Hệ thống lợi ích kinh tế và quan hệ phân phối trong thời kỳ quá độ

Hệ thống lợi ích kinh tế và quan hệ phân phối trong thời kỳ quá độ gồm có các nội dung chính sau: Vai trò và bản chất của lợi ích kinh tế, quan hệ phân phối trong thời kỳ quá độ lên CNXH, các hình thức thu nhập, một số quan điểm cần quán triệt trong phân phối thu nhập ở nước ta hiện nay.

Bài 11: H  TH NG L I ÍCH KINH T  VÀ QUAN H  PHÂN PH I \Ệ Ố Ợ Ế Ệ Ố

TRONG TH I K  QUÁ ĐỜ Ỳ Ộ

1. Vai trò và b n ch t c a l i ích kinh tả ấ ủ ợ ế

a. B n ch tả ấ  

L i ích kinh t  là l i ích v t ch t, nó ph n ánh m c đích và đ ng c  khách ợ ế ợ ậ ấ ả ụ ộ ơ   quan c a các ch  th  khi tham gia vào các ho t đ ng kinh t  ­ xã h i và do h ủ ủ ể ạ ộ ế ộ ệ  

th ng quan h  s n xu t quy t đ nh ố ệ ả ấ ế ị  

M i m t con ngỗ ộ ười hay xã h i mu n t n t i và phát tri n thì nhu c u c aộ ố ồ ạ ể ầ ủ  

h  ph i đọ ả ược đáp  ng. L i ích và nhu c u có m i quan h  m t thi t v i nhau.ứ ợ ầ ố ệ ậ ế ớ  

L i ích b t ngu n t  nhu c u và là cái đ  đáp  ng nhu c u, nhu c u làm n yợ ắ ồ ừ ầ ể ứ ầ ầ ả   sinh l i ích.ợ

Cũng gi ng nh  l i ích c a con ngố ư ợ ủ ười nói chung, l i ích kinh t  g n li nợ ế ắ ề  

v i nhu c u, song đây không ph i là nhu c u b t k , mà là nhu c u kinh t  (nhuớ ầ ả ầ ấ ỳ ầ ế  

c u v t ch t). Ch  có nh ng nhu c u kinh t  m i làm phát sinh l i ích kinh t  Vìầ ậ ấ ỉ ữ ầ ế ớ ợ ế  

v y l i ích kinh t  là m t ph m trù kinh t , m t m t, nó ph n ánh nh ng đi uậ ợ ế ộ ạ ế ộ ặ ả ữ ề  

ki n, nh ng phệ ữ ương ti n nh m đáp  ng nhu c u v t ch t c a m i con ngệ ằ ứ ầ ậ ấ ủ ỗ ườ  i,

m i ch  th  Suy cho cùng, l i ích kinh t  đỗ ủ ể ợ ế ược bi u hi n   m c đ  c a c i v tể ệ ở ứ ộ ủ ả ậ  

ch t mà m i con ngấ ỗ ười có được khi tham gia vào các ho t đ ng kinh t  ­ xã h i.ạ ộ ế ộ  

M t khác, nó ph n ánh quan h  gi a con ngặ ả ệ ữ ườ ới v i con người trong quá trình  tham gia vào các ho t đ ng đó đ  t o ra c a c i v t ch t cho mình. Nh ng quanạ ộ ể ạ ủ ả ậ ấ ữ  

h  đó chính là quan h  s n xu t trong xã h i. Vì v y l i ích kinh t  còn là hìnhệ ệ ả ấ ộ ậ ợ ế  

th c bi u hi n c a quan h  s n xu t, do quan h  s n xu t quy t đ nh.ứ ể ệ ủ ệ ả ấ ệ ả ấ ế ị

Quan h  s n xu t, mà trệ ả ấ ước h t là quan h  s  h u v  t  li u s n xu t,ế ệ ở ữ ề ư ệ ả ấ   quy t đ nh v  trí, vai trò c a m i con ngế ị ị ủ ỗ ười, m i ch  th  trong quá trình tham giaỗ ủ ể   vào các ho t đ ng kinh t  ­ xã h i. Do đó, không có l i ích kinh t  n m ngoàiạ ộ ế ộ ợ ế ằ  

nh ng quan h  s n xu t, mà nó là s n ph m c a nh ng quan h  s n xu t, làữ ệ ả ấ ả ẩ ủ ữ ệ ả ấ  

hình th c v n có bên trong, hình th c t n t i và bi u hi n c a các quan h  s nứ ố ứ ồ ạ ể ệ ủ ệ ả  

xu t. Chính vì v y, theo Ph.Ăngghen: Các quan h  kinh t  c a m t xã h i nh tấ ậ ệ ế ủ ộ ộ ấ  

đ nh bi u hi n trị ể ệ ước h t dế ưới hình th c l i ích.ứ ợ

H  th ng quan h  s n xu t c a m i m t ch  đ  xã h i nh t đ nh s  quyệ ố ệ ả ấ ủ ỗ ộ ế ộ ộ ấ ị ẽ  

