Hình phạt tù đối với người chưa thành niên phạm tội – Lý luận và thực tiễn áp dụng

Hình phạt tù đối với người chưa thành niên phạm tội – Lý luận và thực tiễn áp dụng Đỗ Ngọc Thuỳ

Hỡnh phạt tự đối với người chưa thành niờn

phạm tội – Lý luận và thực tiễn ỏp dụng

Đỗ Ngọc Thuỳ

Khoa Luật Luận văn Thạc sĩ ngành: Luật hỡnh sự; Mó số: 60 38 40 Người hướng dẫn: PGS TS Trần Văn Luyện

Năm bảo vệ: 2011

Abstract: Phõn tớch và xõy dựng khỏi niệm người chưa thành niờn, người chưa thành

niờn phạm tội, cỏc đặc điểm tõm, sinh lý cơ bản của người chưa thành niờn và hỡnh phạt tự Khỏi quỏt một số quy định của quốc tế về tư phỏp người chưa thành niờn Khỏi quỏt lịch sử xõy dựng chớnh sỏch xử lý người chưa thành niờn phạm tội trong phỏp luật hỡnh sự Việt Nam Phõn tớch nội dung và những quy định ỏp dụng hỡnh phạt

tự đối với người chưa thành niờn phạm tội trong Bộ luật Hỡnh sự năm 1999, được sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2009 Thực tiễn ỏp dụng hỡnh phạt tự đối với người chưa thành niờn phạm tội Từ đú, phõn tớch một số tồn tại xung quanh việc quy định và ỏp dụng hỡnh phạt tự đối với người chưa thành niờn phạm tội Đề xuất hoàn thiện cỏc quy định về hỡnh phạt tự ỏp dụng đối với người chưa thành niờn phạm tội trong Bộ luật

Hỡnh sự Việt Nam hiện hành

Keywords: Luật hỡnh sự; Trẻ vị thành niờn; Phỏp luật Việt Nam; Phạm tội

Content

mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nhân loại đã b-ớc sang thế kỷ XXI đ-ợc một thập kỷ, toàn cầu hóa và cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại là xu h-ớng chung của thế giới Sự phát triển của xu h-ớng này kéo theo sự phát triển của kinh tế và nhiều mặt của đời sống xã hội mà nổi bật là vấn đề nhân quyền, đặc biệt là quyền trẻ em Cộng đồng quốc tế nói chung và Việt Nam nói riêng luôn

quan tâm sâu sắc đến trẻ em, bởi vì trẻ em là t-ơng lai của thế giới "Trẻ em hôm nay, thế giới

ngày mai"

Từ khi gia nhập Liên hợp quốc, Đảng và Nhà n-ớc Việt Nam đã chủ động tham gia các Công -ớc quốc tế về bảo vệ quyền trẻ em nh- Công -ớc về Quyền trẻ em 1989, Nguyên tắc tối thiểu chuẩn về quản lý ng-ời ch-a thành niên (Nguyên tắc Bắc Kinh) 1985… Đồng thời nội luật hóa, xây dựng những chính sách pháp luật phù hợp nh- Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em; Luật phòng, chống bạo lực gia đình; Bộ luật Dân sự; Bộ luật Hình sự; Luật Hôn nhân và gia đình… với mục đích bảo vệ quyền và lợi ích của trẻ em cũng nh- quy định trách nhiệm của cha mẹ, gia đình và các tổ chức xã hội

Tuy nhiên, một hiện t-ợng đang xảy ra phổ biến tại các n-ớc trên thế giới là tình hình tội phạm là ng-ời ch-a thành niên đang ngày càng gia tăng Một hoạt động mà các n-ớc trên toàn

cầu đang nỗ lực thực hiện là tìm mọi cách đảm bảo hệ thống t- pháp ng-ời ch-a thành niên tuân thủ theo đúng luật pháp quốc tế về quyền con ng-ời Để đảm bảo tính công bằng và nghiêm khắc của pháp luật hình sự cũng nh- yêu cầu bảo vệ trẻ em một cách tốt nhất, thì vấn đề xử lý tội phạm

là ng-ời ch-a thành niên luôn là yêu cầu cấp thiết đặt ra với mỗi quốc gia Đặc biệt vấn nạn ng-ời ch-a thành niên phạm tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng ngày càng nhiều và có xu h-ớng gia tăng nhanh chóng Việt Nam không nằm ngoài tình trạng chung đó

Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 1999, sửa đổi bổ sung một số điều năm 2009 đã dành một ch-ơng riêng quy định đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội, với mục đích phòng ngừa, ngăn chặn tình trạng phạm tội do ng-ời ch-a thành niên gây ra Việc thực hiện chúng trong thực tiễn có hiệu quả là mục tiêu quan trọng nhất Tuy nhiên, những chính sách pháp luật đó

đ-ợc áp dụng nh- thế nào lại là vấn đề không đơn giản, đặc biệt là việc quyết định hình phạt

tù khi xét xử đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội Bởi đối t-ợng bị xử lý là những ng-ời

