Nghiên cứu này được tiến hành nhằm mục đích đo lường mức độ hiểu biết của giới trẻ Việt Nam về AEC và ước lượng ảnh hưởng của sự hiểu biết này đến nhận thức về những cơ hội và thách thức mà AEC tạo ra. Kết quả khảo sát 214 lao động trẻ đang làm việc tại các doanh nghiệp cho thấy giới trẻ Việt Nam rất tự tin vào hiểu biết về AEC, nhưng kiến thức thực tế của họ về AEC là khá thấp.
Trang 1TÁC ĐỘNG TỪ HIỂU BIẾT VỀ CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN ĐẾN KHẢ NĂNG NHẬN BIẾT CỦA GIỚI TRẺ ĐỐI VỚI
CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC TRONG QUÁ TRÌNH THAM GIA
CỦA VIỆT NAM
KNOWLEDGE OF THE YOUTH ABOUT THE ASEAN ECONOMIC
COMMUNITY (AEC) AND THEIR AWARENESSS OF APEC-RELATED
OPPORTUNITIES AND THEREATS
Nguyễn Thị Phương Chi1, Trần Thị Phương Thủy2
Tóm tắt – Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC)
được thành lập năm 2015 và trong tương lai gần
sẽ có rất nhiều cam kết Việt Nam phải hoàn
thành theo các thỏa thuận đã kí kết Hiện nay,
các doanh nghiệp nội địa chính là những đối
tượng chịu nhiều áp lực cạnh tranh ngay trên thị
trường trong nước Do đó, để tận dụng những cơ
hội và đối phó với những thách thức đến từ AEC,
hơn lúc nào hết doanh nghiệp Việt Nam cần chú
trọng xây dựng đội ngũ lao động có khả năng
nhận thức nhạy bén với thách thức và cơ hội của
AEC, từ đó giúp doanh nghiệp củng cố và nâng
cao năng lực cạnh tranh Tuy nhiên, các doanh
nghiệp Việt Nam và người lao động dường như
còn chưa sẵn sàng tham gia khu vực này Việc
thiếu thông tin về AEC cùng các hướng dẫn thực
thi đang trở thành một rào cản lớn cho nền kinh
tế Nghiên cứu này được tiến hành nhằm mục
đích đo lường mức độ hiểu biết của giới trẻ Việt
Nam về AEC và ước lượng ảnh hưởng của sự
hiểu biết này đến nhận thức về những cơ hội và
thách thức mà AEC tạo ra Kết quả khảo sát 214
lao động trẻ đang làm việc tại các doanh nghiệp
cho thấy giới trẻ Việt Nam rất tự tin vào hiểu
biết về AEC, nhưng kiến thức thực tế của họ về
AEC là khá thấp Giới trẻ cũng nhận ra nhiều cơ
hội và thách thức mà AEC mang lại Một số gợi
ý cho các nhà quản lí doanh nghiệp, các cơ sở
1,2
Trường ĐH Ngoại thương, Cơ sở II tại TP Hồ
Chí Minh.
Email: nguyenthiphuongchi.cs2@ftu.edu.vn
Ngày nhận bài: 06/9/2017; Ngày nhận kết quả bình
duyệt: 27/9/2017; Ngày chấp nhận đăng: 24/10/2017
giáo dục và nhà hoạch định chính sách đã được trình bày trong bài.
Từ khóa: Cộng đồng kinh tế ASEAN, giới trẻ, mức độ hiểu biết, nhận thức, Việt Nam.
Abstract – ASEAN Economic Community
(AEC) was established in 2015 and many agree-ments and commitagree-ments must be completed by Vietnam in the future In the context of deeper integration, Vietnamese enterprises are facing competitive pressures in the domestic market Thus, to take advantage of opportunities and respond to challenges, Vietnamese enterprises need to focus on building a workforce that is keenly aware of the challenges and opportunities
of the AEC This will help consolidate and im-prove their competitiveness However, Vietnamese companies and their employees have not been unready for the AEC yet The lack of information about the AEC and the instructions become a major obstacle to the economy The purpose of this research is to measure level of knowledge of the youth about the AEC and estimates its impact
on their awarenesss of opportunities and threats related to the AEC Results from the survey of
214 young employees show that Vietnamese youth are confident of their subjective knowledge of the AEC, but their objective knowledge of the AEC is quite low The youth recognized many opportu-nities and challenges brought by the AEC Some relevant implications for managers, educational institutions and policymakers are also suggested
in this research.
Trang 2Keywords: ASEAN Economic Community,
youth, lever of knowledge, awareness, Vietnam.
