Chiến lược phát triển đô thị Đà Nẵng thời Pháp thuộc (1888-1950)

Bài viết này của tác giả là một nghiên cứu lý thuyết, bằng cách khảo cứu các hồ sơ, tư liệu, văn bản hành chính cũ liên quan đến vấn đề xây dựng đô thị Đà Nẵng trong thời kỳ Pháp thuộc, nhằm phân tích những ý đồ chiến lược của người Pháp về kiến trúc và quy hoạch tại Đà Nẵng từ năm 1888-1950

ISSN 1859-1531 - TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG, SỐ 4(125).2018 55

CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ ĐÀ NẴNG THỜI PHÁP THUỘC (1888-1950)

URBAN DEVELOPMENT STRATEGY OF DANANG IN FRENCH COLONIAL PERIOD

(1888-1950)

Lê Minh Sơn

Trường Đại học Bách khoa - Đại học Đà Nẵng; leminhson@hotmail.com

Tóm tắt - Đà Nẵng hiện nay là một thành phố quan trọng bậc nhất

của miền Trung, địa vị này không phải tự nhiên mà có được, nó phải

được hậu thuẫn tốt nhờ vào vị trí địa lý vốn có và sự gây dựng một

nền tảng vững chắc từ quá khứ Bài viết này của tác giả là một

nghiên cứu lý thuyết, bằng cách khảo cứu các hồ sơ, tư liệu, văn bản

hành chính cũ liên quan đến vấn đề xây dựng đô thị Đà Nẵng trong

thời kỳ Pháp thuộc, nhằm phân tích những ý đồ chiến lược của

người Pháp về kiến trúc và quy hoạch tại Đà Nẵng từ năm 1888 -

1950 Những việc làm này của họ đã đem lại cho thành phố Đà Nẵng

ngày hôm nay những bài học gì ? Nhận xét về vấn đề quản lý và

phát triển đô thị Đà Nẵng ngày hôm này có tương xứng với những

gì mà lịch sử đã gây dựng nên hay chưa?

Abstract - Danang is the most important city in the Central

Vietnam This role does not come naturally; it has to be well-supported by its inherent geographical location and the building of

a solid foundation from the past This article is a theoretical study, researching the history documents, data, administrative documents related to urban planning of Danang during the colonial period to analyse the French's strategic intention of urban planning and architecture in Danang during 1888 - 1950 What are the lessons they have brought to Da Nang today? Would comments on the management and development of Da Nang today be commensurate with what history has built up or not?

Từ khóa - Đà Nẵng thời Pháp thuộc; đô thị Đà Nẵng; quy hoạch

Đà Nẵng; Tourane; kiến trúc Đà Nẵng

Key words - Da Nanng in French Colonial periode; Da Nang

urban; Da Nang planning; Tourane; Da Nang architecture

1 Đặt vấn đề

Nhắc đến Huế người ta dễ tưởng nhớ đến chốn cố đô của

triều Nguyễn, Sài Gòn thì được ví như hòn ngọc Viễn Đông,

Hà Nội thì là thủ phủ của toàn cõi Đông Dương Nhưng khi

nói đến Đà Nẵng, liệu rằng chúng ta có thể tìm thấy một hình

ảnh đại diện nào? Phải chăng vì thành phố này không có tầm

quan trọng trong con mắt của người Pháp?