đ-ợc quan tâm đặc biệt và hình phạt tù, một loại hình phạt nghiêm khắc t-ớc đoạt tự do luôn

đ-ợc quốc tế nhấn mạnh chỉ nh- là biện pháp cuối cùng Đã có một số công trình nghiên cứu

về chính sách hình sự đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội nh-ng nghiên cứu ở dạng khái quát, tổng thể hoặc ở một địa ph-ơng cụ thể Ch-a có công trình nào đi sâu nghiên cứu hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội

Vì vậy, trong khuôn khổ luận văn này, tác giả nghiên cứu đề tài "Hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội - Lý luận và thực tiễn áp dụng"

2 Tình hình nghiên cứu

Hình phạt tù là hình phạt chính và là hình phạt nghiêm khắc nhất áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội, loại hình phạt đ-ợc quốc tế khuyến cáo chỉ áp dụng nh- là biện pháp cuối cùng và đ-ợc pháp luật hình sự Việt Nam quy định là nên hạn chế áp dụng Vì là hình phạt chính nên hình phạt tù áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội đ-ợc quy định tại

Điều 69, Điều 74 Ch-ơng X "Những quy định đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội" của Bộ luật Hình sự năm 1999, đ-ợc sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2009

Trên ph-ơng diện lập pháp và trên ph-ơng diện lý luận, hình phạt tù áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội đ-ợc quy định t-ơng đối cụ thể Tuy nhiên, là một hình phạt nằm trong hệ thống hình phạt áp dụng cho ng-ời ch-a thành niên phạm tội nên hình phạt tù đ-ợc các tác giả nghiên cứu chung với các loại hình phạt khác hoặc đ-ợc đề cập đến trong các công trình nghiên cứu chung về trách nhiệm hình sự của ng-ời ch-a thành niên Cụ thể, luận văn

thạc sĩ luật học của tác giả Trần Văn Dũng nghiên cứu "Trách nhiệm hình sự của ng-ời ch-a

thành niên phạm tội trong luật Việt Nam" năm 2003; luận văn thạc sĩ luật học của tác giả

Nguyễn Văn Dũng nghiên cứu "Hoàn thiện quy phạm pháp luật hình sự, tố tụng hình sự, đấu

tranh với hành vi phạm tội của ng-ời ch-a thành niên" năm 1996; luận văn thạc sĩ luật học

của tác giả Nguyễn Thị Kiểm nghiên cứu "Hình phạt áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên

phạm tội: Lý luận và thực tiễn áp dụng" năm 2010 Hình phạt tù ch-a đ-ợc nghiên cứu chuyên

sâu để giải đáp đ-ợc những v-ớng mắc trong việc áp dụng trong thực tiễn xét xử Trong khi

đó, tr-ớc yêu cầu của quốc tế về việc bảo vệ quyền trẻ em, thực tiễn xét xử ng-ời ch-a thành niên phạm tội và việc áp dụng hình phạt tù với đối t-ợng đặc biệt này, việc có một công trình nghiên cứu sâu về loại hình phạt nghiêm khắc nhất với ng-ời ch-a thành niên phạm tội là rất cần thiết Đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng của ng-ời nghiên cứu và thực thi pháp luật hình sự

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu

Mục đích của đề tài là nhằm tìm hiểu chính sách xử lý hình sự của Đảng và Nhà n-ớc ta

đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội, đặc biệt là việc áp dụng hình phạt tù, hình thức t-ớc

bỏ tự do, biện pháp nghiêm khắc nhất, đảm bảo dung hòa pháp luật hình sự với chính sách bảo

vệ và chăm sóc trẻ em Đồng thời, tìm hiểu việc áp dụng những chính sách này trong thực tiễn

Từ đó, đ-a ra những đề xuất và kiến nghị cụ thể đến các biện pháp và sáng kiến mang tính khả thi để góp phần hoàn thiện pháp luật, tìm ra các giải pháp nhằm cải thiện tình hình hiện tại về ng-ời ch-a thành niên phạm tội ở Hà Nội, thủ đô nghìn năm tuổi của Việt Nam, một thành phố vì hòa bình

Xuất phát từ mục đích nghiên cứu, luận văn có phạm vi nghiên cứu là xem xét và giải quyết một số vấn đề xung quanh hình phạt tù, lý luận và thực tiễn áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội, nội dung nghiên cứu cụ thể là:

- Khái niệm, đặc điểm tâm, sinh lý của ng-ời ch-a thành niên phạm tội

- Các nguyên tắc xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội trong luật hình sự Việt Nam

- Các quy định quốc tế về t- pháp ng-ời ch-a thành niên

- Quy định áp dụng hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội trong luật hình sự Việt Nam và thực tế áp dụng

- Các giải pháp hoàn thiện các quy phạm trong phạm luật hình sự Việt Nam về hình phạt

tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội

Phạm vi của đề tài đ-ợc giới hạn trong 5 năm, từ năm 2006 đến năm 2010 Địa bàn nghiên cứu tập trung ở Thủ đô Hà Nội

