Bài giảng Quy hoạch đô thị và điểm dân cư: Bài 2 - ThS. KTS Nguyễn Ngọc Uyên, ThS. KTS. Nguyễn Quang Vinh

Bài giảng Quy hoạch đô thị và điểm dân cư - Bài 2: Quá trình hình thành và phát triển đô thị - Đô thị hóa cung cấp cho người đọc các kiến thức: Lược khảo về quá trình phát triển đô thị thế giới, khái quát quá trình phát triển đô thị Việt Nam. Mời các bạn cùng tham khảo.

KHOA XÂY DỰNG VÀ ĐiỆN

Ths KTS NGUYỄN NGỌC UYÊN



NỘI DUNG

I Lược khảo về quá trình phát triển đô thị thế giới

II Khái quát quá trình phát triển đô thị Việt Nam

1 Thời kỳ cổ đại

2 Đô thị thời trung đại

3 Đô thị thời cận đại

Bản đồ các quốc gia cổ đại Phương Tây

Quan điểm về định cư

Các điểm dân cư được xây dựng dọc ven sông, nguồn nước

được coi là yếu tố cơ bản của sự tồn tại

Về kinh tế: Các cơ sở sản xuất nông nghiệp và thương mại được coi là động lực chính của sự phát triển

Về xã hội: Nền tảng của dân tộc và tôn giáo được lấy làm tôn chỉ cho các họat động trung tâm về chính trị

Về an ninh quốc phòng: Người cổ xưa luôn coi trọng, họ xây dựng các điểm dân cư tập trung ở những nơi dễ dàng quan sát kẻ địch tấn công

trung dọc theo bờ sông Nin

• Xây dựng các khu lăng mộ: Kim

tự tháp là điển hình cho một tư

tưởng về uy quyền của nhà nước

và vua chúa

• Đô thị cổ đại Ai Cập ở hạ lưu

sông Nin thường là hình chữ nhật,

xây dựng vào khoảng 3500 năm

trước CN Phân khu chức năng rỏ

ràng: cung điện Pharaon, chủ nô,

nô lệ

• Chịu sự ảnh hưởng về mặt tôn

giáo.Thành phố được quy hoạch

theo dạng đa tâm và thờ thần mặt

trời

Đô thị cổ Ai Cập

Cấu trúc đô thị.

Tượng nhân sư và kim tự tháp Gizeh

Phân chia giữa kiến trúc

tôn giáo và dân dụng

Vật liệu khác nhau

• Các thành bang rời rạc, mang tính nhỏ lẻ

• Thành phố bàn cờ của Hyppodamus là điểm đặc trưng của quy hoạch Hi Lạp cổ đại

• Bố cục mặt bằng của thành phố được chia thành các lô phố theo hệ thống đường ô cờ với hai hướng chính Nam Bắc và Đông Tây;

• Khoảng cách giữa các đường khoảng từ 30 m đến 50 m

Mặt bằng thành phố Miletus

• Các thành phố đều có các trung tâm và quảng trường chính, được gọi là Acropolis và Agora

• Acropolis là khu vực trung tâm của thành phố, nơi tập trung các đền thờ mang tính tâm

linh và nhà ở của các quan tòa cao cấp

• Agora thực chất là một quảng trường ở trung tâm, nơi tập trung các sinh hoạt về thương mại và hành chính của thành phố

• Luật lệ nghiêm ngặt nhưng ít khắc nghiệt, đề cao tính dân chủ, đề cao tính giáo dục và môi trường sống đô thị

• Thành phố lý tưởng có quy mô 10.000 dân

và chia thành 3 phân khu theo 3 cấp hệ thống luật lệ

Hi Lạp cổ đại

Mặt bằng thành phố Miletus

Hi Lạp cổ đại Mục đích dân dụng đưa lên hàng đầu

Hy lạp xem con người là trung tâm vũ trụ, công trình thường theo tỷ lệ con người

Xem thần linh như con người

• Đô thị cổ La Mã là tính chất phòng thủ Mặt bằng thành phố có dạng như các trại lính