đ nh h  th ng l i ích kinh t  c a xã h i đó.ị ệ ố ợ ế ủ ộ

Trong th i k  quá đ  lên ch  nghĩa xã h i   nờ ỳ ộ ủ ộ ở ước ta t n t i nhi u quan hồ ạ ề ệ 

s n xu t, mà trả ấ ước h t là nhi u quan h  s  h u khác nhau v  t  li u s n xu t,ế ề ệ ở ữ ề ư ệ ả ấ   nhi u thành ph n kinh t , do đó h  th ng l i ích kinh t  cũng mang tính đa d ng.ề ầ ế ệ ố ợ ế ạ  

Tu  góc đ  xem xét mà ta có th  phân chia thành các nhóm, các lo i l i ích kinhỳ ộ ể ạ ợ  

t  khác nhau sau đây:ế

­ Dưới góc đ  khái quát nh t có th  phân chia h  th ng l i ích kinh tộ ấ ể ệ ố ợ ế  thành: L i ích kinh t  cá nhân, l i ích kinh t  t p th  và l i ích kinh t  xã h i.ợ ế ợ ế ậ ể ợ ế ộ

­ Dưới góc đ  các thành ph n kinh t , có l i ích kinh t  tộ ầ ế ợ ế ương  ng v i cácứ ớ   thành ph n kinh t  đó.ầ ế

­ Dưới góc đ  các khâu c a quá trình tái s n xu t xã h i, có l i ích kinh tộ ủ ả ấ ộ ợ ế 

c a ngủ ườ ải s n xu t, ngấ ười phân ph i, ngố ười trao đ i, ngổ ười tiêu dùng

Dù cách phân chia có th  khác nhau nh ng các l i ích kinh t  bao gi  cũngể ư ợ ế ờ  

có m i quan h  ch t ch  v i nhau: v a th ng nh t, v a mâu thu n v i nhau.ố ệ ặ ẽ ớ ừ ố ấ ừ ẫ ớ  

M t th ng nh t th  hi n   ch : chúng cùng đ ng th i t n t i trong m t hặ ố ấ ể ệ ở ỗ ồ ờ ồ ạ ộ ệ 

th ng, trong đó l i ích kinh t  này là c  s , là ti n đ  cho l i ích kinh t  khác.ố ợ ế ơ ở ề ề ợ ế  

Ch ng h n, có l i ích kinh t  c a ngẳ ạ ợ ế ủ ườ ải s n xu t, thì m i có l i ích kinh t  c aấ ớ ợ ế ủ  

người trao đ i, ngổ ười tiêu dùng và ngượ ạc l i. M t mâu thu n bi u hi n   sặ ẫ ể ệ ở ự  tách bi t nh t đ nh gi a các l i ích đó d n đ n xu hệ ấ ị ữ ợ ẫ ế ướng l n át c a l i ích kinhấ ủ ợ  

t  này đ i v i l i ích kinh t  khác. Do đó, nó có th  gây nên nh ng xung đ tế ố ớ ợ ế ể ữ ộ  

nh t đ nh,  nh hấ ị ả ưởng tiêu c c đ n các ho t đ ng kinh t  ­ xã h i. Trong các xãự ế ạ ộ ế ộ  

h i có đ i kháng giai c p, thì các l i ích kinh t  cũng mang tính đ i kháng, do đó,ộ ố ấ ợ ế ố  

nó d n đ n nh ng cu c đ u tranh không khoan nhẫ ế ữ ộ ấ ượng gi a các giai c p.ữ ấ

Trong th c t , l i ích kinh t  thự ế ợ ế ường được bi u hi n   các hình th c thuể ệ ở ứ  

nh p nh : ti n lậ ư ề ương, ti n công, l i nhu n, l i t c, đ a tô, thu , phí, l  phí ề ợ ậ ợ ứ ị ế ệ

b. Vai trò c a l i ích kinh tủ ợ ế

Trong h  th ng l i ích c a con ngệ ố ợ ủ ười nói chung bao g m l i ích kinh t ,ồ ợ ế   chính tr , t  tị ư ưởng, văn hóa ­ xã h i, thì l i ích kinh t  gi  vai trò quy t đ nhộ ợ ế ữ ế ị  

nh t, chi ph i các l i ích khác. B i vì, nó g n li n v i nhu c u v t ch t, nh mấ ố ợ ở ắ ề ớ ầ ậ ấ ằ   đáp  ng nhu c u v t ch t ­ là nhu c u đ u tiên, c  b n nh t cho s  t n t i vàứ ầ ậ ấ ầ ầ ơ ả ấ ự ồ ạ   phát tri n c a con ngể ủ ười, c a xã h i. Đ ng th i, khi l i ích kinh t  đủ ộ ồ ờ ợ ế ược th cự  

hi n thì nó cũng t o c  s , ti n đ  đ  th c hi n các l i ích khác. Đ i s ng v tệ ạ ơ ở ề ề ể ự ệ ợ ờ ố ậ  

ch t c a xã h i đấ ủ ộ ược ph n th nh, thì đ i s ng tinh th n cũng m i đồ ị ờ ố ầ ớ ược nâng cao