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích và phạm vi nghiên cứu nêu trên, trong luận văn này tác giả tập trung vào giải quyết những nhiệm vụ chính sau:

- Phân tích và xây dựng khái niệm ng-ời ch-a thành niên, ng-ời ch-a thành niên phạm tội, các đặc điểm tâm, sinh lý cơ bản của ng-ời ch-a thành niên và hình phạt tù

- Khái quát một số quy định của quốc tế về t- pháp ng-ời ch-a thành niên

- Khái quát lịch sử xây dựng chính sách xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội trong pháp luật hình sự Việt Nam

- Phân tích nội dung và những quy định áp dụng hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội trong Bộ luật Hình sự năm 1999, đ-ợc sửa đổi, bổ sung một số điều năm 2009

- Thực tiễn áp dụng hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội Từ đó, phân tích một số tồn tại xung quanh việc quy định và áp dụng hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội

- Đề xuất hoàn thiện các quy định về hình phạt tù áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội trong Bộ luật Hình sự Việt Nam hiện hành

5 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu đề tài

Để đạt đ-ợc những mục đích đã đặt ra trên cơ sở lý luận là phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, tác giả đã sử dụng một số ph-ơng pháp nghiên cứu nh-: so sánh, phân tích, tổng hợp, thống kê, điều tra xã hội học, nghiên cứu lịch sử cũng nh- ph-ơng pháp khoa học luật hình sự, khoa học luật tố tụng hình sự, xã hội học pháp luật… Ngoài ra, tác giả còn sử dụng ph-ơng pháp chuyên gia

6 ý nghĩa lý luận, thực tiễn và điểm mới về khoa học của luận văn

Luận văn đã làm rõ khái niệm, bản chất pháp lý và hình thức áp dụng hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội trên cơ sở xem xét những quy định của luật pháp quốc tế, pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành, đồng thời đ-a ra các kiến nghị hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam và việc áp dụng trong thực tiễn

Ngoài ra, đối t-ợng áp dụng hình phạt tù đ-ợc nghiên cứu trong luận văn là ng-ời ch-a thành niên phạm tội - một đối t-ợng đặc biệt Vì vậy, để góp phần nhân đạo hóa hơn nữa chính sách hình sự của Nhà n-ớc ta, phù hợp với các yêu cầu của thực tiễn xét xử và pháp luật hình

sự của các n-ớc cũng nh- các quy định của quốc tế, tác giả kiến nghị sửa đổi một số quy định khi áp dụng hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội

Đây là công trình nghiên cứu sâu về loại hình phạt tù áp dụng cho ng-ời ch-a thành niên phạm tội, có ý nghĩa lý luận sâu sắc, là tài liệu tham khảo trong công tác giảng dạy và cho cán

bộ thực tiễn áp dụng hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm

3 ch-ơng:

Ch-ơng 1: Những vấn đề lý luận chung về hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên

phạm tội

Ch-ơng 2: Quy định về hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội trong luật

hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng

Ch-ơng 3: Quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng hình

phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội

Ch-ơng 1

Những vấn đề lý luận chung về hình phạt tù

đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội 1.1 Khái niệm; đặc điểm tâm, sinh lý của ng-ời ch-a thành niên

1.1.1 Khái niệm

Điều 1 Công -ớc quyền trẻ em đ-ợc Đại hội đồng Liên hợp quốc phê chuẩn năm 20-11- 1989

đã định nghĩa về trẻ em nh- sau: "Trẻ em đ-ợc xác định là ng-ời d-ới 18 tuổi, trừ khi pháp luật

quốc gia công nhận tuổi thành niên sớm hơn"

Pháp luật Việt Nam cũng quy định độ tuổi đủ 18 tuổi là căn cứ để xác định ng-ời đó đã

thành niên Điều 18 Bộ luật dân sự năm 2005 quy định "Ng-ời từ đủ m-ời tám tuổi trở lên

là ng-ời thành niên Ng-ời ch-a đủ m-ời tám tuổi là ng-ời ch-a thành niên " Điều 1 Luật

Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em Việt Nam quy định "Trẻ em quy định trong Luật này

là công dân d-ới 16 tuổi" Vì vậy, ng-ời ch-a thành niên đ-ợc xác định là ng-ời d-ới 18

tuổi

1.1.2 Đặc điểm tâm, sinh lý ng-ời ch-a thành niên

Sở dĩ Nhà n-ớc ta có những chính sách riêng cho đối t-ợng phạm tội là ng-ời ch-a thành niên vì xuất phát từ tính đặc thù của đối t-ợng này

Chủ thể của tội phạm là những ng-ời tuổi đời còn ít, kinh nghiệm sống ch-a nhiều, hiểu biết pháp luật và các chuẩn mực xã hội còn hạn chế Đặc biệt, đây là lứa tuổi đang có sự biến

đổi mạnh mẽ về tâm, sinh lý và là giai đoạn quan trọng của quá trình hình thành và phát triển nhân cách