• Trung tâm thành phố đặtồn tại điểm giao nhau giữa hai trục đường Thành phố phát triển thêm các khu vực dân cư ở phía ngoài theo các đường nhập thành

• Các trục định hướng của đô thị

không bị chi phối bởi các quan niệm

tôn giáo, không bị ràng buộc theo địa

Nền văn minh Lưỡng Hà (Mezopotama)

• Trung tâm của thành phố là cung điện và nhà thờ(Ziggurat)

• Bên cạnh thành phố là vườn treo Babylon nổi tiếng, một trong bảy kì quan của thế giới

• Các thành phố được xây trên những bệ cao nhân tạo để tránh lũ lụt

• Hệ thống đường khá hoàn thiện, nhiều khi được lát đá và hệ thống thiết bị

kỹ thuật cấp, thoát nước tương đối được chú trọng

• Thời văn minh Lưỡng Hà đã tạo điều kiện cho sự phát triển của nhiều thành phố Vật liệu thành phố chính xây dựng lúc bấy giờ là gạch phơi khô

từ phù sa của sông Euphrat

Tháp Zigourat (tháp Babel) Thành Babylon

Vườn treo Babylon

Nền văn minh Trung Hoa

• Ở Trung quốc vào thế kỉ thứ 3 trước CN, đã đề xuất hệ thống quy hoạch

sử dụng đất theo bố cục 9 ô vuông mỗi cạnh dài khoảng 1000 bước

• Cách bố trí theo kiểu phân lô này cũng được ứng dụng cho Bắc Kinh từ

2400 năm trước CN và trở thành thủ đô Trung Quốc năm 878 sau CN

• Đô thị dựa theo Aâm dương, ngũ hành, phong thủy,…

Nền văn minh Trung Hoa

• Hình dạng đô thị:

• Mặt bằng tổ chức theo hình vuông trục chính theo hướng Nam- Bắc

và đô thị thường được xây dựng trên các vùng đất có địa hình bằng phẳng

• Nguyên tắc bố trí các khu vực trong đô thị theo triết lý Nho giáo thể hiện mối tương quan trong xã hội phong kiến Trong đó, yếu tố chủ thể được đặt ở vị trí quan trọng nhất nhằm thể hiện quyền lực của thiên tử

• Quy mô đô thị lớn, dân cư được tổ chức thành từng đơn vị có quản lý bởi hệ thống hành chánh rõ rệt

• Cây xanh được quan tâm tổ chức thành quần thể đẹp phục vụ cho tầng lớp thống trị

• Dân số đông đúc:

- Lạc Dương (thế kỉ VI) : 500.000 dân

- Nam Kinh (thế kỉ VI) : 1.000.000 dân

- Trường An (thế kỷ VII – X) : trên 1.000.000 dân

- Hàng Châu (năm 1275) : 1.000.000 dân

- Bắc Kinh (cuối thế kỷ XVIII) : 2 hoặc 3 triệu dân, Trong khi đĩ :

- Paris (thế kỷ XIII) : 100.000 dân

- Bizance (năm 1453) : 180.000 dân

- Paris (thế kỉ XV) : 200.000 dân

- Venise (đầu thế kỷ XV) : khoảng 200.000 dân

- Paris (năm 1784) : 620.000 dân

Châu Á không có sự tách biệt giữa công trình dân dụng và tôn giáo như Châu Âu

 2 Đơ thị thời trung đại: phát triển chậm, bố cục thành phố lộn xộn, phát triển tự phát, thiếu quy hoạch và môi trường đô thị không hợp lí Chiến tranh triền miên, mang tính địa phương, pháo đài.