Ngược dòng lịch sử, trong suốt thời kỳ thuộc địa Pháp

(1888-1950), với tham vọng muốn biến Đà Nẵng trở thành

một trong ba thành phố nhượng địa quan trọng bậc nhất của

Pháp tại Việt Nam, Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer

đã chỉ đạo Cơ quan Xây dựng Đông Dương nghiên cứu lập

nên một đồ án kiến trúc bền vững và có tầm nhìn chiến lược

cho vùng đất này Thực vậy, trong 62 năm hiện diện, người

Pháp đã tạo cho thành phố một sự thay đổi ngoạn mục từ

quy hoạch hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho đến xây

dựng các công trình kiến trúc kiểu mẫu

Mục tiêu của bài viết tập trung vào việc trả lời cho các

câu hỏi sau: Vì sao người Pháp lại xác định Đà Nẵng là vị

trí chiến lược; Nguyên tắc quy hoạch và quản lý kiến trúc

đô thị của người Pháp cho Đà Nẵng; cuối cùng là đưa ra

những nhận định về sự phát triển của thành phố Đà Nẵng

trong giai đoạn hiện nay có tương xứng với những gì mà

người Pháp đã gây dựng nên hay chưa

Bài viết này sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính,

trọng tâm là nghiên cứu tàng thư (Archival Research),

nhằm tìm cách mô tả và phân tích đặc điểm của các đối

tượng tiếp cận từ quan điểm của nhà nghiên cứu

2 Đà Nẵng, vị trí chiến lược và hải cảng quan trọng bậc

nhất của người Pháp

2.1 Vị trí chiến lược

Nhờ một vị trí địa dư đặc biệt, một địa thế thiên nhiên tốt

đẹp về nhiều phương diện, Đà Nẵng đã được Tây Phương

chú ý từ rất sớm Riêng người Pháp đã xem bán đảo này là

nơi thuận tiện cho việc thiết lập cơ sở thương mại và quân sự trong cuộc bành trướng thế lực của họ ở Viễn Đông, bởi vì nếu Đà Nẵng ở trong tay của họ sẽ là một hải cảng không thể chiếm được và sẽ là một cứ điểm quan trọng nhất để khống chế các công cuộc ở thương Á [1]

Vị trí và vẻ đẹp của Vịnh Đà Nẵng đã được Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer ghi chú trong một chuyến hành

trình khám phá Annam vào năm 1897: “mọi thứ trở nên rõ ràng trước mắt, Đà Nẵng xuất hiện thật đắm say, không một cảnh thần tiên nào của Địa Trung Hải mà vừa đẹp và vừa lớn lao đến như vậy Ta lấy vịnh đẹp nhất của Pháp là Villefranche-sur-Mer để làm ví dụ, thì phải lấy diện tích của nó nhân lên mười đến hai mươi lần, và lấy các vùng đất cùng độ cao của các dãy núi tại đó nhân lên cả trăm lần ta mới có được như Vịnh Đà Nẵng (…) Thật vậy khung cảnh ở đây đủ khiến những kẻ muốn khám phá phải đi từ Pháp sang Viễn Đông để thưởng thức biết bao sự quyến rũ

và kỳ thú” [2, tr.333]

2.2 Hải cảng giá trị với các ưu điểm được thiên nhiên ban tặng

Người Pháp thực sự đã có cái nhìn xa và thấu đáo về khả năng cũng như tương lai tốt đẹp của hải cảng Đà Nẵng Các nhà chức trách của thành phố đã xin ý kiến từ chính quyền Đông Dương để ra sức tập trung nạo vét lòng sông

và cửa sông nhằm mục đích xây dựng nên một thương cảng lớn có giá trị, tận dụng được những ưu điểm về điều kiện thiên nhiên vốn có Thật vậy, so với Sài Gòn và Hải Phòng thì Đà Nẵng có lợi thế hơn hẳn về phương diện hàng hải,

từ cửa Hàn đến bến chính trong sông chỉ cách 3km (Sài Gòn cách biển 80km, Hải Phòng cách 40km) Năm 1904, trong một văn bản mà Phòng Thương mại Đà Nẵng gửi cho Ban Thương mại và Kỹ nghệ Đông Dương đã khẳng định

rõ về giá trị của hải cảng này như sau: “như chúng tôi đã nói, Đà Nẵng đối với chúng tôi là một hải cảng tốt đẹp nhất nhất Đông Dương Để trở thành đầu não của con đường hàng hải tại xứ này; nó đem lại cho các đường viễn dương

56 Lê Minh Sơn

mọi sự dễ dàng: tàu vô thẳng, không phải tốn phí về hoa

tiêu dẫn đạo, không chậm trễ vì phải chờ đợi thủy triều”

[3] Tất cả những công lao xây dựng hải cảng của người

Pháp được tập trung trong khoảng thời gian từ 1897-1933,

và 90% những gì thuộc hải cảng này được người Pháp để

lại cho Việt Nam vào năm 1953 [4, tr.345]

3 Đồ án quy hoạch thành phố có tầm nhìn xa đã được

người Pháp lập ra cho Đà Nẵng như thế nào?