I GIỚI THIỆU Cuối năm 2015, cộng đồng kinh tế ASEAN
(AEC) đã được thành lập gắn kết nền kinh tế của
10 nước thành viên trong khu vực hướng đến
mục tiêu hòa bình, ổn định, phát triển cùng có
lợi Trong Hiệp định Thương mại Tự do (FTA)
mà Việt Nam đã kí kết, các cam kết về cắt giảm
thuế quan trong AEC là cao nhất và nhanh nhất
Theo đó, đến năm 2018 Việt Nam sẽ phải hoàn
tất việc xóa bỏ hàng rào thuế quan với hàng hóa
của các nước ASEAN Trong lĩnh vực thương mại
dịch vụ, một số ngành Việt Nam đã đưa ra các
cam kết cao hơn so với WTO Các cam kết về
đầu tư trong AEC cũng toàn diện hơn so với cam
kết trong WTO Về tự do hóa lao động, sẽ có tám
ngành nghề người lao động có kĩ năng được di
chuyển tự do trong khu vực ASEAN Như vậy,
với việc thành lập AEC, sự gắn kết giữa các nước
thành viên trong khối ngày càng chặt chẽ hơn,
nhưng song song đó là mức độ cạnh tranh giữa
các quốc gia ASEAN cũng trở nên khốc liệt hơn
Các doanh nghiệp và người lao động Việt Nam
đã sẵn sàng cho quá trình thực thi đầy đủ các
cam kết và nghĩa vụ trong AEC chưa? Đây là
một vấn đề đang thu hút sự quan tâm của nhiều
nhà nghiên cứu
Theo một điều tra thực hiện tháng 4/2016 của
Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam,
Việt Nam có tới 94% doanh nghiệp biết đến AEC
nhưng chưa tới 17% biết rõ về AEC [1] Số doanh
nghiệp tận dụng được các cơ hội từ AEC thời gian
qua còn thấp hơn nữa Ví dụ, theo thống kê của
Bộ Công thương, tỉ lệ kim ngạch xuất khẩu sang
ASEAN tận dụng ưu đãi thuế quan theo Hiệp
định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA)
của doanh nghiệp trong những năm vừa qua chỉ
chiếm dưới 30% Tương tự, theo Tổng cục Thống
kê, sau một năm triển khai AEC, nhập khẩu của
Việt Nam từ ASEAN giảm 1,9% nhưng xuất khẩu
vào các nước ASEAN lại giảm tới 5,6% Những
số liệu này cho thấy, các doanh nghiệp Việt Nam
chưa tận dụng triệt để các cơ hội mà AEC mang
lại và dường như họ đang gặp nhiều thách thức
khi Việt Nam tham gia vào AEC
Một trong những trở ngại khiến các doanh
nghiệp chưa tận dụng hết cơ hội mà AEC mang
lại có thể là do vấn đề hiểu biết về AEC Việc thiếu chủ động tìm hiểu thông tin về nội dung các cam kết và hướng dẫn thực hiện dẫn đến
sự thiếu hiểu biết về AEC Do đó, việc nâng cao nhận thức về AEC thực sự là một vấn đề cấp bách đối với doanh nghiệp hiện nay Để làm được điều
đó, các doanh nghiệp cần chắc chắn rằng đội ngũ nhân sự của mình phải hiểu biết về các quy định của AEC Và, việc nâng cao hiểu biết của doanh nghiệp về AEC được bắt đầu từ chính đội ngũ lao động
Việt Nam là một nước có dân số trẻ Theo Tổng cục Thống kê, tỉ lệ dân số dưới 30 tuổi năm 2016 chiếm 51,7% toàn dân số, người lao động dưới
30 tuổi chiếm gần một nửa lực lượng lao động của quốc gia [2] Có thể nói, lao động trẻ giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế Về mặt xã hội, giới trẻ là giai đoạn chuyển tiếp giữa “trẻ em” và
“người lớn” Vì vậy, giới trẻ sẽ ảnh hưởng đến hai nhóm đối tượng này Do đó, bất cứ những điều gì thách thức hay cơ hội mà “giới trẻ” có được cũng ít nhiều ảnh hưởng đến các thành viên khác của gia đình, điển hình là “người lớn” Đối với doanh nghiệp, lao động dưới 30 tuổi thường rất năng động và ham học hỏi, sẽ trở thành thế
hệ lãnh đạo trong tương lai gần Việc đo lường hiểu biết của họ là rất quan trọng, giúp doanh nghiệp có cái nhìn đúng đắn về chất lượng đội ngũ lao động của mình