Trong đặc điểm tâm, sinh lý của ng-ời ch-a thành niên phạm tội thì có hai khuynh h-ớng nổi bật liên quan tới việc thực hiện tội phạm và khả năng giáo dục cải tạo họ Họ dễ bị kích

động, thúc đẩy vào việc thực hiện tội phạm nh-ng cũng dễ uốn nắn, cải tạo, giáo dục thành ng-ời có ích cho xã hội

1.2 Khái niệm ng-ời ch-a thành niên phạm tội và hình thức xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội

1.2.1 Khái niệm

Trong pháp luật hình sự Việt Nam, ng-ời ch-a thành niên phạm tội chỉ bao gồm những ng-ời đã đủ 14 tuổi nh-ng ch-a đủ 18 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đ-ợc luật hình sự quy định là tội phạm Điều 12 Bộ luật Hình sự quy định:

"1 Ng-ời từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm

2 Ng-ời từ đủ 14 tuổi trở lên, nh-ng ch-a đủ 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng"

Điều 68, Ch-ơng X: Những quy định đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội, Bộ luật Hình

sự quy định: "Ng-ời ch-a thành niên từ đủ 14 tuổi đến d-ới 18 tuổi phạm tội phải chịu tránh

nhiệm hình sự theo những quy định của Ch-ơng này, đồng thời theo những quy định của các Phần chung Bộ luật không trái với những quy định của Ch-ơng này"

1.2.2 Hình thức xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội

Người chưa thà nh niên phạm tội, tuỳ theo tính chất, mức độ vi phạm của họ, có thể bị xử

lý bằng các biện pháp chính thức là hà nh chính hoặc hình sự hoặc các biện pháp không chính thức

1.2.2.1 Nguyên tắc xử lý

Một nguyên tắc tối cao trong việc xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội là phải luôn quan tâm, bảo đảm lợi ích tốt nhất cho các em

1.2.2.2 Hệ thống biện pháp xử lý chính thức

Xử lý vi phạm hành chính: Theo quy định của Pháp lệnh Xử lý vi phạm hà nh chính thì tùy

theo tính chất, mức độ vi phạm mà người chưa thà nh niên vi phạm hà nh chính sẽ bị xử phạt

vi phạm hà nh chính hoặc bị áp dụng các biện pháp xử lý hà nh chính khác

Xử lý hình sự: Theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 (các điều 34, 35, 68, 75) thì

người chưa thà nh niên từ đủ 14 tuổi trở lên thực hiện hà nh vi phạm tội sẽ bị xử lý về hình sự

và bị áp dụng hình phạt hoặc các biện pháp tư pháp mang tính giáo dục, phòng ngừa

Xử lý không chính thức: Đối với những hà nh vi vi phạm pháp luật của người chưa thà nh

niên thì ngoà i các biện pháp xử lý mang tính quyền lực nhà nước là xử lý vi phạm hà nh chính và xử lý hình sự (hay còn gọi là biện pháp xử lý chính thức) như đó nêu trên, còn có các biện pháp xử lý khác không mang tính quyền lực nhà nước (hay còn gọi là biện pháp xử

lý không chính thức) như: hoà giải, xử lý kỷ luật của nhà trường,… Các biện pháp xử lý nà y được áp dụng trong những trường hợp để giải quyết những vi phạm nhỏ nhặt, các tranh chấp, mâu thuẫn xảy ra trong cuộc sống hà ng ngà y

1.3 Các nguyên tắc xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội

1.3.1 Nguyên tắc thứ nhất

Khoản 1 Điều 69 Bộ luật Hình sự quy định: "Việc xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội chủ

yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân

có ích cho xã hội

Trong mọi tr-ờng hợp điều tra, truy tố, xét xử hành vi phạm tội của ng-ời ch-a thành niên, các cơ quan Nhà n-ớc có thẩm quyền phải xác định khả năng nhận thức của họ về tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nguyên nhân và điều kiện gây ra tội phạm"

1.3.2 Nguyên tắc thứ hai

Khoản 2 Điều 69 Bộ luật Hình sự quy định: "Ng-ời ch-a thành niên phạm tội có thể đ-ợc

miễn trách nhiệm hình sự, nếu ng-ời đó phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, gây hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ và đ-ợc gia đình, cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục"

1.3.3 Nguyên tắc thứ ba

Khoản 3, 4 Điều 69 Bộ luật Hình sự quy định: "Việc truy cứu trách nhiệm hình sự ng-ời

ch-a thành niên phạm tội và áp dụng hình phạt đối với họ đ-ợc thực hiện chỉ trong tr-ờng hợp cần thiết và phải căn cứ vào tính chất của hành vi phạm tội, vào những đặc điểm về nhân thân và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm

Khi xét xử, nếu thấy không cần thiết phải áp dụng hình phạt đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội thì Tòa án áp dụng các biện pháp t- pháp đ-ợc quy định tại Điều 70 của Bộ luật này"

1.3.4 Nguyên tắc thứ t-

Khoản 5 Điều 69 Bộ luật Hình sự quy định: "Không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình

đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội

Khi áp dụng hình phạt đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội cần hạn chế áp dụng hình phạt tù Khi xử phạt tù có thời hạn, Tòa án cho ng-ời ch-a thành niên phạm tội đ-ợc h-ởng mức án nhẹ hơn mức án áp dụng đối với ng-ời đã thành niên phạm tội t-ơng ứng

Không áp dụng hình phạt tiền đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội ở độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến d-ới 16 tuổi

Không áp dụng hình phạt bổ sung với ng-ời ch-a thành niên phạm tội"

1.3.5 Nguyên tắc thứ năm

Khoản 6 Điều 69 Bộ luật Hình sự quy định: "án đã tuyên với ng-ời ch-a thành niên phạm

tội khi ch-a đủ 16 tuổi, thì không tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm"

1.4 Tìm hiểu hình thức xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội của Liên hợp quốc và một số n-ớc trên thế giới

1.4.1 Các quy định quốc tế về t- pháp người chưa thành niờn

Một trong những văn bản quốc tế về quyền của ng-ời ch-a thành niên quan trọng nhất là Công -ớc của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em Ngày 20/11/1989, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua Công -ớc này Việt Nam là n-ớc thứ hai trên thế giới và n-ớc đầu tiên ở châu á phê chuẩn Công -ớc vào ngày 20/02/1990

Tại Công -ớc của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em có những quy định cơ bản về quyền của trẻ em trong t- pháp ng-ời ch-a thành niên, tại Điều 37 và Điều 40

Ngoài ra, hệ thống văn bản quốc tế khác quy định về ng-ời ch-a thành niên bị t-ớc đoạt tự

do còn có Quy tắc tối thiểu phổ biến của Liên hợp quốc về bảo vệ người chưa thành niờn bị tước quyền tự do (Quy tắc Havana) thụng qua ngày 14/12/1990

Bên cạnh bản Công -ớc, các Quy tắc đã đ-ợc các quốc gia thành viên thông qua và tuân thủ, ủy ban về Quyền trẻ em cũng đ-a ra Bình luận chung số 10 về quyền trẻ em trong t- pháp ng-ời ch-a thành niên Do trong những bản báo cáo đệ trình lên ủy ban, các quốc gia thành viên trong đó có Việt Nam th-ờng quan tâm khá chi tiết đến quyền của trẻ em bị cáo buộc, tố

cáo hoặc bị buộc tội là đã vi phạm luật hình sự, còn đ-ợc đề cập đến với t- cách là "những trẻ

em xung đột với pháp luật" Song nhiều quốc gia thành viên còn lúng túng trong việc thực hiện

đầy đủ các quyền ghi trong Công -ớc về Quyền trẻ em, nhất là các quyền trong lĩnh vực tố tụng và việc sử dụng biện pháp t-ớc tự do chỉ nh- là một biện pháp cuối cùng

1.4.2 Quy định của một số quốc gia trên thế giới về vấn đề quyền của người chưa thành niên phạm tội

Với xu h-ớng ng-ời ch-a thành niên vi phạm pháp luật hình sự có tính chất, mức độ nghiêm trọng, phức tạp ngày càng tăng, nên để đảm bảo đ-ợc những quy định của luật pháp hình sự trong n-ớc cũng nh- đảm bảo những quy định của luật pháp quốc tế về ng-ời ch-a thành niên, một số n-ớc trên thế giới đã có những quy định rõ ràng về quyền của ng-ời ch-a thành niên phạm tội phù hợp với điều kiện, kinh tế, văn hóa - xã hội và phong tục, tập quán của mỗi n-ớc

Mô hình Tòa án ng-ời ch-a thành niên đ-ợc hình thành lần đầu tiên trên thế giới vào năm

1898 tại hạt Cook, bang Illinois, Hòa Kỳ Đến những năm 70 của thế kỷ XX, hệ thống Tòa án cho ng-ời ch-a thành niên tại một số n-ớc nh- Canada, Anh và xứ Wales… có cách tiếp cận cứng rắn hơn trong việc xử lý những ng-ời ch-a thành niên phạm tội, từ yêu cầu về trách nhiệm phục hồi chuyển sang nhấn mạnh yếu tố trách nhiệm và trừng phạt

Một n-ớc nằm trong khu vực Đông Nam á, có sự t-ơng đồng nhiều mặt về văn hóa – xã hội, kinh tế… với Việt Nam là Thái Lan đã thành lập Tòa án ng-ời ch-a thành niên vào năm

1952 với mục đích là dành cho những trẻ em và những ng-ời d-ới 18 tuổi một biện pháp xử lý

đặc biệt khi họ có những hành vi vi phạm pháp luật hình sự

Tại một quốc gia châu á khác là Nhật Bản, thì theo Luật ng-ời ch-a thành niên quy định, ng-ời d-ới 20 tuổi phạm tội đ-ợc chuyển cho Tòa án gia đình giải quyết

Theo Luật hình sự một số n-ớc khác, nh- Hà Lan quy định, chế tài hình sự áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội có thể đ-ợc thay thế bằng những chế tài khác nh- các dự