Chính thức trở thành thành phố nhượng địa của người

Pháp vào năm 1888, tuy nhiên phải đến năm 1897, với sự

cương quyết của Toàn quyền Đông Dương thì chính quyền

thành phố mới thực sự bắt tay vào việc triển khai thực hiện

đồ án quy hoạch và kiến trúc để xây dựng thành phố Toàn

quyền Đông Dương Paul Doumer đã viết: “quả thật vậy, từ

1888-1897, Tourane chưa tương xứng với một xứ sở mà

chúng ta đã xây dựng từ hơn 10 năm nay, lẽ ra nơi này phải

đang phát triển kinh tế rất nhanh chóng (…) ai là người

chịu trách nhiệm cho kết quả tồi như vậy, cho việc thiếu

động lực và những sáng kiến tư nhân, thiếu cả những hành

động thực sự Đúng là người Pháp đến đây còn ít, thế chính

quyền họ làm gì? Họ đang ở đâu?” [2, tr.338]

Hình 1 Bản đồ quy hoạch thành phố Đà Nẵng được người

Pháp lập năm 1931, hệ thống đường phố được quy hoạch theo

mô thức “ô bàn cờ” đơn giản của phương Tây, lấy đường Quai

Courbet (Bạch Đằng) làm trục xuất phát điểm (Nguồn:

http://belleindochine.free.fr/images/Plan/cite/Tourane2.JPG)

3.1 Nguyên tắc quy hoạch thành phố không tập trung các cơ quan hành chính vào một khu vực

Là một trong 5 thành phố thuộc địa tại Việt Nam được hưởng quy chế thị xã như ở nước Pháp [5] (Đà Nẵng, Sài Gòn, Hà Nội, Hải Phòng, Chợ Lớn), do đó bắt buộc Đà Nẵng phải tuân thủ và áp dụng Luật Cornudet cho công tác quy hoạch đô thị như ở chính quốc

Luật Cornudet dựa trên cơ sở tổ chức hình thái đô thị không phải theo các cơ hội phát triển nhà đất và những luồng di dân, mà theo một phương pháp quy hoạch dự đoán trước quá trình phát triển và coi trọng tính thẩm mỹ đô thị

ẩn sau các nguyên tắc về chỉnh trang [6]

Vào năm 1920, Đà Nẵng có khoảng 10.000 người dân, lúc này thành phố phải lập lại bản đồ quy hoạch chỉnh trang

và mở rộng thành phố Tổng toàn quyền Đông Dương Maurice Long lúc bấy giờ đã khẩn thiết kêu gọi các chuyên gia đô thị không nên tập trung tất cả các cơ quan hành chính nhà nước vào một khu vực [7], do đó nguyên tắc quan trọng đầu tiên của đồ án này là không phát triển thành phố co cụm lại tại khu vực trung tâm, việc mở rộng thành phố bắt buộc phải tính đên số lượng dân số gia tăng trong những chu kỳ tiếp theo Thực sự với tầm nhìn xa của mình, từ năm 1901 người Pháp đã mở rộng khu nhượng địa ở Đà Nẵng về phía Tây và Tây Bắc, phía Đông thì vượt sông Hàn, chiếm trọn bán đảo Tiên Sa để dự trữ cho sự phát triển mở rộng thành phố về sau này Thật vậy, sự tính toán này của người Pháp

là hoàn toàn xác đáng, vì đến năm 1954 khi người Pháp rời Việt Nam thì thành phố mà họ quy hoạch chỉ mới phát triển thêm một phần nhỏ ở khu vực đất dự trữ mở rộng

3.2 Mỗi công trình kiến trúc phải là một sản phẩm văn hóa

Muốn tạo ra một hình ảnh đô thị hấp dẫn cho Đà Nẵng thì những sự xây dựng phải dựa trên một cấu trúc chặt chẽ

về bố cục và mang tính biểu tượng đặc trưng của địa phương Với cái nhìn nhân văn này của người Pháp thì đối

với họ: “một thành phố không chỉ là những đường phố và nhà cửa gom góp lại vì đó chỉ là những phương tiện che chở như một mai rùa, vỏ ốc của một nhân quần; một thành phố là một công trình nghệ thuật mà nhiều thế hệ dân chúng đã tham gia trong khi họ chịu đựng phần nào những hoàn cảnh đã có từ trước” [8]

