Bài giảng Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội

Bài giảng Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội gồm có các nooijd ung chính sau đây: Cơ sở lý luận quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội, Nội dung quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội, giới thiệu quy trình quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội đã áp dụng trên thế giới và Việt Nam. Mời các bạn cùng tham khảo.

BÀI GIẢNG QUY HOẠCH TỔNG THỂ

PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI

MỤC LỤC

Chương 1 Cơ sở lý luận quy hoạch tổng thể phát

triển kinh tế xã hội

Chương 2 Nội dung Quy hoạch tổng thể phát triển

kinh tế xã hội

Chương 3 Giới thiệu quy trình QHTTPTKTXH đã

áp dụng trên thế giới và Việt Nam

Bài mở đầu

BÀI MỞ ĐẦU

3

I Thực trạng phát triển kinh tế xã hội Việt Nam

II Những mục tiêu cơ bản phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam

III Vấn đề quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế

xã hội ở Việt Nam

IV Đối tượng nghiên cứu môn học

3 VẤN ĐỀ QHTTPTKTXH Ở VIỆT NAM

3.1 TÌNH HÌNH CHUNG

- THỰC HIỆN QUY TRÌNH CÔNG TÁC KẾ HOẠCHHOÁ BẮT ĐẦU TỪ CHIẾN LƯỢC ĐẾN QUYHOẠCH, RỒI CỤ THỂ HOÁ BẰNG CÁC KẾ HOẠCH

5 NĂM VÀ HÀNG NĂM

- QUY HOẠCH NGÀNH VÀ QUY HOẠCH TỈNH,THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG PHẢICĂN CỨ VÀO CHIẾN LƯỢC VÀ ĐỊNH HƯỚNGQHTTPTKTXH CỦA VÙNG

- QUY HOẠCH TTPTKTXH PHẢI ĐƯỢC LÀMTRƯỚC, TẤT CÁC CÁC QUY HOẠCH CHI TIẾTPHẢI VĂN CỨ VÀO QHTTPTKTXH

3.2 Về kế hoạch hoá

khâu: Chiến lược - Quy hoạch - Kế hoạch.

cơ sở chiến lược phát triển kinh tế - xã hội quốc gia

KTXH của cả nước và quy hoạch của các ngành tiến hànhxây dựng quy hoạch, kế hoạch phát triển KTXH trên địabàn lãnh thổ hành chính của mình

hoạch, kế hoạch gặp nhiều lúng túng

5

3.3 Về nội dung và phương pháp quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam

- Các chỉ tiêu hiện vật trong các QHTTPTKTXH còn hơi nhiều và quá cụ thể, cứng nhắc.

- Vấn đề lượng hoá trong xử lý tổng hợp quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội chưa rõ và chưa làm được bao nhiêu.

- Khi nghiên cứu về cơ cấu kinh tế, chưa đề cập việc nghiêncứu các sản phẩm chủ lực.

- Việc định hướng phát triển các ngành, lĩnh vực còn tươngđối tách rời nhau và chưa thật ăn nhập với cơ cấu kinh tế

dự kiến

- Trong các giải pháp để thực hiện QHTTPTKTXH có haigiải pháp quan trọng là huy động vốn và phát triển nguồnnhân lực còn nhiều khiếm khuyết:

7

+ Giải pháp huy động vốn đầu tư, chưa tính toán được hếtcác nhân tố đầu tư quyết định phần GDP tăng thêm trongthời kỳ quy hoạch, do đó việc huy động nguồn vốn sẽ khóthực hiện.

+ Giải pháp phát triển nguồn nhân lực chưa tính toán kỹ;chưa thấy được lĩnh vực, địa bàn nào thiếu và thiếu nhữngloại lao động nào để có giải pháp bổ sung; lĩnh vực, địabàn nào cần có giải pháp đào tạo lại,

+ Giải pháp về cơ chế, chính sách còn chung chung

4 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU MÔN HỌC

4.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA MÔN HỌC

MÔN QHTTPTKTXH LÀ MỘT MÔN HỌC LÝ LUẬN QUẢN

LÝ ỨNG DỤNG, NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP CỤ THỂ VỀ XÂY DỰNG, ĐIỀU HÀNH, QUẢN LÝ HỆ THỐNG QHTTPTKTXH TRONG ĐIỀU KIỆN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA MÔN HỌC TẬP TRUNG VÀO:

- PHÂN TÍCH CÁC YẾU TỐ NGUỒN LỰC, ẢNH HƯỞNG CỦA

NÓ ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ QUỐC DÂN, TRÊN

CƠ SỞ ĐÓ DỰ BÁO TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN.