Chính vì v y, l i ích kinh t  gi  vai trò quan tr ng nh t, quy t đ nh nh t,ậ ợ ế ữ ọ ấ ế ị ấ  

là c  s , là n n t ng cho s  t n t i và phát tri n c a m i con ngơ ở ề ả ự ồ ạ ể ủ ỗ ười nói riêng,  cũng nh  xã h i nói chung. L i ích kinh t  là đ ng l c c a các ho t đ ng kinhư ộ ợ ế ộ ự ủ ạ ộ  

t , c a s  phát tri n xã h i.ế ủ ự ể ộ

Tuy nhiên, đi u đó không có nghĩa là chúng ta h  th p vai trò c a l i íchề ạ ấ ủ ợ   chính tr , t  tị ư ưởng, văn hóa ­ xã h i. Nh t là trong đi u ki n m  r ng h p tác,ộ ấ ề ệ ở ộ ợ   giao l u kinh t  v i các nư ế ớ ước khác, ph i quan tâm chú tr ng không ch  đ n l iả ọ ỉ ế ợ   ích kinh t , mà c  l i ích chính tr , t  tế ả ợ ị ư ưởng, văn hóa ­ xã h i. Trong nh ng đi uộ ữ ề  

ki n đ c bi t (trong đi u ki n chi n tranh, đ t nệ ặ ệ ề ệ ế ấ ước có gi c ngo i xâm ), thìặ ạ  

th m chí, l i ích chính tr , t  tậ ợ ị ư ưởng, v n đ  an ninh, đ c l p ch  quy n c aấ ề ộ ậ ủ ề ủ  

qu c gia còn ph i đ t lên trên h t và trố ả ặ ế ước h t.ế

c. H  th ng l i ích kinh t : cá nhân, t p th  và xã h iệ ố ợ ế ậ ể ộ

Trong h  th ng l i ích kinh t : cá nhân, t p th  và xã h i, thì l i ích kinhệ ố ợ ế ậ ể ộ ợ  

t  cá nhân là đ ng l c tr c ti p, m nh m  nh t thúc đ y các ch  th  tham giaế ộ ự ự ế ạ ẽ ấ ẩ ủ ể  

m t cách tích c c vào các ho t đ ng kinh t  ­ xã h i và nâng cao hi u qu  kinhộ ự ạ ộ ế ộ ệ ả  

t  c a chúng. B i vì:ế ủ ở

Th  nh t: ứ ấ  l i ích kinh t  cá nhân là l i ích thi t th c nh t, g n li n v iợ ế ợ ế ự ấ ắ ề ớ  

t ng cá nhân, t ng ch  th  Nó tr c ti p đáp  ng nhu c u v t ch t c a t ng cáừ ừ ủ ể ự ế ứ ầ ậ ấ ủ ừ   nhân, c a t ng ch  th  đó khi tham gia vào các ho t đ ng s n xu t xã h i. ủ ừ ủ ể ạ ộ ả ấ ộ Ở  đâu và khi nào l i ích kinh t  cá nhân đợ ế ược b o đ m, thì   đó s  t o ra đả ả ở ẽ ạ ượ  c

đ ng l c m nh m  nh t kích thích h  phát huy sáng ki n, c i ti n k  thu t,ộ ự ạ ẽ ấ ọ ế ả ế ỹ ậ   nâng cao năng su t, ch t lấ ấ ượng và hi u qu  kinh t  Có th  nói, l i ích kinh t  cáệ ả ế ể ợ ế   nhân là "huy t" mà s  tác đ ng vào đó s  gây nên ph n  ng nhanh nh y nh tệ ự ộ ẽ ả ứ ạ ấ  

c a các ch  th  trên. Nó là ch t k t dính ngủ ủ ể ấ ế ười lao đ ng v i quá trình s n xu tộ ớ ả ấ   kinh doanh, là m t th  "d u nh n" đ c bi t đ  bôi tr n gu ng máy kinh t  Đi uộ ứ ầ ờ ặ ệ ể ơ ồ ế ề  

đó lý gi i vì sao c  ch  th  trả ơ ế ị ường đã t o ra đ ng l c m nh m  thúc đ y s nạ ộ ự ạ ẽ ẩ ả  

xu t phát tri n, đ ng th i nó cũng lý gi i vì sao c  ch  th  trấ ể ồ ờ ả ơ ế ị ường còn có nhi uề  

m t trái. Th c ti n phát tri n kinh t    nặ ự ễ ể ế ở ước ta trong nh ng năm qua cũng đãữ  

ch ng minh đi u đó. Ch ng h n, trong lĩnh v c nông nghi p, v i c  ch  khoánứ ề ẳ ạ ự ệ ớ ơ ế  

h , Nhà nộ ước giao quy n s  d ng ru ng đ t lâu dài cho các h  nông dân, cùngề ử ụ ộ ấ ộ  

v i nh ng chính sách khác, nớ ữ ước ta đã t  m t nừ ộ ước thi u lế ương th c, ph i nh pự ả ậ  

kh u lẩ ương th c, tr  thành nự ở ước xu t kh u g o l n th  hai, th  ba trên th  gi i.ấ ẩ ạ ớ ứ ứ ế ớ