Trên thực tế, người Pháp chưa bao giờ có ý định xây dựng những công trình ở Đà Nẵng với mục đích khuếch trương ưu thế văn hóa của họ như đã làm với Hà Nội, Sài Gòn, bởi vì Đà Nẵng trong mắt người Pháp là một vùng đất rất lành [9]

Paul Bert, Thống sứ Trung kỳ (Annam) đã nhận định

“mặc dầu những công trình công quyền được xây dựng một cách đơn lẻ, nhưng các công trình này đã tạo ra một mối quan hệ thường trực và hòa trộn vào không gian thành phố (…), giai đoạn 1880-1890 là một bước ngoặt trong nhận thức chúng ta về văn hóa của người Annam, xu hướng tạo

ra một nền văn hóa pha trộn giữa chủ nghĩa duy lý của phương Tây với triết học của phương Đông đang dần dần phát triển” [10] Do đó, hầu hết những công trình thuộc địa

được người Pháp xây dựng tại Đà Nẵng đều không quá to lớn về kích thước, hình thức thì có sự dung hòa giữa hai nền kiến trúc Âu-Á

ISSN 1859-1531 - TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG, SỐ 4(125).2018 57

Hình 2 Trung tâm Văn hóa Đà Nẵng, số 32 đường Bạch Đằng

Một công trình kiến trúc được xây dựng trong thuộc địa Pháp

(khoảng 1906), hình thức là sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc

Tân Cổ điển châu Âu với nét duyên dáng khiêm nhường của

hương vị Á Đông (Nguồn: Tư liệu của tác giả)

Hình 3 Bảo tàng Chăm Đà Nẵng là bảo tàng Chăm duy nhất

trên thế giới, được xây dựng từ năm 1915 Đây là tấm gương

tiêu biểu cho sự pha trộn kiến trúc Tây phương và kiến trúc bản

địa Hệ khung nhà được thiết kế theo phong cách Tân Cổ điển,

trên các đầu cột lại trang trí các họa tiết của kiến trúc Chăm

(Nguồn: Tư liệu tác giả)

3.3 Tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về xây dựng

Ở Đà Nẵng hay bất cứ thành phố thuộc địa nào khác tại

Việt Nam, mọi sự xây dựng từ cơ quan công quyền cho đến

nhà ở nhỏ lẻ đều phải tuân thủ các bộ quy tắc xây dựng

soạn thảo từ nước Pháp (Luật Cornudet) Sở Kiến trúc và

Quy hoạch đô thị trung ương Đông Dương tại Hà Nội là cơ

quan cuối cùng có trách nhiệm phê duyệt và chịu mọi trách

nhiệm [11], những công trình xây dựng sai quy định ngay

lập tức bị đình chỉ và bị phạt nặng, nếu vẫn tiếp tục sai

phạm thì sẽ bị cấm xây dựng 3 năm [12] Việc này nhằm

mục đích đảm bảo kiến trúc không làm phá hỏng ý đồ thiết

kế quy hoạch ban đầu của thành phố

4 Những bài học và những nhận định về sự phát triển

đô thị Đà Nẵng trong giai đoạn hiện nay (đến 2018)

Thứ nhất: Về vị trí của Đà Nẵng, ngay từ năm 1535

bán đảo này đã lọt vào tầm ngắm của người Bồ Đào Nha

(năm 1595 - người Tây Ban Nha, năm 1613 - người Anh,

năm 1633 - người Hà Lan và sau hết là người Pháp năm

1744) Bao nhiêu đó thôi cũng đã nói lên được giá trị không

thể phủ nhận của vùng lãnh thổ này, đặc biệt là về hải cảng

và vị trí quốc phòng Tác giả muốn nhấn mạnh ở đây là vị

trí phòng thủ quân sự của bán đảo Sơn Trà, cả người Pháp

hay người Mỹ trong giai đoạn trước 1972 tuyệt đối không

can thiệp hay động chạm gì đến khu vực này, họ chỉ xem

đây là đảo quan sát (l’îlot de l’Observatoire) Bán đảo này

có cấp độ rộng và phức tạp (về hình dạng, chức năng, ý

nghĩa vật chất và tượng trưng) nên đến nay vẫn ít được

nghiên cứu, việc mở rộng thành phố trong những năm gần

đây đã thực sự đe dọa đến di sản mội trường này Chính vì

bán đảo này có ý nghĩa quyết định đối với thành phố nên

muốn gìn giữ Sơn Trà đòi hỏi phải có sự vào cuộc của người đứng đầu chính quyền và nhóm chuyên gia thuộc nhiều ngành khác nhau (đô thị, địa lý, sinh thái, kiến trúc

sư, kỹ sư chuyên môn, v.v…)

