giới hạn thứ nhất là giới hạn sinh lí, giới hạn thứ hai là giới hạn xã hội chỉ ra nhiều tính chất phức tạp và nhiều mặt của lứa tuổi thanh niên

Vì vậy, tâm lí học Mác – xít cho rằng, cần phải nghiên cứu tuổi thanh niên một cách phức hợp, phải kết hợp quan điểm tâm lí học xã hội với việc tính đến những quy luật bên trong của sự phát triển Đó là một vấn đề phức tạp và khó khăn vì không phải lúc nào nhịp điệu và các giai đoạn của sự phát triển tâm, sinh lí cũng trùng hợp với các giai đoạn trưởng thành về mặt xã hội

So với hai, ba thế kỉ trước đây, sự dậy thì bắt đầu và kết thúc sớm hơn hai năm Nên tuổi thiếu niên ngày nay hạ thấp và kết thúc vào khoảng 14, 15 tuổi Dẫn đến tuổi thanh niên cũng bắt đầu sớm hơn

Lứa tuổi thanh niên là lứa tuổi chuẩn bị bước sang người lớn, nên lứa tuổi thiếu niên phải chuẩn bị những nội dung về mặt tâm lí, xã hội, tri thức Nhưng nội dung cụ thể của thời kì phát triển này được quy định không đơn giản chỉ bởi tuổi mà là những điều kiện xã hội ( vị trí của thanh niên trong xã hội, khối lượng kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo mà họ nắm bắt được và hàng loạt những nhân tố khác phụ thuộc vào những điều kiện xã hội đó)

Trong giai đoạn hiện nay, hoạt động xã hội, lao động ngày càng phức tạp nên thờ kì chuẩn bị cũng được kéo dài một cách đáng kể Cụ thể như thời gian học chưa phải lao động được kéo dài Như vậy đã kéo dài sự trưởng thành thật sự về mặt xã hội Nên có sự kéo dài tuổi thanh niên và dẫn đến việc khó xác định của giới hạn lứa tuổi

Song hiện nay người ta cho rằng, đối với đa số thanh niên thì tuổi thanh niên là thời kì từ 14, 15 tuổi đến 25 tuổi Trong đó chia làm

2 thời kì chính:

- Từ 14, 15 tuổi đến 17, 18 tuổi: giai đoạn đầu tuổi thanh niên (còn gọi là thanh niên mới lớn, thanh niên học sinh)

- Từ 17, 18 tuổi đến 25 tuổi: giai đoạn hai của tuổi thanh niên (học sinh, sinh viên)

Những phân tích trên cho thấy: Tuổi thanh niên là một hiện

tượng tâm lí xã hội.

2 Đặc điểm cơ thể

Tuổi đầu thanh niên là thời kì đạt được sự trưởng thành về mặt thể lực, nhưng sự phát triển cơ thể còn kém so với sự phát triển cơ thể

của người lớn Tuổi thanh niên bắt đầu thời kì phát triển tương đối êm

ả về mặt sinh lí

Cơ thể các em có sự phát triển với những đặc điểm sau:

- Hệ xương phát triển hoàn thiện Cơ bắp tiếp tục phát triển, nhịp

độ tăng trưởng về chiều cao và trọng lượng đã chậm lại

Các em gái đạt được sự tăng trưởng của mình trung bình vào khoảng tuổi 16, 17 (± 13 tháng), các em trai khoảng 17, 18 tuổi (± 10 tháng)

- Trọng lượng, chiều cao của các em trai đuổi kịp các em gái và

đã tiếp tục vượt lên Sức mạnh cơ bắp tăng rất nhanh Lực cơ của em trai 16 tuổi vượt lên gấp hai lần so với lực cơ của em lúc 12 tuổi Đại

đa số các em đều đã qua thời kì phát dục

Sự phát triển của hệ thần kinh có nhưng thay đổi quan trọng do:

- Cấu trúc bên trong của não phức tạp và các chức năng của não phát triển Cấu trúc của tế bào bán cầu đại não có những đặc điểm như trong cấu trúc tế bào não của người lớn

- Số lượng dây thần kinh liên hợp tăng lên kết các thành phần khác nhau của vỏ não lại Điều đó tạo tiền đề cần tiền đề cần thiết cho

sự phức tạp hóa hoạt động phân tích, tổng hợp… của vỏ bán cầu đại não trong qúa trình học tập

Sự hoàn thiện về bộ máy thần kinh và hoạt động thần kinh bậc cao nói chung đã làm cho những phản ứng được chính xác hơn, các

động tác được kết hợp khéo léo và hoàn thiện hơn Nên lứa tuổi này

có khả năng đạt được những thành tích cao trong hoạt động thể thao như: bơi lội, quần vợt, trượt băng nghệ thuật, thể dục dụng cụ,…

Hoạt động của tuyến nội tiết trở lại hoạt động bình thường hơn

so với lứa tuổi trước.

Hệ tuần hoàn hoạt động bình thường Mất dần sự không cân đối

giữa hệ huyết quản và tim mạch

Lứa tuổi thanh niên vẫn còn dễ bị kích động như ở thiếu nhi, nhưng ở thiếu niên ngoài nguyên nhân do sinh lí còn do cách sống như hút thuốc, vui chơi,… không điều độ Có thể nói đây là thời kì phát triển thuận lợi về mặt cơ thể (thời kì ít mắc bệnh, dễ khỏi bệnh…)

Tuy nhiên, lứa tuổi thiếu niên các em luôn xây dựng cho mình một hình tượng về cơ thể của bản thân Các em luôn chú ý đến hình thức và bên ngoài, nếu các em không ưng ý về mình thì các em luôn muốn và ao ước mình được như thế này, mình phải như thế kia

Ví dụ: Các em thường hay lo lắng khi thấy mình quá lùn hay quá

to béo,… dẫn đến việc các em hay bi quan, bi kịch hình thức,…

Tóm lại, lứa tuổi thanh niên là lứa tuổi các em có cơ thể phát

triển cân đối, khỏe và đẹp Các em có thể đạt khả năng và thành tích

về cơ thể, sự khéo léo như người lớn

3 Điều kiện xã hội của sự phát triển

3.1 Hoạt động xã hội

Hoạt động xã hội và hứng thú xã hội được mở rộng cả phạm vi biến đổi cả về mặt chất lượng; xuất hiện nhiều vai trò của người lớn

và thực hiện vai trò của người lớn một cách độc lập và có trách nhiệm như tham gia các hoạt động thông tin, tuyên truyền,…

Đến 18 tuổi, các em đã tham gia bầu cử, có nghĩa vụ lao động, nghĩa vụ quân sự,…

Nhiệm vụ xã hội chủ yếu của các em trong thời kì này là chọn nghề Việc chọn nghề quyết định đến đương đời của mỗi em

Tất cả các chế độ chính trị, pháp chế, pháp luật, đạo đức quan hệ của con người đều tác động đến thanh niên

Tuy vậy, ở thanh niên cũng chưa thực sự trở thành người lớn vì:

- Các em hầu hết vẫn còn là học sinh

- Các em chưa có nghề nghiệp và sự lao động thực sự

- Các em còn thiếu kinh nghiệm thực tiễn Học sinh trung học phổ thông còn phụ thuộc vào người lớn, người lớn quy định nội dung,

xu hướng hoạt động của các em

- Các em vẫn còn phụ thuộc rất lớn vào cha mẹ

3.2 Trong gia đình

Thanh niên đã có vị trí khá quan trọng trong gia đình vì:

- Các em đã có nhiều quyền lợi và trách nhiệm của người lớn

- Các em giúp nhiều việc trong gia đình, tham gia nhiều việc của người lớn (nhất là các gia đình nông thôn, ngoài giờ học các em còn giúp bố mẹ cày bừa, gặt hái, lao động trong nông nghiệp)