- TẠO LẬP NHỮNG CÔNG CỤ ĐỊNH HƯỚNG CHÍNH SÁCH, THỂ CHẾ CÓ TÁC DỤNG KHUYẾN KHÍCH THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THEO ĐÚNG HƯỚNG ĐÃ ĐỊNH TRƯỚC XỬ LÝ MỐI QUAN HỆ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NGÀNH, LĨNH VỰC VỚI VIỆC TỔ CHỨC LÃNH THỔ HỢP LÝ.

9

4.2 Nội dung nghiên cứu

Môn học tập trung nghiên cứu các vấn đề sau:

- Cơ sở lý luận và phương pháp luận của quy hoạch pháttriển, bao gồm các lập luận về cơ sở tồn tại của quy hoạchtổng thể PTKTXH trong nền kinh tế thị trường; Các quanđiểm, yêu cầu, nguyên tắc và các phương pháp tiếp cậncủa quy hoạch tổng thể PTKTXH; sự phân loại hệ thốngquy hoạch tổng thể PTKTXH lãnh thổ, quy hoạch pháttriển ngành

- Nội dung và phương pháp quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế

xã hội lãnh thổ bao gồm : phân tích, đánh giá thực trạng các yếu

tố nguồn lực chủ yếu tác động đến sự phát triển kinh tế; xác định mục tiêu và khả năng phát triển cơ cấu kinh tế chủ yếu: Công nghiệp, Nông nghiệp và Dịch vụ Luận chứng Quy hoạch phát triển không gian lãnh thổ như: quy hoạch sử dụng đất; quy hoạch

đô thị và khu dân cư nông thôn; quy hoạch hệ thống cơ sở hạ tầng; quy hoạch tiểu vùng sản xuất.

- Nội dung và phương pháp quy hoạch phát triển ngành và lĩnh vực

bao gồm: Quy hoạch ngành sản xuất kinh doanh, quy hoạch sản phẩm chủ lực, luận chứng quy hoạch phát triển các lĩnh vực xã hội, môi trường chủ yếu như: giáo dục, y tế, văn hóa, đời sống dân cư, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

- Nghiên cứu ứng dụng một số quy trình quy hoạch tổng thể PTKTXH lãnh thổ và quy hoạch phát triển ngành.

11

4.3 Phương pháp nghiên cứu môn học

- Để thực hiện yêu cầu của đối tượng và nội dung nghiên cứu, môn học dựa trên sự kết hợp của ba hệ thống lý luận quan trọng: các nguyên lý cơ bản của hệ thống lý luận Mác - Lênin;

lý thuyết của nền kinh tế thị trường và lý luận về kinh tế học phát triển Đồng thời môn học sử dụng tổng hợp nhiều phương pháp nghiên cứu như: phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp hệ thống, phân tích - tổng hợp, so sánh, thống

kê, phương pháp toán

- Nghiên cứu môn học quy hoạch tổng thể PTKTXH đòi hỏi người học phải được trang bị kiến thức của các môn học: kinh

tế chính trị Mác - Lênin, triết học, kinh tế vĩ mô, quy hoạch phát triển, khoa học quản lý, dự báo Đặc biệt khi học phải biết tận dụng, so sánh với các vấn đề có liên quan trực tiếp như: chiến lược phát triển kinh tế xã hội, chương trình, dự án phát triển kinh tế xã hội.

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUY HOẠCH

TỔNG THỂ PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI

IV Phương pháp tiếp cận QHTT PT KTXH vùng

V Những yêu cầu cơ bản và nguyên tắc QHTT PT KTXH tại Việt Nam

I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUY HOẠCH TỔNG THỂ PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI

1 KHÁI QUÁT HỆ THỐNG KẾ HOẠCH HOÁ PHÁT TRIỂN

1.1 QUY TRÌNH KẾ HOẠCH HOÁ NỀN KINH TẾ

HỆ THỐNG KẾ HOẠCH HOÁ BAO GỒM:

- CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN,

- QUY HOẠCH PHÁT TRIỂN,

- KẾ HOẠCH PHÁT TRIỂN

CHIẾN

LƯỢC

QUY HOẠCH

KẾ HOẠCH

Chương trình

Dự án phát triển

a Chiến lược phát triển

- Chức năng chủ yếu của chiến lược là định hướng,

vạch ra các đường nét chủ yếu trong thời gian dài

* Các bộ phận của chiến lược:

- Nhận dạng thực trạng: phải được đánh giá toàn diện vàtrong một khoảng thời gian dài tương đương với thời giancủa chiến lược sẽ xây dựng

- Các quan điểm phát triển, đó là những tư tưởng chủ đạothể hiện tính định hướng của chiến lược

- Các mục tiêu phát triển, đặt ra các mức phấn đấu phải đạtđược sau một thời kỳ chiến lược

- Hệ thống các chính sách và biện pháp Đây là thể hiện sự

hướng dẫn về cách thức thực hiện các mục tiêu đề ra

17

Chiến lược mang tầm quốc gia có ba đặc trưng chủ yếu

- Cho một tầm nhìn dài hạn là từ 10 năm trở lên

- Làm cơ sở cho những hoạch định (bao gồm cả kế hoạch)phát triển toàn diện, cụ thể trong tầm trung hạn và ngắnhạn

- Mang tính khách quan, có căn cứ khoa học

 Chiến lược thường chỉ cú ở tầm quốc gia, là luận chứng

kế hoạch để phỏt triển đất nước trong thời kỳ dài hạn

* Nội dung của chiến lược phát triển KTXH

- Phân tích và đánh giá về các căn cứ xây dựng chiến lược (điều kiện tự nhiên, tài nguyên, thực trạng phát triển kinh tế - xã hội )

- Cụ thể hoá và phát triển đường lối, chính sách của Đảng, xác định quan điểm cơ bản của chiến lược phát triển trong thời kỳ mới.

19

- Đề ra mục tiêu tổng quát và mục tiêu chủ yếu của thời kỳ chiến lược.

- Cơ cấu kinh tế và các phương hướng chủ yếu phát triển các ngành, lĩnh vực, khu vực KTXH.

- Các giải pháp về cơ chế, chính sách.

- Các giải pháp tổ chức thực hiện việc đưa chiến lược vào cuộc sống.

* Các chiến lược kinh tế - xã hội cơ bản của Việt Nam:

- Chiến lược về cơ cấu kinh tế (bao gồm cả cơ cấu kinh tế và cơ cấu

xã hội)

- Chiến lược ngành và lĩnh vực (nhất là ngành và lĩnh vực mũi nhọn).

- Chiến lược phát triển lãnh thổ (nhất là chiến lược phát triển vùng động lực)

- Chiến lược đô thị hoá (phát triển đô thị).

- Chiến lược khai thác biển.

- Chiến lược biên giới.

- Chiến lược an ninh quốc gia.

- Chiến lược con người.

- Chiến lược kinh tế đối ngoại (bao gồm cả chiến lược thị trường).

- Chiến lược tích luỹ và tiêu dùng (bao gồm cả chiến lược vay và trả nợ).

21

b Quy hoạch phát triển

- Quy hoạch phát triển bao gồm:

+ Quy hoạch tổng thể PT KTXH, + Quy hoạch ngành

+ Quy hoạch vùng lãnh thổ.

- Quy hoạch tổng thể là xác định và lựa

chọn mục tiêu cuối cùng, tìm những giải

pháp để thực hiện mục tiêu.

- Trên cơ sở khung quy hoạch tổng thể

và chiến lược phát triển, các ngành sẽ

xây dựng quy hoạch phát triển.

- Nội dung nghiên cứu quy hoạch tổng

thể của vùng lãnh thổ có tầm nhìn sâu

rộng hơn.

23

c Kế hoạch phát triển

* Kế hoạch là một công cụ quản lý và điều

hành vĩ mô nền kinh tế quốc dân, là sự cụ thể hoá các mục tiêu định hướng của chiến lược phát triển theo từng thời kỳ bằng hệ

thống các chỉ tiêu mục tiêu và chỉ tiêu biện pháp định hướng phát triển và hệ thống các chính sách, cơ chế áp dụng trong thời kỳ kế hoạch.