Thứ 2: Bản đồ quy hoạch thành phố của người Pháp

vạch cho Đà Nẵng trong thời Pháp thuộc chỉ dự trù phát triển cho một lượng dân số tối đa là 150.000 người, trong điều kiện kinh tế xã hội của nửa trước thế kỷ XX [4, tr.279],

đồ án này được Toàn quyền Đông Dương giao trọng trách cho kiến trúc sư - nhà quy hoạch đô thị Pháp nổi tiếng ở chính quốc đảm nhận [13] Ngày nay, dân số Đà Nẵng đã tăng một cách đột biến (năm 2017 là 1,066 triệu người), khu trung tâm thành phố thực sự quá tải và gây ra nhiều hệ lụy đáng tiếc Như vậy, lãnh đạo chính quyền thành phố đã thực sự chỉ đạo các cơ quan chuyên môn, mời các nhà quy hoạch đô thị tầm cỡ quốc tế để phối hợp, lập nên một đồ án quy hoạch có chất lượng và xứng tầm hay chưa?

Thứ 3: Hệ thống pháp lý của chính quyền thực dân đối

với kiến trúc và quy hoạch đô thị là rất rõ ràng, minh bạch, khoa học Việc cấp phép và giám sát công trình xây dựng bắt buộc các đối tượng phải tuân thủ thực hiện nghiêm Đà Nẵng trong những năm gần đây, ở trung tâm thành phố chỉ

có một mô hình kiến trúc duy nhất đó là kiểu nhà tháp Với mong muốn thu được nhiều lợi nhuận và đẩy nhanh tiến độ thi công, do truyền thống thiên về số lượng, nguồn vốn có hạn của một số chủ đầu tư (đầu tư ngắn hạn hơn là dài hạn),

và một phần do sự thao túng thị trường của giới bất động sản, nên buộc các dự án tận dụng tối đa mật độ và xây dựng nhiều tầng, sử dụng các sơ đồ mẫu mà không quan tâm đến môi trường xây dựng và các hình thái đô thị đã tồn tại trước

đó Vấn đề này cho thấy trình độ quản lý quy tắc xây dựng của thành phố còn hạn chế

Thứ 4: Từ năm 1913, người Pháp đã ban hành một bộ

quy tắc ứng xử cho các các công trình lịch sử, kể từ năm

1914 thì đạo luật này được áp dụng cho xứ Trung Kỳ (Annam) nhằm đảm bảo việc bảo tồn những công trình đáng chú ý nhất về nghệ thuật và lịch sử Theo thống kê vào năm

2013, tại khu vực trung tâm thành phố Đà Nẵng có khoảng

10 công trình kiến trúc thuộc địa Pháp còn tồn tại (tuổi thọ trên dưới 100 năm), nhưng đến năm 2018, số lượng chỉ còn lại phân nửa, việc biến mất một cách đột ngột này đem đến cho người dân một sự hoài nghi Như vậy, việc trước hết mà thành phố cần phải làm là thành lập một nhóm chuyên gia (mời các chuyên gia nước ngoài) để đánh giá giá trị thực của những công trình kiến trúc thuộc địa (giá trị về tuổi thọ, giá trị sử dụng, phong cách nghệ thuật, kỹ thuật xây dựng, mốc đánh dấu lịch sử, v.v.) sau đến phải xếp loại chúng và cuối cùng mới đưa vào hạng mục bảo tồn

5 Kết luận

Từ năm 1888-1950, Đà Nẵng ở trong thời kỳ thuộc địa Pháp với tên gọi là Tourane Có 3 điểm quan trọng nhất để người Pháp chọn và muốn phát triển Đà Nẵng thành một thành phố thuộc địa quan trọng, đó là vị trí phòng thủ chiến lược, khả năng khai thác hải cảng cực kỳ thuận lợi và vẻ đẹp trời phú của Vịnh Đà Nẵng