án công tác là dịch vụ của công cộng đối với ng-ời ch-a thành niên và các dự án đào tạo Với một mục đích chung là bảo vệ quyền trẻ em, các quốc gia trên thế giới đều dựa vào những quy định của luật pháp quốc tế cũng nh- những yếu tố khác nh- tâm, sinh lý của ng-ời ch-a thành niên, sự phát triển về kinh tế, văn hóa – xã hội, phong tục, tập quán và lịch sử lập pháp của n-ớc mình để ban hành những quy định về việc xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội Mỗi đất n-ớc, một cách thức nh-ng cùng h-ớng tới một mục tiêu là bảo vệ, giáo dục ng-ời ch-a thành niên phạm tội để họ có cơ hội sửa chữa những sai lầm, hòa nhập cộng đồng, trở thành những công dân sống tuân thủ pháp luật, có ích cho gia đình và xã hội

Tóm lại, qua nghiên cứu những vấn đề lý luận về ng-ời ch-a thành niên phạm tội cho phép rút ra những kết luận sau:

Ng-ời ch-a thành niên phạm tội là một dạng tội phạm đặc biệt đ-ợc điều chỉnh trong pháp luật hình sự Việt Nam

Việc xử lý hình sự hành vi phạm tội của ng-ời ch-a thành niên phải đảm bảo các nguyên tắc cơ bản đã đ-ợc quy định chi tiết trong Bộ luật Hình sự, thể hiện sự nhân đạo, sự quan tâm của Đảng và Nhà n-ớc ta đối với những ng-ời ch-a thành niên có nhận thức sai lầm đã thực hiện những hành vi vi phạm pháp luật Đồng thời thể hiện quan điểm phòng, ngừa, chống tội phạm cũng nh- bản chất cao cả và truyền thống tốt đẹp của xã hội ta

Các văn bản của Liên hợp quốc quy định rất chi tiết về quyền của trẻ em trong t- pháp ng-ời ch-a thành niên Một số quốc gia trên thế giới đ-a ra các quy định về ng-ời ch-a thành niên nói chung và ng-ời ch-a thành niên phạm tội nói riêng, các chế tài xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội phù hợp với điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội, phong tục, tập quán của mỗi n-ớc nh-ng vẫn đảm bảo những quy định chung của Liên hợp quốc

Ch-ơng 2

Quy định áp dụng hình phạt tù

đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội trong Luật Hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng

2.1 Quy định áp dụng hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội

2.1.1 Khái niệm, đặc điểm, mục đích hình phạt

Điều 26 Bộ luật Hình sự Việt Nam quy định: "Hình phạt là biện pháp c-ỡng chế nghiêm

khắc nhất của Nhà n-ớc nhằm t-ớc bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của ng-ời phạm tội Hình phạt đ-ợc quy định trong Bộ luật Hình sự và do Tòa án quyết định"

2.1.2 Các loại hình phạt trong pháp luật hình sự Việt Nam áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội

Để đảm bảo cho việc lựa chọn một loại và mức hình phạt phù hợp với tính chất, mức độ của hành vi phạm tội, nhân thân của ng-ời ch-a thành niên phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, yêu cầu phòng ngừa tội phạm, nhằm đạt đ-ợc mục đích cụ thể của hình phạt và đảm bảo tính công bằng của pháp luật hình sự, Bộ luật Hình sự năm 1999 quy định hình phạt áp dụng cho ng-ời ch-a thành niên phạm tội gồm: Hình phạt cảnh cáo; hình phạt tiền; hình phạt cải tạo không giam giữ; hình phạt tù có thời hạn

2.1.2.1 Hình phạt cảnh cáo

"Cảnh cáo là sự khiển trách công khai của Nhà n-ớc do Tòa án áp dụng đối với ng-ời

phạm tội ít nghiêm trọng và có nhiều tình tiết giảm nhẹ nh-ng ch-a đến mức miễn hình phạt" 2.1.2.2 Hình phạt tiền

"Phạt tiền là hình phạt chính áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội nhằm t-ớc

đi quyền lợi vật chất của họ để cải tạo và giáo dục họ trở thành công dân có ích cho xã hội"

Tòa án có thể áp dụng hình phạt tiền khi có đầy đủ các yếu tố quy định tại Điều 72 Bộ luật Hình sự:

"Phạt tiền đ-ợc áp dụng là hình phạt chính đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội từ đủ

16 tuổi đến d-ới 18 tuổi, nếu ng-ời đó có thu nhập hoặc có tài sản riêng

Mức phạt tiền đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội không quá một phần hai mức tiền phạt mà điều luật quy định"

2.1.2.3 Hình phạt cải tạo không giam giữ

"Cải tạo không giam giữ là hình phạt có nội dung giáo dục sâu sắc không buộc ng-ời

đ-ợc áp dụng hình phạt này phải cách ly khỏi xã hội Họ vẫn có thể thực hiện công việc th-ờng ngày và sống trong môi tr-ờng gia đình và xã hội nh- tr-ớc đây"