- Các em đã được bố mẹ trao đổi một số ý kiến trong gia đình, quan tâm đến nhiều mặt sinh hoạt trong gia đình như kế hoạch làm ăn, chi tiêu,… thay thế bố mẹ quản lí, chăm sóc các em nhỏ,…

Tóm lại, vị trí của thanh niên trong gia đình được nâng lên rõ rệt, các em cũng nhận thấy trách nhiệm của mình trong gia đình Điều này ảnh hưởng tới sự phát triển tâm lí tuổi thanh niên mới lớn

Lưu ý rằng, đối với thanh niên mới lớn, người lớn cần phải thực

hiện tính hai mặt với thanh niên:

Thứ nhất, nhắc nhở các em đã là người lớn nên đòi hỏi ở các em

tính độc lập, ý thức trách nhiệm và thái độ hợp lí

Thứ hai, đòi hỏi các em thích ứng với cha mẹ, giáo viên, phục

tùng cha mẹ, thầy cô

Như vậy, vị trí của thanh niên có tính chất không xác định, mặt này được coi là người lớn, mặt khác lại không Tính chất đó và những yêu cầu đề ra cho thanh niên được phản ánh một cách độc đáo vào tâm

lí thanh niên Vị trí “không xác định” của thanh niên là một tất yếu khách quan

Kết luận sư phạm: Trong giáo dục cần lưu ý tạo điều kiện xây

dựng một phương thức sống phù hợp với mức độ phát triển chung của thanh niên bằng cách khuyến khích ý thức trách nhiệm của thanh niên

và khuyến khích giáo dục lẫn nhau trong tập thể thanh niên mới lớn

II Quan hệ giao tiếp giữa thanh niên với người lớn

1 Mối quan hệ giữa thanh niên và người lớn

Để giáo dục thanh niên, trước hết cần chú ý xây dựng mối quan

hệ tốt giữa thanh niên và người lớn

Cảm nhận về “tính người lớn” của chính bản thân mình là một trong những nét tâm lí đặc trưng xuất hiện trong giai đoạn chuyển từ

lứa tuổi thiếu niên sang thanh niên Thực tiễn cho thấy rằng sự nảy sinh cảm nhận đó ở lứa tuổi thanh niên là một trong những yếu tố tâm

lí góp phần tạo nên những mối quan hệ bất bình ổn giữa cha mẹ và con cái, làm cho tần số giao tiếp giữa cha mẹ và con cái giảm xuống

và thay vào đó là nhu cầu giao tiếp của thanh niên với bạn đồng trang lứa tăng lên

Quan hệ bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau giữa người và người ở đất nước ta hiện nay là điều kiện thuận lợi để hình thành quan hệ tốt đẹp giữa thanh niên mới lớn và người lớn Tuy vậy vẫn khó tránh khỏi những xung đột giữa thanh niên và người lớn Điều đó một phần do thanh niên và người lớn sống và phát triển ở hai giai đoạn khác nhau của đất nước Mặt khác nó phụ thuộc nhiều vào thái độ của cả hai phía đối với nhau, quan điểm của cả hai phía về nhau

Bước sang tuổi thanh niên các em có cảm nhận rõ rệt rằng mình

đã lớn hay mình cũng gần giống người lớn, sắp trở thành người lớn Ranh giới giữa tuổi thanh niên và tuổi người lớn trong con mắt của thanh niên không phải bao giờ cũng hiện lên một cách rõ ràng Trong quan hệ với trẻ nhỏ tuổi hơn hay trong quan hệ với các bạn đồng lứa thanh niên có xu hướng cố gắng thể hiện mình như những người đã lớn Các em hướng tới các giá trị của người lớn, so sánh mình với người lớn, mong muốn được tự lập, tự chủ trong giải quyết các vấn đề của riêng mình Tuy nhiên thực tiễn cuộc sống đã đưa thanh niên vào một hoàn cảnh đầy mâu thuẫn So sánh mình với người lớn, học sinh cấp III hiểu rằng mình vẫn còn nhỏ, còn phụ thuộc Nếu như lứa tuổi trước đó sẵn sàng chấp nhận quan hệ người lớn - trẻ con, thì đối với thanh niên tính chất như vậy trong quan hệ giữa các em với người lớn