Th  hai: ứ  l i ích kinh t  cá nhân t o đi u ki n đ  th c hi n và nâng cao l iợ ế ạ ề ệ ể ự ệ ợ   ích văn hóa, tinh th n c a t ng cá nhân. Khi l i ích kinh t  cá nhân b o đ m, cácầ ủ ừ ợ ế ả ả  

ch  th  tham gia m t cách tích c c và nâng cao hi u qu  s n xu t kinh doanh, tủ ể ộ ự ệ ả ả ấ ừ 

đó h  cũng có đi u ki n đ  nâng cao đ i s ng văn hóa tinh th n c a mình.ọ ề ệ ể ờ ố ầ ủ

Th  ba: ứ  l i ích kinh t  cá nhân là c  s  th c hi n l i ích kinh t  t p th  vàợ ế ơ ở ự ệ ợ ế ậ ể  

l i ích xã h i vì dân có giàu thì nợ ộ ước m i m nh. Khi l i ích kinh t  cá nhân đớ ạ ợ ế ượ  c

b o đ m, ngả ả ười dân hăng say, tích c c s n xu t đ  th c hi n nghĩa v  c a mìnhự ả ấ ể ự ệ ụ ủ  

v i Nhà nớ ước, t p th  thì l i ích kinh t  c a Nhà nậ ể ợ ế ủ ước (xã h i), t p th  cũngộ ậ ể  

m i đớ ược th c hi n.ự ệ

V y, đ  kích thích tính tích c c c a ngậ ể ự ủ ười lao đ ng, phát huy t i đa vai tròộ ố   nhân t  con ngố ười, thì v n đ  m u ch t, căn b n nh t là ấ ề ấ ố ả ấ ph i tác đ ng vào l i ả ộ ợ  

ích kinh t  m i cá nhân ế ỗ  T o đi u ki n đ  m i ngạ ề ệ ể ỗ ười lao đ ng, m i cá nhân,ộ ỗ  

m i ch  th  th c hi n đỗ ủ ể ự ệ ượ ợc l i ích kinh t  c a mình, b o đ m sao cho m iế ủ ả ả ỗ  

ngườ ượi đ c đóng góp và được hưởng ph n thu nh p phù h p v i s  đóng gópầ ậ ợ ớ ự  

c a h ủ ọ

Nh n m nh đ n vai trò c a l i ích kinh t , đ c bi t là vai trò l i ích kinhấ ạ ế ủ ợ ế ặ ệ ợ  

t  cá nhân, đi u đó không có nghĩa là khuy n khích th c hi n l i ích kinh t  cáế ề ế ự ệ ợ ế   nhân b ng m i cách, mà Nhà nằ ọ ước ph i có nh ng chính sách, bi n pháp nh mả ữ ệ ằ   khuy n khích vi c th c hi n l i ích kinh t  cá nhân b ng con đế ệ ự ệ ợ ế ằ ường chính đáng. 

Ph i kiên quy t nghiêm tr  các t  n n nh : làm hàng gi , buôn l u, tr n thu ,ả ế ị ệ ạ ư ả ậ ố ế   tham nhũng  B i vì, ba l i ích kinh t : cá nhân, t p th  và xã h i có m i quanở ợ ế ậ ể ộ ố  

h  ch t ch  v i nhau, v a th ng nh t, v a có m t mâu thu n v i nhau, đ c bi tệ ặ ẽ ớ ừ ố ấ ừ ặ ẫ ớ ặ ệ   trong đi u ki n th i k  quá đ ề ệ ờ ỳ ộ

M t th ng nh t bi u hi n   ch : ba l i ích kinh t  đó cùng đ ng th i t nặ ố ấ ể ệ ở ỗ ợ ế ồ ờ ồ  

t i trong m t h  th ng kinh t  c a xã h i, trong đó l i ích kinh t  cá nhân là cạ ộ ệ ố ế ủ ộ ợ ế ơ 

s  đ  th c hi n l i ích kinh t  t p th  và xã h i. Đ ng th i, l i ích kinh t  t pở ể ự ệ ợ ế ậ ể ộ ồ ờ ợ ế ậ  

th  và xã h i l i t o đi u ki n th c hi n t t h n l i ích kinh t  cá nhân. Khôngể ộ ạ ạ ề ệ ự ệ ố ơ ợ ế  

ch  dân giàu thì nỉ ước m i m nh, mà ngớ ạ ượ ạ ước l i n c có m nh thì dân m i càngạ ớ   giàu. Ch ng h n, khi Nhà nẳ ạ ước thu được đúng và đ  thu , t c l i ích kinh tủ ế ứ ợ ế 

c a Nhà nủ ước, c a xã h i đủ ộ ược b o đ m, t  đó Nhà nả ả ừ ước m i có đi u ki n đ uớ ề ệ ầ  

t  xây d ng nh ng c  s  h  t ng kinh t  nh  đư ự ữ ơ ở ạ ầ ế ư ường sá, c u c ng, h  th ngầ ố ệ ố   thu  l i  Đi u đó s  t o đi u ki n đ  các ho t đ ng s n xu t kinh doanh cũngỷ ợ ề ẽ ạ ề ệ ể ạ ộ ả ấ  