Về mặt lý luận và lập pháp thì hình phạt cải tạo không giam giữ đ-ợc coi là hình phạt có

vị trí rất quan trọng thể hiện chính sách hình sự nhân đạo của Nhà n-ớc ta Khoản 1 Điều 31

Bộ luật Hình sự quy định: "Cải tạo không giam giữ đ-ợc áp dụng từ sáu tháng đến ba năm đối

với ng-ời phạm tội ít nghiêm trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng do Bộ luật này quy định mà

đang có nơi làm việc ổn định hoặc có nơi th-ờng trú rõ ràng, nếu xét thấy không cần thiết phải cách ly ng-ời phạm tội khỏi xã hội"

2.1.3 Hình phạt tù có thời hạn và thực tiễn áp dụng với ng-ời ch-a thành niên phạm tội

2.1.3.1 Khái niệm, đặc điểm

Hình phạt tù là loại hình phạt có lịch sử lâu đời và đ-ợc quy định ở hầu hết trong pháp luật hình sự của các n-ớc trên thế giới, hình phạt tù đ-ợc áp dụng phổ biến và mang lại hiệu quả cao trong việc trừng trị, giáo dục, cải tạo ng-ời phạm tội

Điều 33 Bộ luật Hình sự quy định: "Tù có thời hạn là hình phạt cách ly ng-ời phạm tội ra

khỏi xã hội để giáo dục, cải tạo họ trở thành công dân có ích cho xã hội"

Tù có thời hạn thực chất là giam ng-ời bị kết án ở các trại giam, tức là cách ly ng-ời đó ra khỏi môi tr-ờng, đời sống xã hội bình th-ờng để giáo dục và cải tạo họ Chế độ giam trong trại giam, hình thức giáo dục và cải tạo ở đó do pháp luật về chấp hành án quy định Sự hạn chế tự do của ng-ời bị kết án tù có thời hạn là nội dung pháp lý chủ yếu của loại hình phạt này Là hình phạt phổ biến nhất trong hình phạt của bất cứ quốc gia nào, tù có thời hạn vẫn có

ý nghĩa xã hội trong những điều kiện hiện nay ở n-ớc ta ý nghĩa đó thể hiện ở chỗ nó cho phép xã hội cách ly những ng-ời có mức độ nguy hiểm lớn đối với xã hội Nó vừa đảm bảo

đ-ợc giáo dục và phòng ngừa riêng lại vừa đảm bảo đ-ợc giáo dục và phòng ngừa chung Thời hạn tù tối thiểu là 3 tháng, thời hạn tù tối đa là 20 năm Tuy nhiên, đây phải hiểu là thời hạn chung, các chế tài cụ thể của từng Phần các tội phạm của Bộ luật Hình sự quy định những thời hạn tù cụ thể đối với từng cấu thành tội phạm cụ thể, còn các Tòa án thì quyết định trong các bản án của mình những mức án tù cụ thể

Xét về bản chất, tù có thời hạn là một hiện t-ợng có mâu thuẫn nội tại của nó Một mặt nó giữ để ng-ời phạm tội không thể gây nguy hại và thiệt hại cho đối t-ợng mà luật hình sự bảo

vệ nh-ng lại gây ra những yếu tố tiêu cực đối với ng-ời bị kết án mà xét trong hoàn cảnh bình th-ờng, xã hội không hề muốn có đối với các công dân của mình

2.1.3.2 Hình phạt tù áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội

Đây là loại hình phạt nghiêm khắc nhất áp dụng với ng-ời ch-a thành niên phạm tội Loại hình phạt này t-ớc tự do, buộc ng-ời bị kết án phải cách ly khỏi môi tr-ờng xã hội bình th-ờng và chấp hành một chế độ quản lý, giáo dục, cải tạo tại trại giam trong một thời hạn nhất định Việc cách ly khỏi xã hội làm cho ng-ời bị kết án bị t-ớc bỏ hoặc hạn chế một số quyền cơ bản nhất định, mà lẽ ra nếu họ không bị áp dụng hình phạt này thì họ đ-ợc thực hiện Mức hình phạt tù có thời hạn áp dụng với ng-ời ch-a thành niên phạm tội đ-ợc quy định

tại Điều 74 Bộ luật Hình sự nh- sau: "Đối với ng-ời từ đủ 16 tuổi đến d-ới 18 tuổi khi phạm

tội, nếu điều luật đ-ợc áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình thì mức hình phạt cao nhất đ-ợc áp dụng không quá 18 năm tù, nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất đ-ợc áp dụng không quá ba phần t- mức phạt tù mà điều luật quy định"

Ví dụ 1: ng-ời ch-a thành niên từ đủ 16 tuổi đến d-ới 18 tuổi phạm tội giết ng-ời (khoản

1 Điều 93 Bộ luật Hình sự có mức hình phạt cao nhất là tử hình) Tr-ờng hợp này họ sẽ bị phạt không quá 18 năm tù