* Khác biệt giữa chiến lược phát triển

và kế hoạch

hơn, nó bao gồm kế hoạch 10 năm, 5 năm và kế hoạchnăm Những kế hoạch 10 năm thì thường đã gọi là

"chiến lược"

và định lượng, tuy vậy mặt định lượng là đặc trưng cơbản hơn của kế hoạch  tính năng động, nhạy bén và

"mềm" của kế hoạch thấp hơn chiến lược

25

- Mục tiêu của chiến lược chủ yếu là vạch ra các

hướng phát triển chủ yếu , (thể hiện những đích cần phải đạt tới) Cũn mục tiêu của kế hoạch là phải thể hiện ở tính kết quả Vì vậy, các mục tiêu, các chỉ tiêu của kế hoạch chi tiết hơn, đầy đủ hơn

và trên một mức độ nào đó.

* Khác biệt giữa chiến lược phát triển

và kế hoạch

27

Cách phân loại hệ thống chỉ tiêu kế

hoạch

- Đứng trên góc độ phạm vi tính toán:

+ Các chỉ tiêu kế hoạch quốc gia.

+ Các chỉ tiêu kế hoạch của tỉnh, thành phố.

+ Hệ thống các chỉ tiêu phát triển của từng ngành, nội bộ ngành.

- Đứng trên góc độ nội dung:

+ Chỉ tiêu phát triển kinh tế

+ Các chỉ tiêu phát triển xã hội.

 Hiện nay, người ta thường đặt ra các chỉ tiêu mang tính lồng ghép.

29

31

- Xử lý các vấn đề gay cấn nhất về KTXH của một quốc gia.

- Hiện nay theo xu hướng đổi mới kế hoạch hoá, các chương trình, dự án phát triển là cơ

sở thực hiện phân bổ nguồn lực như: Vốn đầu tư, ngân sách…

Thực hiện kế hoạch hoá theo chương trình quốc gia là biện pháp để khắc phục những mặt trái của cơ chế thị trường, tạo sự

ổn định về chính trị - xã hội cho kinh tế tăng trưởng một cách bền vững.

Chương trình phát triển có thể được chi tiết bằng các dự án đầu tư phát triển.

33

Theo Quyết định 05/1998/QĐ - TTg về quản lý cácchương trình Quốc gia hiện nay nước ta có 7 chương trìnhquốc gia được triển khai là :

1 Chương trình xoá đói giảm nghèo;

2 Chương trình dân số và kế hoạch hoá gia đình;

3 Chương trình nước sạch và vệ sinh môi trường;

4 Chương trình thanh toán một số bệnh xã hội và bệnh dịchnguy hiểm;

1.2 Chức năng, nguyên tắc của kế hoạch hoá phát triển

a Chức năng của kế hoạch hoá phát triển

- Kế hoạch hoá là sự vận dụng tổng hợp các quy luật kháchquan vào phát triển KTXH; tổ chức tốt việc thực hiện,kiểm tra, phân tích, tổng kết tình hình thực hiện các kếhoạch trong từng thời kỳ

các cân đối lớn của nền kinh tế quốc dân theo định hướngmục tiêu phát triển KTXH trong từng thời kỳ

35

* Chức năng cơ bản Kế hoạch hoá phát triển

- Điều tiết, phối hợp, ổn định kinh tế vĩ mô

- Định hướng phát triển KTXH

- Kiểm tra giám sát hoạt động KTXH

Tóm lại: kế hoạch hoá có vai trò và chức năng định

hướng cho sự phát triển của nền sản xuất xã hội theo mục tiêu nhất định như; dân giầu nước mạnh,

xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

b Nguyên tắc của kế hoạch hoá phát triển

37

Nguyên tắc tập trung dân chủ

Nguyên tắc thị trường

Nguyên tắc linh hoạt, mềm dẻo

Nguyên tắc đảm bảo hiệu quả KTXH của

các hoạt động kinh doanh

b Nguyên tắc của kế hoạch hoá phát triển

• Nguyên tắc tập trung dân chủ:

- Chính phủ thông qua các cơ quan kế hoạch hoá quốc gia thực hiện được chức năng định hướng và cân đối cơ bản của nền kinh

tế quốc dân trong thời kỳ kế hoạch, đưa ra các chương trình phát triển kinh tế xã hội lớn, ban hành hệ thống chính sách, thể chế để điều tiết và khuyến khích sự phát triển của mọi thành phần kinh tế.

- Các kế hoạch, chương trình, dự báo phát triển phải được xây dựng, soạn thảo trên cơ sở các quan điểm chính trị, các mục tiêu kinh tế, xã hội do Đảng và Nhà nước yêu cầu, phải đảm bảo sự nhất trí cao độ giữa kinh tế và chính trị trong từng thời kỳ.