nh  đ i s ng c a t ng cá nhân, đ n v , c  s  đư ờ ố ủ ừ ơ ị ơ ở ược nâng cao h n, có nghĩa là l iơ ợ   ích kinh t  c a h  đế ủ ọ ược th c hi n t t h n. M t khác, đ  khai thác t i đa đ ngự ệ ố ơ ặ ể ố ộ  

l c c a l i ích cá nhân trong n n kinh t  th  trự ủ ợ ề ế ị ường đ nh hị ướng xã h i ch  nghĩaộ ủ   không th  xem nh  l i ích t p th  và l i ích xã h i. Xem xét m t cách căn b n,ể ẹ ợ ậ ể ợ ộ ộ ả   lâu dài thì l i ích xã h i xã h i ch  nghĩa là b o đ m v ng ch c cho s  phátợ ộ ộ ủ ả ả ữ ắ ự   tri n đúng hể ướng c a các l i ích khác. L i ích xã h i xã h i ch  nghĩa là c  sủ ợ ợ ộ ộ ủ ơ ở 

đ  đ m b o công b ng th c s , là c  s  kinh t  đ  gi i phóng áp b c b t côngể ả ả ằ ự ự ơ ở ế ể ả ứ ấ  

đ i v i m i thành viên trong n n kinh t  th  trố ớ ọ ề ế ị ường đ nh hị ướng xã h i chộ ủ  nghĩa

M t mâu thu n gi a ba l i ích kinh t  th  hi n   s  tách bi t nh t đ nhặ ẫ ữ ợ ế ể ệ ở ự ệ ấ ị  

gi a chúng, do đó n u dành quá nhi u cho l i ích này thì b  ph n l i ích khác sữ ế ề ợ ộ ậ ợ ẽ 

b  vi ph m. Nhìn chung, m i ch  th  thị ạ ỗ ủ ể ường có xu hướng ch  theo đu i l i íchỉ ổ ợ   kinh t  cá nhân, làm cho l i ích kinh t  cá nhân nhi u khi đi ngế ợ ế ề ượ ạ ớ ợc l i v i l i ích  kinh t  t p th  và xã h i. Đôi khi v n đ  cũng có th  di n ra theo chi u hế ậ ể ộ ấ ề ể ễ ề ướ  ng

ngượ ạc l i. Ví d : trong trụ ường h p Nhà nợ ước quy đ nh m c thu  quá cao.ị ứ ế

Cũng c n l u ý r ng, đ  phát huy t i đa tính tích c c c a ngầ ư ằ ể ố ự ủ ười lao đ ngộ   không ph i ch  chú tr ng đ n l i ích kinh t  c a h  là đ , mà còn c n ph i phátả ỉ ọ ế ợ ế ủ ọ ủ ầ ả   huy vai trò c a các l i ích khác nh  l i ích chính tr , l i ích tinh th n. Ngủ ợ ư ợ ị ợ ầ ười nào  lao đ ng gi i, xu t s c không ch  độ ỏ ấ ắ ỉ ược khen thưởng b ng v t ch t mà còn cóằ ậ ấ  

th  để ược khen thưởng b ng tinh th n. Có nh  v y, m i khai thác đằ ầ ư ậ ớ ược thế 

m nh không ch  c a l i ích kinh t , mà c  th  m nh c a các l i ích khác, và thạ ỉ ủ ợ ế ả ế ạ ủ ợ ế 

m nh tạ ương h  gi a các l i ích đó trong m i con ngỗ ữ ợ ỗ ười

Tóm l i, l i ích kinh t , mà trạ ợ ế ước h t là l i ích kinh t  cá nhân ph n ánhế ợ ế ả  

m c đích và đ ng c  khách quan c a các ch  th  khi tham gia vào các ho t đ ngụ ộ ơ ủ ủ ể ạ ộ   kinh t  xã h i, nó là đ ng l c m nh m  nh t thúc đ y các ch  th  tham gia m tế ộ ộ ự ạ ẽ ấ ẩ ủ ể ộ   cách tích c c vào ho t đ ng đó. Tuy nhiên, không nên tuy t đ i hoá chúng màự ạ ộ ệ ố   xem nh  vai trò c a l i ích t p th , l i ích xã h i; không th  quá nh n m nh l iẹ ủ ợ ậ ể ợ ộ ể ấ ạ ợ   ích v t ch t mà coi nh  l i ích chính tr , t  tậ ấ ẹ ợ ị ư ưởng, vì các l i ích đó cùng t n t iợ ồ ạ   trong m t h  th ng, có m i quan h  ch t ch  v i nhau.ộ ệ ố ố ệ ặ ẽ ớ

M i l i ích kinh t  đọ ợ ế ược th c hi n thông qua quan h  th ng phân ph i.ự ệ ệ ố ố