được các em coi như là không bình thường Thanh niên cố gắng khắc phục kiểu quan hệ đó Chính vì vậy xuất hiện một mâu thuẫn giữa ý muốn chủ quan và hiện thực khách quan: muốn trở thành người lớn song thanh niên ý thức được rằng mình chưa đủ khả năng Mâu thuẫn này đã tạo ra những thay đổi lớn trong lĩnh vực tình cảm của lứa tuổi thanh niên Những nghiên cứu về tính cách thanh niên bằng các trắc nghiệm TAT và Rorschach cho thấy rằng tính hay lo lắng đã tăng từ

độ tuổi 12 đến độ tuổi 16 So với các lứa tuổi trước đó mức độ lo lắng trong giao tiếp với mọi người (với bạn bè, thầy cô giáo, người lớn…)

ở lứa tuổi thanh niên cao hơn hẳn và đặc biệt cao trong giao tiếp với

bố mẹ hay với những người lớn mà thanh niên cảm thấy bị phụ thuộc Theo thói quen thông thường trong quan hệ với con cái đã bước vào tuổi thanh niên, các bậc cha mẹ vẫn thường xem họ như những đứa trẻ

mà ít chú ý đến nhu cầu nội tâm của họ Kiểu quan hệ mang tính sai khiến, áp đặt cứng nhắc hoặc những biểu hiện tình cảm mẹ - con thái quá đối với lứa tuổi này thường gây ra những hậu quả không mong đợi A.E.Litrco - một chuyên gia tâm thán học nổi tiếng của Liên bang Nga về lứa tuổi thanh niên nhận định rằng, lứa tuổi từ 14 đến 18 là lứa tuổi khủng hoảng đối với tâm thần học Ở lứa tuổi này các biểu hiện rối loạn nhân cách tăng lên rõ rệt và trong phần lớn các trường hợp, chúng có nguồn gốc sâu xa trong các quan hệ cha mẹ - con cái, quan

hệ thầy - trò không thuận lợi

Trên cơ sở phát triển sinh lý, mức độ chín muồi của quá trình phát triển các đặc điểm sinh lý giới, sự cảm nhận về tính chất người lớn của bản thân mình ở thanh niên không phải là một cảm nhận

chung chung mà liên quan chặt chẽ với việc gắn kết mình vào một

giới nhất định Từ nhận thức đó ở thanh niên nam (nữ) dần dần hình thành những nhu cầu, động cơ, định hướng giá trị, các quan hệ và các kiểu loại hành vi đặc trưng cho mỗi gia đình

2 Cách cải thiện mối quan hệ giữa thanh niên và người lớn

Quan hệ thanh niên mới lớn với người lớn có thể tốt đẹp nếu người lớn thực sự tin tưởng vào các em, tạo điều kiện để các em được thỏa mãn tính tích cực, độc lập trong hoạt động, tạo điều kiện để nâng cao tinh thần trách nhiệm của thanh niên

Người lớn giúp đỡ tổ chức Đoàn một khéo léo, tế nhị để hoạt động Đoàn được phong phú, hấp dẫn, độc lập Người lớn không được quyết định thay, làm thay trẻ Nếu người lớn cứ thì ”đỡ đầu” (làm thay) thì các em sẽ mất hứng thú và cảm thấy phiền toái khi có người lớn Thái độ “đỡ đầu” quá cặn kẽ của người lớn sẽ củng cố thanh niên tính trẻ con, tình cảm thờ ơ, vô trách nhiệm khi nhắc đến người lớn Còn thanh niên nào quen với sự “đỡ đầu” thường xuyên thì sẽ trở nên rụt rè, không dám quyết định không có khả năng nhận trách nhiệm về mình, kể cả khi cần thiết