Ví dụ 2: ng-ời ch-a thành niên từ đủ 16 tuổi đến d-ới 18 tuổi phạm tội c-ớp tài sản (khoản

1 Điều 133 Bộ luật Hình sự có khung hình phạt là từ 3 năm đến 10 năm tù) Tr-ờng hợp này, họ bị phạt tù không quá 7 năm 6 tháng

"Đối với ng-ời từ đủ 14 tuổi đến d-ới 16 tuổi khi phạm tội, nếu điều luật đ-ợc áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình, thì mức hình phạt cao nhất đ-ợc áp dụng không quá 12 năm tù, nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất đ-ợc áp dụng không quá một phần hai mức phạt tù mà điều luật quy định"

Ví dụ 3: ng-ời ch-a thành niên từ đủ 14 tuổi đến d-ới 16 tuổi phạm tội hiếp dâm trẻ em (khoản 3 Điều 112 Bộ luật Hình sự mức hình phạt cao nhất là tử hình) Tr-ờng hợp này họ bị phạt không quá 12 năm tù

Ví dụ 4: ng-ời ch-a thành niên từ đủ 14 tuổi đến d-ới 16 tuổi phạm tội c-ớp tài sản (khoản 2 Điều 136 Bộ luật Hình sự có khung hình phạt từ 3 năm đến 10 năm) Tr-ờng hợp này, họ bị phạt tù không quá 5 năm

Việc quy định mức hình phạt này đ-ợc các nhà làm luật dựa vào các cơ sở sau đây:

Thứ nhất, theo nguyên tắc xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội thì không áp dụng hình

phạt chung thân và tử hình với họ Vì vậy, khi họ phạm vào tội có khung hình phạt đến tù chung thân hoặc tử hình thì họ sẽ đ-ợc giảm xuống áp dụng hình phạt tù có thời hạn

Thứ hai, việc quy định ng-ời ch-a thành niên phạm tội có khung hình phạt là tù có thời

hạn thì họ đ-ợc áp dụng không quá ba phần t- mức khung hình phạt đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội từ đủ 16 tuổi đến d-ới 18 tuổi và một phần hai mức khung hình phạt đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội từ đủ 14 tuổi đến d-ới 16 tuổi, các nhà làm luật dựa vào năng lực trách nhiệm hình sự của ng-ời ch-a thành niên phạm tội, mức độ phát triển của nhận thức, thể lực và kinh nghiệm sống, đồng thời căn cứ vào mục đích của việc xử lý ng-ời ch-a thành niên phạm tội

Đối với tr-ờng hợp ng-ời ch-a thành niên phạm nhiều tội, có tội thực hiện tr-ớc khi đủ 18 tuổi, có tội thực hiện sau khi đủ 18 tuổi thì việc tổng hợp hình phạt đ-ợc áp dụng nh- sau:

"Nếu tội nặng nhất được thực hiện khi người đú chưa đủ 18 tuổi thỡ hỡnh phạt khụng được vượt quỏ mức hỡnh phạt cao nhất quy định tại Điều 74 Bộ luật này" (khoản 1 Điều 75 Bộ luật

Hình sự); "Nếu tội nặng nhất được thực hiện khi người đú đó đủ 18 tuổi thỡ hỡnh phạt chung

áp dụng như đối với người đó thành niờn phạm tội" (khoản 2 Điều 75 Bộ luật Hình sự)

Hình phạt tù có thời hạn là hình phạt nghiêm khắc nhất mà pháp luật quy định áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, việc đ-a trẻ vào các trại giam có những tác động tiêu cực đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội và thực tế làm tăng khả năng trẻ tái phạm tội Tách trẻ ra khỏi xã hội làm gia tăng mặc cảm, chán ghét, xa lánh và tăng hành vi phạm tội Vì vậy, hình phạt tù có thời hạn là lựa chọn cuối cùng khi Tòa án quyết định hình phạt đối với họ, nên hạn chế phải áp dụng hình phạt tù cho ng-ời ch-a thành niên phạm tội

2.2 Thực tiễn áp dụng hình phạt tù đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội ở n-ớc

ta giai đoạn 2006 - 2010

Theo các số liệu báo cáo tổng kết của Tòa án nhân dân Tối cao, Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội trong các năm 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 về ng-ời ch-a thành niên thì số l-ợng ng-ời ch-a thành niên phạm tội ngày một gia tăng, đặc biệt tăng về các tội có tính chất rất nguy hiểm và đặc biệt nguy hiểm Chính vì vậy, khi quyết định hình phạt đối với các bị cáo ch-a thành niên, Tòa án buộc phải áp dụng hình phạt tù có thời hạn với một mức độ cao Bảng 2.1 thể hiện hình phạt tù áp dụng đối với ng-ời ch-a thành niên phạm tội chiếm đa số và tỷ lệ

so với các loại hình phạt khác cao hơn rất nhiều lần

Bảng 2.1: Số ng-ời ch-a thành niên phạm tội bị áp dụng các loại

hình phạt trên cả n-ớc từ tháng 10 năm 2006 đến tháng 9 năm 2010