2. Quan h  phân ph i trong th i k  quá đ  lên CNXHệ ố ờ ỳ ộ

2.1. V  trí c a v n đ  phân ph i thu nh pị ủ ấ ề ố ậ

Phân ph i là m t khâu c a quá trình tái s n xu t xã h i, là m t trongố ộ ủ ả ấ ộ ộ  

nh ng n i dung c  b n c a quan h  s n xu t xã h i.ữ ộ ơ ả ủ ệ ả ấ ộ

Phân ph i là m t khâu c a quá trình tái s n xu t xã h i. Nó do s n xu tố ộ ủ ả ấ ộ ả ấ   quy t đ nh. Có s n xu t thì m i có phân ph i, s n xu t đế ị ả ấ ớ ố ả ấ ược nhi u thì m i cóề ớ   nhi u cái đ  phân ph i và ngề ể ố ượ ạc l i. Đ ng th i, phân ph i cũng có tác đ ng trồ ờ ố ộ ở 

l i đ i v i s n xu t. M t m t, phân ph i cho tiêu dùng s n xu t là ti n đ , làạ ố ớ ả ấ ộ ặ ố ả ấ ề ề  

đi u ki n c a s n xu t, nó quy đ nh quy mô, c  c u và t c đ  phát tri n c a s nề ệ ủ ả ấ ị ơ ấ ố ộ ể ủ ả  

xu t; m t khác, thu nh p c a các t ng l p dân c  đấ ặ ậ ủ ầ ớ ư ược hình thành thông qua  phân ph i thu nh p qu c dân, n u phân ph i thu nh p qu c dân h p lý b o đ mố ậ ố ế ố ậ ố ợ ả ả  

l i ích kinh t  c a các ch  th  tham gia vào quá trình s n xu t, thì s  thúc đ yợ ế ủ ủ ể ả ấ ẽ ẩ  

s n xu t phát tri n và ngả ấ ể ượ ạc l i, n u phân ph i không h p lý, không b o đ mế ố ợ ả ả  

l i ích kinh t  hài hoà s  không thúc đ y s n xu t phát tri n, ch  s  h u khôngợ ế ẽ ẩ ả ấ ể ủ ở ữ   tích c c b  v n đ  đ u t  s n xu t, ngự ỏ ố ể ầ ư ả ấ ười lao đ ng không tích c c lao đ ng.ộ ự ộ

M i phỗ ương th c s n xu t khác nhau có quan h  phân ph i khác nhau.ứ ả ấ ệ ố   Phân ph i là m t m t c a quan h  s n xu t, do quan h  s  h u v  t  li u s nố ộ ặ ủ ệ ả ấ ệ ở ữ ề ư ệ ả  

xu t quy t đ nh. Quan h  s  h u v  t  li u s n xu t quy t đ nh tính ch t c aấ ế ị ệ ở ữ ề ư ệ ả ấ ế ị ấ ủ   quan h  phân ph i. Ch ng h n, dệ ố ẳ ạ ưới hình th c s  h u t  nhân t  b n ch  nghĩaứ ở ữ ư ư ả ủ  

v  t  li u s n xu t, thì s n ph m làm ra thu c quy n s  h u và chi ph i c a cácề ư ệ ả ấ ả ẩ ộ ề ở ữ ố ủ   nhà t  b n, do đó phân ph i mang tính ch t t  nhân t  b n ch  nghĩa. Ngư ả ố ấ ư ư ả ủ ượ  c

l i, dạ ưới hình th c t p th  v  t  li u s n xu t, thì s n ph m làm ra thu c t pứ ậ ể ề ư ệ ả ấ ả ẩ ộ ậ  

th , quan h  phân ph i mang tính ch t t p th , v.v  Quan h  phân ph i là cáiể ệ ố ấ ậ ể ệ ố  

b o đ m cu i cùng đ  quan h  s  h u t  hình th c pháp lý đả ả ố ể ệ ở ữ ừ ứ ược th c hi n vự ệ ề 

m t kinh t ặ ế

Phân ph i có nhi u lo i khác nhau: tu  theo góc đ  xem xét. Ph n này chố ề ạ ỳ ộ ầ ỉ  trình bày v n đ  phân ph i thu nh p qu c dân hình thành thu nh p c a các t ngấ ề ố ậ ố ậ ủ ầ  

l p dân c  trong th i k  quá đ  lên ch  nghĩa xã h i   Vi t Nam.ớ ư ờ ỳ ộ ủ ộ ở ệ

2.2. Tính t t y u khách quan c a nhi u hình th c phân ph i thu nh p cá ấ ế ủ ề ứ ố ậ

nhân trong th i k  quá đ    nờ ỳ ộ ở ước ta

Tính t t y u khách quan c a nhi u hình th c phân ph i thu nh p cá nhânấ ế ủ ề ứ ố ậ   trong th i k  quá đ    nờ ỳ ộ ở ước ta được quy đ nh b i các y u t  sau:ị ở ế ố

Th  nh t: ứ ấ  N n kinh t  nề ế ước ta là n n kinh t  nhi u thành ph n. M iề ế ề ầ ỗ   thành ph n kinh t  là m t ki u quan h  kinh t  d a trên c  s  m t hình th c sầ ế ộ ể ệ ế ự ơ ở ộ ứ ở 

h u nh t đ nh, và nh  trên đã ch  ra, tữ ấ ị ư ỉ ương  ng v i m i hình th c s  h u nh tứ ớ ỗ ứ ở ữ ấ  