Người lớn cần tổ chức hoạt động của thanh niên như thế nào đó

để có thể lôi kéo mỗi học sinh vào hoạt động chung, kích thích được tinh thần, trách nhiệm của tất cả các em, kích thích được sự tự giáo dục và giáo dục lẫn nhau của các em

III Vấn đề lựa chọn nghề nghiệp của thanh niên mới lớn

1 Vấn đề và xu hướng lựa chọn nghề nghiệp

Việc lựa chọn nghề nghiệp là công việc quan trọng và đã trở thành công việc vô cùng khẩn thiết của học sinh cuối cấp THPT

Vì hoàn cảnh của các em sắp bước vào đời đã thôi thúc thanh niên mới lớn có xu hướng nghề nghiệp Các em đã hiểu rõ ý nghĩa của

sự lựa chọn nghề nghiệp đối với cuộc sống tương lai của chính mình Các em luôn đặt ra câu hỏi “Mình sẽ làm gì?”, “Mình sẽ làm như thế nào?”,… Tất cả đã trở thành mối băn khoăn, lo nghĩ thường xuyên của các em Vì vậy, các em rất quan tâm và suy nghĩ nghiêm túc trong khi chọn nghề

Càng cuối cấp học thì sự lựa chọn nghề của các em càng rõ ràng,

cụ thể, ổn định và việc quyết định chọn nghề của các em đã có căn cứ hơn

Các em hiểu rằng cuộc sống tương lai phụ thuộc vào chỗ mình

có biết lựa chọn nghề nghiệp một cách đúng đắn hay không Dù có vô tâm đến đâu thì thanh niên mới lớn cũng phải quan tâm, có suy nghĩ khi chọn nghề

Nhiều em không chỉ dựa vào hứng thú, sở thích của mình vào một nghề nào đó mà đã biết so sánh những đặc điểm riêng về thể chất, tâm lí, khả năng của mình đối với yêu cầu nghề nghiệp đó xem có phù hợp hay không (tuy hiểu biết của các em về yêu cầu của nghề nghiệp

là chưa đầy đủ)

Có em còn tìm hiểu cả nhu cầu xã hội đối với các ngành nghề khác nhau và mức độ đào tạo của các nghề đó để lựa chọn cho mình một nghề phù hợp và có triển vọng phát triển

Nhìn chung khi chọn nghề, thanh niên thường có xu hướng chọn các lĩnh vực tri thức và các loại lao động mới, được xã hội đặc biệt chú ý quan tâm Số đông các em đặc biệt là các em nam có hứng thú đối với các ngành công nghiệp, công nghệ thông tin, kĩ thuật, Còn các em nữ hướng về các ngành như kế toán, quản trị kinh doanh,…

Số ít các có xu hướng theo nghề sư phạm

Xu hướng chọn nghề như vậy có tác dụng đáng kể trong việc điều chỉnh, thúc đẩy hoạt động của các em Nghề nghiệp tương lai chi phối hứng thú môn học, chi phối sự rèn luyện năng lực, tính cách và toàn bộ đời sống tâm lí tương ứng với yêu nghề nghiệp mà các em đã lựa chọn

2 Nhược điểm lựa chọn nghề nghiệp của thanh niên hiện nay

Hiện nay thanh niên học sinh còn định hướng một cách phiến diện vào việc học tập đại học Đa số các em hướng dần vào các trường đại học hơn là các trường nghề để học nghề Tâm thế chuẩn bị bước vào trường đại học như thế sẽ dễ có ảnh hưởng tiêu cực đối với các

em, nếu dự định của các em không được thực hiện Điều đó cũng cho thấy các em (hoặc vô tình, hoặc cố ý) không chú ý đến yêu cầu xã hội đối với các ngành nghề khác nhau và mức độ đào tạo các nghề khi quyết định đường đời

Những điều đó phần lớn là do công tác hướng nghiệp của nhà trường và đoàn thể còn thiếu sót