Các nghiên cứu về cộng đồng ASEAN nói chung khá nhiều nhưng hầu như được tiến hành bởi các cơ quan chính phủ hoặc tổ chức quốc tế Cách tiếp cận của các nghiên cứu này chủ yếu dựa vào tình hình thực tiễn thông qua phân tích những cơ hội hay thách thức đối với nền kinh tế
và hầu như không đề cập đến các cơ sở lí thuyết nền tảng Các nghiên cứu hàn lâm về vấn đề hiểu biết của giới trẻ đối với AEC còn khá ít Một số nghiên cứu đã đo lường mức độ hiểu biết của giới trẻ thông qua dữ liệu thống kê mô tả như nghiên cứu của Benny năm 2015 [3], nghiên cứu của Barbin và Nicholls năm 2013 [4] Tuy nhiên, các nghiên cứu này được tiến hành với đối tượng sinh viên chứ không phải là lao động trẻ tuổi Thêm vào đó, các nghiên cứu trước đây đều được thực hiện từ năm 2015 trở về trước, tức là khi AEC còn chưa được thành lập Do đó, nghiên cứu này
hi vọng sẽ đo lường được mối quan hệ giữa biến
Trang 3hiểu biết của giới trẻ với các biến phụ thuộc gồm
cảm nhận về cơ hội và thách thức mà AEC mang
lại Đồng thời, kết quả nghiên cứu cũng cung cấp
bằng chứng thực tiễn cập nhật về hiểu biết của
giới trẻ Việt Nam nhằm so sánh với các quốc gia
trong khu vực
Nghiên cứu này sẽ trả lời các câu hỏi sau: Giới
trẻ Việt Nam tự đánh giá mức độ hiểu biết của
mình về AEC như thế nào? Hiểu biết thực sự của
giới trẻ Việt Nam về AEC ra sao? Họ nhận thức
như thế nào về những cơ hội, thách thức mà AEC
đem lại cho nền kinh tế Việt Nam cũng như bản
thân?
A Tổng quan về AEC
ASEAN được thành lập năm 1967, tính đến
nay có 10 quốc gia thành viên với quy mô dân
số khoảng 622 triệu người, GDP đạt 2.600 tỉ USD
(năm 2014) Việt Nam trở thành thành viên chính
thức của ASEAN năm 1995
Cuối năm 2015, AEC được hình thành Tuy
nhiên, không phải đến thời điểm này các cam
kết kinh tế trong khu vực ASEAN mới chính thức
có hiệu lực, mà rất nhiều hiệp định, cam kết liên
quan đã được thực hiện từ trước đó (xem Hình 1)
Ví dụ: chương trình thuế quan ưu đãi có hiệu lực
chung (CEPT) đã được thực hiện từ năm 1992,
Hiệp định thương mại hàng hóa có hiệu lực từ
năm 2010 Do đó, bản chất của AEC là một tiến
trình hội nhập kinh tế khu vực chứ không phải là
một thỏa thuận hay một hiệp định với các cam kết
ràng buộc Các văn bản mà Việt Nam tham gia
kí kết trong AEC có thể bao gồm những cam kết
có tính ràng buộc thực thi (ví dụ các hiệp định)
nhưng cũng có những văn bản không mang tính
bắt buộc mà nhằm mục đích tuyên bố hoặc đặt
ra mục tiêu hướng tới Do đó, tìm hiểu về AEC
đòi hỏi một hệ thống kiến thức đa dạng, nhiều
chiều và liên tục cập nhật
B Tổng quan về giới trẻ
Theo Henze [5], giới trẻ được định nghĩa là
những người đủ lớn để có thể rời xa bố mẹ, chọn
một nghề nghiệp cho riêng mình và đóng góp vào
sự phát triển của xã hội Theo Chương trình định
cư con người của Liên Hiệp Quốc (UN Habitat)
[6], những người từ 15 đến 32 tuổi sẽ được xếp
vào nhóm “giới trẻ” Như vậy, khái niệm giới trẻ
có nhiều cách tiếp cận khác nhau
Trong nghiên cứu này, thuật ngữ “giới trẻ” được hiểu là những người trong độ tuổi từ
18-30 Vì xét về khía cạnh xã hội, những người từ
đủ 18 tuổi trở lên được xem là đủ lớn để bắt đầu cuộc sống tự lập Về mặt pháp luật, họ là những người đủ năng lực hành vi dân sự, thật sự chịu trách nhiệm về những hành vi của mình Về giáo dục, đây là độ tuổi kết thúc giáo dục phổ thông, chuyển sang cấp bậc giáo dục cao hơn Theo quan điểm truyền thống “tam thập nhi lập”