đ nh s  có m t hình th c phân ph i nh t đ nh. M c dù, các hình th c s  h u, cácị ẽ ộ ứ ố ấ ị ặ ứ ở ữ   thành ph n kinh t    nầ ế ở ước ta không t n t i bi t l p mà đan xen vào nhau, và h pồ ạ ệ ậ ợ   thành m t c  c u kinh t  th ng nh t, song ch ng nào còn t n t i nhi u hìnhộ ơ ấ ế ố ấ ừ ồ ạ ề  

th c s  h u, nhi u thành ph n kinh t  khác nhau thì cònt n t i nhi u hình th cứ ở ữ ề ầ ế ồ ạ ề ứ   phân ph i thu nh p khác nhau.ố ậ

Th  hai: ứ  Trong n n kinh t  nề ế ước ta t n t i nhi u lo i hình t  ch c ­ s nồ ạ ề ạ ổ ứ ả  

xu t ­ kinh doanh khác nhau. Trong n n kinh t  có nhi u ch  th  s n xu t, kinhấ ề ế ề ủ ể ả ấ   doanh thu c nhi u thành ph n kinh t  tham gia. Các thành ph n kinh t  có hìnhộ ề ầ ế ầ ế  

th c t  ch c ­ s n xu t kinh doanh khác nhau. Ngay trong m i thành ph n kinhứ ổ ứ ả ấ ỗ ầ  

t  cũng có th  có các lo i hình t  ch c ­ s n xu t ­ kinh doanh khác nhau, do đóế ể ạ ổ ứ ả ấ  

t n t i nhi u hình th c phân ph i thu nh p khác nhau.ồ ạ ề ứ ố ậ

Th  ba: ứ  L c lự ượng s n xu t   nả ấ ở ước ta còn kém phát tri n, do đó đ  huyể ể  

đ ng t i đa m i ngu n l c vào phát tri n s n xu t, t o thêm công ăn vi c làm,ộ ố ọ ồ ự ể ả ấ ạ ệ   làm tăng c a c i cho xã h i, cũng ph i th c hi n nhi u hình th c phân ph i khácủ ả ộ ả ự ệ ề ứ ố   nhau tương  ng v i s  đóng góp các ngu n l c đóứ ớ ự ồ ự .

Th  t : ứ ư  Nước ta đang trong th i k  hình thành và phát tri n kinh t  thờ ỳ ể ế ị 

trường theo đ nh hị ướng xã h i ch  nghĩa, do đó quan h  phân ph i cũng ph i làộ ủ ệ ố ả  

s  k t h p các hình th c phân ph i c a c  ch  th  trự ế ợ ứ ố ủ ơ ế ị ường (nh  phân ph i theoư ố  

v n), v i các hình th c phân ph i c a ch  nghĩa xã h i (nh  phân ph i theo laoố ớ ứ ố ủ ủ ộ ư ố  

đ ng ), trong đó, các hình th c phân ph i c a ch  nghĩa xã h i ph i đóng vai tròộ ứ ố ủ ủ ộ ả  

ch  đ o.ủ ạ

Đ i h i đ i bi u toàn qu c l n th  VIII c a Đ ng đã kh ng đ nh: "Th cạ ộ ạ ể ố ầ ứ ủ ả ẳ ị ự  

hi n nhi u hình th c phân ph i, l y phân ph i theo k t qu  lao đ ng và hi uệ ề ứ ố ấ ố ế ả ộ ệ  

qu  kinh t  là ch  y u, đ ng th i phân ph i d a trên m c đóng góp các ngu nả ế ủ ế ồ ờ ố ự ứ ồ  

l c khác vào k t qu  s n xu t ­ kinh doanh và phân ph i thông qua phúc l i xãự ế ả ả ấ ố ợ  

h i"ộ

2.3. Các hình th c phân ph i thu nh p c  b n trong th i k  quá đứ ố ậ ơ ả ờ ỳ ộ

2.3.1. Phân ph i theo lao đ ngố ộ

Đây là hình th c (nguyên t c) phân ph i c  b n dứ ắ ố ơ ả ưới ch  nghĩa xã h i. Đóủ ộ  

là nguyên t c phân ph i thu nh p cho ngắ ố ậ ười lao đ ng d a vào s  lộ ự ố ượng và ch tấ  

lượng lao đ ng mà m i ngộ ỗ ười đã đóng góp cho xã h i, không phân bi t gi i tính,ộ ệ ớ   màu da, dân t c, tôn giáo và tu i tác. Ai làm nhi u thì hộ ổ ề ưởng nhi u, ai làm ít thìề  

hưởng ít, ai không làm thì không hưởng. Th c ch t c a nguyên t c phân ph iự ấ ủ ắ ố   theo lao đ ng là phân ph i theo hi u qu  mà lao đ ng s ng đã c ng hi n.ộ ố ệ ả ộ ố ố ế

Nguyên t c phân ph i theo lao đ ng yêu c u:ắ ố ộ ầ

­ Trong đi u ki n nh  nhau, lao đ ng ngang nhau thì tr  công ngang nhau,ề ệ ư ộ ả  

và lao đ ng khác nhau thì tr  công khác nhau.ộ ả

­ Trong đi u ki n khác nhau, lao đ ng nh  nhau có th  ph i tr  công khácề ệ ộ ư ể ả ả   nhau, ho c lao đ ng khác nhau có th  ph i tr  công b ng nhau.ặ ộ ể ả ả ằ