Việc lập bản đồ quy hoạch phát triển thành phố thuộc địa của người Pháp phải giao cho những nhà quy hoạch đô thị, những kiến trúc sư tầm cỡ thế giới, có kinh nghiệm và

58 Lê Minh Sơn tầm nhìn xa

Luật pháp quy định của người Pháp về xây dựng rất

nghiêm, bắt buộc tất cả mọi đối tượng thực hiện Không có

việc sử dụng cơ chế “mềm” để điều chỉnh và nắn lại dự án

so với thiết kế đã được phê duyệt ban đầu

Vấn đề bảo tồn các di tích lịch sử địa phương rất được

người Pháp quan tâm, mặc dầu Đà Nẵng chỉ là một thành

phố thuộc địa

Những chuyển biến tích cực gần đây chứng tỏ Đà Nẵng

đang quan tâm phát triển sáng tạo thành phố một cách tích

cực Tầm nhìn chiến lược và cơ sở hạ tầng mà người Pháp

đã gây dựng trong thời thuộc địa là một bài học lớn về đô

thị hóa cho Đà Nẵng Do đó, chính quyền nên chung tay

xây dựng thành phố bằng cách tận dụng những ưu điểm của

vị trí địa lý, những di tích lịch sử Đổi mới thành phố nhưng

không đánh mất đi bản sắc địa phương

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Taboulet, La Geste Francaise en Indochine, Paris, 1956, pp 405

[2] Paul Doumer, L’Indo-Chine Francaise, Paris, 1930

[3] Nội dung được trích dẫn trong một biên bản của Phòng Thương mại

Đà Nẵng lưu giữ, đề ngày 24/4/1904

[4] Võ Văn Dật, Lịch sử Đà Nẵng, Tiểu luận Cao học Sử học, Viện Đại

học Huế, 1974

[5] Vũ Quốc Thông, Pháp chế sử Việt Nam, Sài Gòn, 1970, trang 309 [6] Emmanuel Pouille, Hà Nội: Hernest Hébrard và vấn đề đô thị hóa

ở Đông Dương, Dự án đào tạo chuyên ngành đô thị Hà Nội (IMV),

2005, trang 121-122

[7] Corinne Nacinovic, Kiến trúc của các công trình công cộng thời

thuộc địa ở Hà Nội và ảnh hưởng đối với quá trình phát triển đô thị,

Tập san Nghiên cứu kiến trúc đô thị và xã hội, NXB Khoa học Kỹ thuật, 2005, trang 168

[8] Lưu Anh Rô, “Xứ Quảng theo dòng lịch sử”, NXB Đà Nẵng, 2015,

trang 122-123

[9] Từ 1888-1945 người Pháp êm ả cai trị Đà Nẵng, êm ả kinh doanh trên khu nhượng địa mà không bận tâm đối phó với bất cứ một biến

cố nào, đó là một điểm khác thường so với Hà Nội và Sài Gòn, Võ

Văn Dật, Lịch sử Đà Nẵng, NXB Nam Việt, 2007, trang 302 [10] Ch Pédelahore de Loddis, Hanoi, miroir de l’architecture

indochinoise, Architecture francaise outre-mer, Paris, Mardaga,

trang 296

[11] Emmanuel Pouille, Hà Nội: Ernest Hébrard và vấn đề đô thị hóa

ở Đông Dương, Tập san Nghiên cứu kiến trúc đô thị và xã hội,

NXB Khoa học Kỹ thuật, 2005, trang 121

[12] Bénédicte Renaud, Placer la première loi de planification

urbaine (1919-1924) dans la réflexion actuelle: le cas de l’Auvergne, IN SITU, 2016

[13] Ví dụ đồ án quy hoạch chỉnh trang và mở rộng các thành phố lớn như: Sài Gòn, Hà Nội, Đà Lạt, Đà Nẵng và Phnôm-Pênh (Campuchia) đều do nha quy hoạch đô thị-kiến trúc sư nổi tiếng thế giới lúc bấy giờ là Hernest Hébrard, Giám đốc Sở Xây dựng

Đông Dương chủ trì thiết kế, Lê Minh Sơn, Kiến trúc Đông

Dương, NXB Xây dựng, trang 39

(BBT nhận bài: 03/4/2018, hoàn tất thủ tục phản biện: 24/4/2018)