 Giai đoạn đầu mang tính chất tự cung tự cấp dựa trên nền sản xuất nông nghiệp, Quy mô của thành phố thời đó nhỏ, hầu hết có các thành quách bao ngoài

 Đến thế kỉ thứ XII thủ công nghiệp xuất hiện mạnh, Việc trao đổi hàng hóa và giao lưu đường thủy đô thị cảng và các đô thị nằm trên đầu mối giao thông

 Văn hóa phục hưng ở thế kỉ thứ XV, XVI gắn liền với sự chuyển tiếp xã hội từ phong kiến sang tư bản, Quy hoạch đô thị thời kì này đã phản ánh nhu cầu của xã hội mới và đã được phát triển mạnh ở Châu Aâu

 Sự xuất hiện những Người Khổng Lồ cuối thời kì phục hưng

Ở Châu Á, xã hội phong kiến tập trung kéo dài rất lâu và đã được thống nhất từ sau đời Tần

 Ở Trung Quốc thành phố là chỗ ở của các vua chúa phong kiến, là trung tâm chính trị văn hóa của giai cấp thống trị, có quy mô tương đối lớn, thường được xây dựng theo kiểu thành quách Quy mô thành phố lớn hơn 4 lần so với thành phố La Mã ở Châu Âu đương thời

Mặt bằng thành Trường An-Trung Quốc

3 Đơ thị thời cận đại: Các vấn đề mâu thuẫn và bất hợp lí trong tổ chức không gian đô thị đã nảy sinh ra rất nhiều do sự phát triển ồ ạt của các đô thị trong thời kì này

 công nghiệp phát triển mạnh các khu nhà ở mọc lên nhanh chóng bên cạnh các khu vực sản xuất dân số đô thị tăng lên rất nhanh

 Sự hình thành và phát triển thành phố trong thời kì này chịu ảnh hưởng của những mâu thuẫn sức sản xuất và quan hệ sản xuất Các vấn đề mâu thuẫn và bất hợp lí trong tổ chức không gian đô thị đã nảy sinh ra rất

nhiều do sự phát triển ồ ạt của các đô thị trong thời kì này

 cuối thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX, hàng loạt tư tưởng mới và quan điểm đã xuất hiện, mở đầu cho sự phát triển của ngành quy hoạch đô thị hiện đại

1 Tình hình phát triển các điểm dân cư đô thị đến thế kỉ thứ XVIII

2 Đô thị dưới thời nhà Nguyễn

KHÁI QUÁT QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ VIỆT NAM

NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH

VÀ PHÁT TRIỂN CÁC ĐÔ THỊ CỔ VIỆT NAM

Địa lý – tự nhiên - Văn hoá – lịch sử

Triết lý phương đông và những ảnh hưởng đến cấu trúc đô Thị

Lịch sử chống ngoại xâm- khai phá

và việc hình thành các đô thị

Tổ chức xã hội và cấu trúc quần cư

nông thôn và thành thị

NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH

VÀ PHÁT TRIỂN CÁC ĐÔ THỊ CỔ VIỆT NAM

Việt Nam là nơi giao thoa của 2 nền văn minh lớn : Nho giáo từ Trung quốc, Phật giáo từ

Ấn Độ

Việc chọn vị trí xây dựng đô thị, ngoài những yếu tố về kinh tế giao thông thuận tiện, yếu

tố về quốc phòng, đó là” Nhất cận thị, nhị cận giang, tam cận lộ”,

Thuyết lý Tam Tài “THIÊN, ĐỊA, NHÂN”

Ứng dụng những nguyên tắc của Thuật Phong thủy:

Thanh long, bạch hổ, tiền án, hậu chẩm

MẶT BẰNG THÀNH CỔ LOA

1 Tình hình phát triển các điểm dân cư đô thị đến

thế kỉ thứ XVIII

Dấu vết đô thị đầu tiên ở nước ta là

thành Cổ Loa hay còn được gọi là Loa

thành ở tả ngạn sông Hồng - trung tâm

chính trị của nước Âu Lạc với khả

năng phòng thủ cao Nằm vùng đất

cao (thế kỉ 3 TCN),

- Vị trí quan trọng, tiếp cận tất cả hệ

thống giao thông thủy kiểm soát toàn

vùng Nối sông hồng, sông cầu

điểm dân cư tập trung đông nhất lúc

bấy giờ, dân số ước tính tới hàng ngàn

người

THÀNH CỔ LOA

MẶT BẰNG THÀNH CỔ LOA

(Địa điểm xây dựng Đông Anh

cách Hà Nội 17 Km về phía tây

THÀNH HOA LƯ

Hoa Lư là kinh đô các triều đại

Đinh, Tiền Lê xây dựng từ thế kỷ IX,

nay thuộc xã Trường Yên huyện Hoa

Lư tỉnh Hà Nam Ninh cách Hà nội

100km về phía Nam

Hoa Lư nằm trong một thung lũng

khá bằng phẳng, trong những dãy núi

đá vôi như những bức tường thành tự

nhiên cao sừng sững và hiểm trở Sau

lưng là dãy núi lón phía Nam chạy

từ Tây-Bắc đổ xuống biển Đông

Hình thành 3 vòng thành, đông, tây,

nam Diện tích 300 ha

Phía Bắc là cánh đồng rộng lớn có

sông Hoàng chảy qua làm thành một

chiến hào án ngữ từ xa Đồng thời

cũng là mạch giao thông đường

thủy liên hệ thuận tiện với các miền

trong nước

Cửa Đông vào khu di tích Hoa Lư

Phong cảnh cố đô nhìn từ núi Mã Yên

Đền Vua Lý Thái Tổ

Triều Lê dổi tên là Đông Đô có tu sưả,

mở rộng thành Đại la và Hoàng thành với

bố cục hình L

Năm 1804 Gia Long cho xây dựng Hà

Nội theo kiểu Vauban của Pháp có dạng

hình vuông nhọn 4 góc và tường Zíc-zắc

Thành cao 4 m dày 16 m, bên ngoài có

hào sâu rộng 16 m chu vi 16 km mở ra

bởi 5 cửa trên mỗi cưả đều có vọng gác

Đoan Môn - cửa chính đi vào Hoàng thành Thăng Long xưa

Thành Tây Đô

Tây Đô kinh đô nước Đại Nghiêu do

Hồ Qúy Ly lập năm 1397 Tây Đô

được xây dựng trong một vịtrí hiểm trở

phù hợp với tính năng phòng thủ quân

sự : Bắc dựa vào núi Voi, Nam : núi

đốn chắn lối, Tây : núi Hắc khuyển và

dòng sông Bái chạy quanh bao bọc

Thành xây dựng hình chữ nhật : 900

x 700 m, toàn bộ mặt ngoài ghép đá

khối 2mx1x0,7 m ; chiều cao thành

6m, bề rộng mặt trên thành : 4m

Mặt chính của Thành quay vế hướng

Nam , có 4 cổng xây bằng đá trên có

xây dựng các vọng lâu

MẶT BẰNG THÀNH NHÀ HỒ

Cổng Nam Thành Nhà Hồ

Dưới thời nhà Nguyễn, các đô thị khác cũng đã bắt đầu phát triển

Nguyễn Ánh đã cho xây dựng lại thành Hà Nội và khu vực Quốc Tử Giám để củng cố chính quyền ở phương Bắc Hàng loạt các tỉnh thành được xây dựng khắp nơi trên toàn quốc đặt nền móng cho hệ thống quản

 Loại hình đa giác 5,6 cạnh hoặc hơn nữa

2 Đô thị dưới thời nhà Nguyễn

Mặt bằng kinh thành Huế

 Huế bắt đầu được xây dựng vào năm 1830

ở khu vực Chánh dinh Quy hoạch thành Huế

đã dựa trên nguyên tắc thiết kế thành phố của kiến trúc sư Vaubae do nhà truyền đạo Pháp Adevan chỉ huy

 Tổng thể quy hoạch kiến trúc cố đô Huế được bố trí dự trên thuyết Phong Thủy khá mẫu mực Kinh thành được lấy làm chủ thể trong bố cục toàn đô thị, hình vuông của kinh thành tượng trưng cho đất với ba lớp thành (Kinh thành, Hoàng thành và Tử Cấm thành)

Ngọ Môn - Biểu tượng của Kinh thành Huế

Điện Thái Hoà trong Hoàng thành

Hồ Tịnh Tâm

THUYẾT PHONG THỦY TRONG LỊCH SỬ QUY HOẠCH ĐÔ THỊ VIỆT NAM

CẤM THƯ

Bản đồ Sài Gòn 1975 Sơ đồ thành Bát quái

CHƯƠNG 2KHOA XÂY DỰNG VÀ ĐIỆN