Căn c  c  th  đ  phân ph i theo lao đ ng là: s  lứ ụ ể ể ố ộ ố ượng lao đ ng độ ược đo 

b ng th i gian c a lao đ ng ho c s  lằ ờ ủ ộ ặ ố ượng s n ph m làm ra; trình đ  thành th oả ẩ ộ ạ  

c a ngủ ười lao đ ng và ch t lộ ấ ượng s n ph m làm ra; đi u ki n và môi trả ẩ ề ệ ường lao 

đ ng; tính ch t c a lao đ ng; các ngành ngh  c n độ ấ ủ ộ ề ầ ược khuy n khích ế

Phân ph i theo lao đ ng không có nghĩa là toàn b  s n ph m thu c vố ộ ộ ả ẩ ộ ề 

người lao đ ng. Theo quy lu t phân ph i t ng s n ph m xã h i thì trong b t kộ ậ ố ổ ả ẩ ộ ấ ỳ 

xã h i nào, ngộ ười lao đ ng cũng không th  độ ể ược hưởng toàn v n s n ph m c aẹ ả ẩ ủ  

lao đ ng, ngộ ười lao đ ng ch  độ ỉ ược th  hụ ưởng m t ph n nh ng gì h  đã đóngộ ầ ữ ọ   góp cho xã h i.ộ

Phân ph i theo lao đ ng là m t t t y u khách quan dố ộ ộ ấ ế ưới ch  nghĩa xã h i.ủ ộ   Trong th i k  quá đ  nó đờ ỳ ộ ược th c hi n trong thành ph n kinh t  nhà nự ệ ầ ế ước (và 

m t ph n trong thành ph n kinh t  t p th ). B i vì:ộ ầ ầ ế ậ ể ở

­ Do các thành ph n kinh t  nhà nầ ế ước và t p th  d a trên ch  đ  công h uậ ể ự ế ộ ữ  

v  t  li u s n xu t, do đó t t c  m i ngề ư ệ ả ấ ấ ả ọ ườ ềi đ u có quy n và nghĩa v  lao đ ngề ụ ộ  

nh  nhau. V y, không th  l y quy n s  h u v  t  li u s n xu t (lao đ ng quáư ậ ể ấ ề ở ữ ề ư ệ ả ấ ộ  

kh ) làm c  s  đ  phân ph i, mà ph i l y lao đ ng (lao đ ng s ng đã c ngứ ơ ở ể ố ả ấ ộ ộ ố ố  

hi n) làm căn c  đ  phân ph i.ế ứ ể ố

­ Còn có s  khác bi t gi a nh ng ngự ệ ữ ữ ười lao đ ng v  thái đ  lao đ ngộ ề ộ ộ   (người  tích c c,  ngự ười  chây lười,  tránh n ng tìm  nh , mu n làm   ít  hặ ẹ ố ưở  ng nhi u ), v  tính ch t và trình đ  lao đ ng, trong cùng m t đ n v  th i gian,ề ề ấ ộ ộ ộ ơ ị ờ  

nh ng lao đ ng khác nhau đ a l i k t qu  ít, nhi u, t t, x u khác nhau, đi uữ ộ ư ạ ế ả ề ố ấ ề  

ki n và môi trệ ường lao đ ng khác nhau  do đó ph i th c hi n phân ph i theo laoộ ả ự ệ ố  

đ ng. Không th  phân ph i bình quân, vì làm nh  v y s  tri t tiêu đ ng l c nângộ ể ố ư ậ ẽ ệ ộ ự   cao năng su t lao đ ng, kéo th t lùi s n xu t xã h i.ấ ộ ụ ả ấ ộ

­ L c lự ượng s n xu t tuy đã phát tri n, nh ng ch a đ n m c đ  đ  phânả ấ ể ư ư ế ứ ủ ể  

ph i theo nhu c u, do đó ph i th c hi n phân ph i theo lao đ ng.ố ầ ả ự ệ ố ộ

Th c hi n phân ph i theo lao đ ng s  có tác d ng:ự ệ ố ộ ẽ ụ

­ K t h p ch t ch  l i ích kinh t  c a ngế ợ ặ ẽ ợ ế ủ ười lao đ ng v i k t qu  s nộ ớ ế ả ả  

xu t kinh doanh, b o đ m cho ai đóng góp nhi u, lao đ ng gi i thì thu nh p caoấ ả ả ề ộ ỏ ậ  

và ngượ ạ ừc l i, t  đó kích thích tính tích c c c a ngự ủ ười lao đ ng, làm cho h  raộ ọ  

s c h c t p, nâng cao trình đ  văn hóa, khoa h c, tay ngh , phát huy sáng ki n,ứ ọ ậ ộ ọ ề ế  

c i ti n k  thu t,  đ  nâng cao năng su t, ch t lả ế ỹ ậ ể ấ ấ ượng và hi u qu  kinh t , thúcệ ả ế  

đ y s n xu t phát tri n.ẩ ả ấ ể