- Hướng các đơn vị, các thành phần kinh tế hoạt động theo quĩ đạo mục tiêu chung của quốc gia.

Tính dân chủ trong kế hoạch hoá phát triển đặt ra các nội

dung sâu và rộng hơn so với kế hoạch hoá tập trung, baogồm:

- Sử dụng sự tham gia của cộng đồng vào xây dựng và thựcthi kế hoạch

- Sử dụng sự tham gia của khu vực tư nhân trong công tác

kế hoạch hoá

các địa phương, ngành và doanh nghiệp cụ thể

- Tăng cường hình thức kinh tế phi tập trung

- Mở rộng tính chất dân chủ trong quan hệ tác động giữaNhà nước với cấp trên trong xây dựng và triển khai kế

Sự kết hợp giữa tập trung với dân chủ mang tính chất lịch sử cụ thể Tuy vậy nếu nhấn mạnh quá trình tập trung thì sẽ dẫn kế hoạch đi theo cơ chế tập trung mệnh lệnh, quan liêu bao cấp, còn nếu đi quá dung lượng của tính dân chủ có nghĩa là xa rời bản chất của kế hoạch hoá.

* Nguyên tắc thị trường:

Đây là nguyên tắc thể hiện rõ nhất bản chất của kế hoạch hoá trong nền kinh tế thị trường và nó dựa trên cơ sở tính chất đa dạng và phức tạp của mối quan hệ giữa kế hoạch với thị trường.

Mối quan hệ giữa kế hoạch và thị trường nghiên cứu trên hai góc độ:

- Nếu đặt kế hoạch là chức năng của quản lý, thì có thể nói thị trường vừa là căn cứ, vừa là đối tượng của kế hoạch hoá.

- Nếu coi thị trường và kế hoạch là hai công cụ điều tiết nền kinh tế thì mối quan hệ giữa kế hoạch và thị trường thực chất là sự kết hợp giữa hai công cụ điều tiết trực tiếp (bằng kế hoạch) và điều tiết gián tiếp (thông qua thị trường).

41

Như vậy nguyên tắc thị trường đặt ra yêu cầu là:

kế hoạch không tìm cách thay thế thị trường mà ngược lại nó bổ sung cho thị trường, bù đắp các khiếm khuyết của thị trường, hướng dẫn thị trường

và bảo đảm sự vận hành của thị trường luôn luôn tương xứng với sự liên kết xã hội của đất nước.

* Nguyên tắc linh hoạt, mềm dẻo:

Đối với nhiều nhà quản lý, nguyên tắc linh hoạt được xem là quan trọng nhất khi xây dựng kế hoạch Kế hoạch càng linh hoạt thì

sự đe doạ gây ra do các sự kiện chưa lường trước được ngày càng ít.

43

* Nguyên tắc đảm bảo hiệu quả kinh tế - xã hội của các hoạt động kinh doanh

Nguyên tắc này được đặt ra do yêu cầu tất yếu của kế hoạch phát triển trong giải quyết và khắc phục những khiếm khuyết của kinh tế thị trường.

2 Vị trí, vai trò của QHTTPTKTXH trong sự nghiệp CNH – HĐH đất nước

- CNH là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ kiểu kinh

tế nông nghiệp sang kiểu kinh tế công nghiệp Nó là conđường tất yếu đối với tất cả các nước

- QHTT là xây dựng một cơ cấu kinh tế hợp lý nhằm tăngtrưởng kinh tế nhanh, phát triển ổn định, bền vững trên cơ

sở sử dụng tối ưu các nguồn lực

- QHTT dựa trên đường lối và chiến lược phát triển củaquốc gia, thực trạng và các nguồn lực, những ưu thế, hạnchế, khó khăn thách thức, triển vọng của vùng trong quan

hệ phát triển khu vực và quốc tế

45

 QHTT đóng vai trò hướng dẫn và điều phối các loại hìnhquy hoạch lãnh thổ và quy hoạch ngành theo mục đíchthống nhất của sự phát triển bền vững Nó còn là công cụquan trọng để thực hiện CNH – HĐH đất nước.

Chiến lược

KTXH

quốc gia

QHTT KTXH (mục tiêu,

chương trình, bố trí chiến lược)

- Chính sách phát triển

- Kế hoạch trung hạn, ngắn hạn

- Quy hoạch cơ sở

- Dự án cụ thể