ở Việt Nam, một người sau tuổi 30 mới được coi là cá nhân độc lập, còn những người dưới
30 tuổi thì vẫn chưa thực sự trưởng thành Theo
số liệu của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, số lao động trẻ dưới 30 tuổi chiếm đến 53% tổng dân số toàn khu vực ASEAN [1]
Do đó, những lao động trẻ dưới 30 tuổi là lực lượng lao động rất quan trọng đối với các quốc gia tham gia vào AEC, trong đó có Việt Nam
C Tổng quan về mức độ hiểu biết của con người
Theo Korchia [7], hiểu biết của người tiêu dùng là tất cả các thông tin liên quan đến sản phẩm và thị trường được lưu trữ trong bộ nhớ dài hạn của người tiêu dùng mà cho phép người tiêu dùng đưa ra quyết định trên thị trường Trong khi đó, Brucks [8] cho rằng sự hiểu biết được đặc trưng bởi cấu trúc và nội dung của các thông tin được lưu trữ trong bộ nhớ Theo đó, hiểu biết của người tiêu dùng được phản ánh trên ba khía cạnh: hiểu biết chủ quan, hiểu biết khách quan
và kinh nghiệm tích lũy của người tiêu dùng về sản phẩm Hiểu biết chủ quan là nhận thức của con người rằng họ biết về một đối tượng nào đó Hiểu biết khách quan là lượng thông tin mà con người ghi nhớ Có thể thấy, hiểu biết khách quan
là kiến thức thực sự của con người về một đối tượng nào đó và có thể đo được thông qua các bài kiểm tra, có thể là các câu hỏi mở hay câu hỏi trắc nghiệm
Kết quả nghiên cứu [8] và [3] đã chỉ ra rằng hiểu biết chủ quan và hiểu biết khách quan có tương quan với nhau Nói cách khác, một người
có mức độ am hiểu kiến thức càng cao thì sự
tự tin của họ vào hiểu biết của mình càng lớn Nghiên cứu này sẽ kiểm định lại mối quan hệ
Trang 4Hình 1: Quá trình hình thành AEC
cùng chiều giữa hai khía cạnh của sự hiểu biết
về AEC Do đó, nhóm nghiên cứu đưa ra giả
thuyết sau:
H1: Kiến thức hiểu biết khách quan về AEC
tác động tích cực đến mức hiểu biết chủ quan
của giới trẻ về AEC
D Tổng quan về nhận thức
Theo Siegel, Germer & Olendzki [9], khái
niệm nhận thức, bao gồm các thành phần nhận
thức, tình cảm và xã hội được định nghĩa là những
kinh nghiệm chủ quan đặc trưng, hướng sự chú ý
đến những sự kiện nhất thời bằng thái độ khách
quan và chấp nhận chúng Nhận thức phát triển
những kĩ năng nhận biết cảm xúc của người khác
và bản thân Chính vì vậy, một người có khả năng
nhận thức cao sẽ phân biệt được các loại cảm xúc
này và sử dụng thông tin ấy để định hướng suy
nghĩ và hành động của bản thân [10]
Theo Jarut Kunanoppadol [11], người Thái Lan
nhận thức được rằng sự hình thành AEC sẽ có
lợi không chỉ cho quốc gia của họ mà còn cho
xã hội và kinh tế Ngược lại, nghiên cứu của
Benny [12] cho thấy, các sinh viên Malaysia đã
sớm nhận thức được những trở ngại mà AEC tạo
ra trong vấn đề làm giảm an ninh khu vực và
làm mất bản sắc văn hóa dân tộc Trong khi đó,
Selnes & Gronhaug [13], bằng những phân tích
của mình, đã kết luận rằng hiểu biết chủ quan tác
động đến hành vi con người mạnh mẽ hơn hiểu
biết khách quan Minh chứng cho kết luận này,
nghiên cứu của Benny [3] cho thấy nhận thức về
vai trò của AEC chịu sự tác động lớn của biến
hiểu biết chủ quan với hệ số 0,2 đến gần 0,5 Do
đó, nghiên cứu này kì vọng sự tự tin của giới trẻ
vào hiểu biết về AEC sẽ giúp họ có thái độ tích cực đối với những cơ hội mà khu vực kinh tế ASEAN mang lại cho họ Vì thế, giả thuyết sau đây được đề xuất:
H2: Hiểu biết chủ quan tác động tích cực đến những cảm nhận về cơ hội mà AEC mang lại Tương tự, một cá nhân có mức độ hiểu biết cao sẽ sớm nhận thức những thách thức mà AEC mang lại cho nền kinh tế Do đó giả thuyết sau được đề xuất:
H3: Hiểu biết chủ quan tác động cùng chiều đến việc nhận thức những thách thức mà AEC tạo ra
E Các yếu tố nhân khẩu học
Nghiên cứu của Benny [3] tiến hành tại ba nước Việt Nam, Indonesia và Malaysia đã phát hiện ra rằng chuyên ngành học tập của sinh viên
có ảnh hưởng đến mức độ hiểu biết về AEC khác nhau Theo đó, sinh viên khối ngành kinh tế, quản trị kinh doanh, ngân hàng có mức độ am hiểu về AEC cao hơn các nhóm sinh viên thuộc ngành khoa học tự nhiên, luật hay công nghệ Tuy vậy, nghiên cứu này không tìm thấy sự khác biệt giữa các nhóm sinh viên theo độ tuổi, giới tính hay trình độ học vấn Có thể do đối tượng khảo sát giới hạn là sinh viên nên sự khác biệt về độ tuổi
và trình độ học vấn là không đáng kể Nghiên cứu này được tiến hành với các đối tượng tham gia đa dạng về trình độ học vấn cũng như lứa tuổi Do đó, kết quả mong đợi sẽ tìm ra sự khác biệt về tác động của mức độ hiểu biết chủ quan đến việc nắm bắt cơ hội và nhận ra thách thức giữa các nhóm đáp viên khác nhau Do đó, các giả thuyết sau được đề xuất:
Trang 5H4a: Tác động của mức độ hiểu biết chủ quan
đến việc nhận ra thách thức sẽ mạnh hơn ở phái
nam so với phái nữ
H4b: Tác động của mức độ hiểu biết chủ quan
đến việc nhận ra thách thức sẽ mạnh hơn ở những
người có học vấn càng cao
H4c: Tác động của mức độ hiểu biết chủ quan
đến việc nhận ra thách thức sẽ mạnh hơn ở những
người có thu nhập càng cao
H5a: Tác động của mức độ hiểu biết chủ quan
đến việc nhận thức cơ hội sẽ mạnh hơn ở phái
nam so với phái nữ
H5b: Tác động của mức độ hiểu biết chủ quan
đến việc nhận thức cơ hội sẽ mạnh hơn ở những
người có trình độ học vấn càng cao
H5c: Tác động của mức độ hiểu biết chủ quan
đến việc nhận thức cơ hội sẽ mạnh hơn ở những
người có thu nhập càng cao
Từ các giả thuyết đưa ra, mô hình nghiên cứu
đề xuất được mô tả trong Hình 2
Hình 2: Mô hình nghiên cứu đề xuất
Để kiểm định mô hình nghiên cứu đề xuất,
phương pháp nghiên cứu mô hình cấu trúc tuyến
tính đã được sử dụng nhờ ưu điểm có thể ước
lượng cùng lúc mối quan hệ giữa nhiều biến
nghiên cứu cũng như cho phép đo lường ảnh
hưởng của biến trung gian và phân tích đa nhóm
A Xây dựng thang đo
Để đo lường mức độ hiểu biết thực tế của giới
trẻ về AEC, nghiên cứu này đã sử dụng thang
đo gồm năm hạng mục phản ánh mức độ hiểu
biết khách quan, trong đó ba hạng mục được vận
dụng từ thang đo xây dựng bởi Benny (2013), hai
hạng mục liên quan đến thuế suất nhập khẩu và
đối tượng di chuyển trong AEC được phát triển
bởi nhóm nghiên cứu Do những câu hỏi này cho phép đo lường trực tiếp mức độ hiểu biết của đáp viên về AEC nên khái niệm “hiểu biết khách quan” là biến quan sát trực tiếp Thang đo biến hiểu biết chủ quan gồm năm hạng mục trong đó
ba hạng mục đầu tiên được điều chỉnh từ thang
đo gốc của Benny, hai hạng mục còn lại được đề xuất bởi nhóm tác giả Dựa trên kết quả nghiên cứu của Barbin và Nicholls thực hiện tại Thái Lan để khảo sát về cơ hội mà AEC mang lại cho sinh viên nước này, nhóm nghiên cứu đã đề xuất thang đo cho biến nhận thức cơ hội mà AEC mang đến cho giới trẻ gồm bốn hạng mục xoay quanh bốn cơ hội: tìm việc làm, tăng thu nhập, đi
du lịch và khả năng mua hàng nhập khẩu Thang
đo nhận thức về thách thức gồm bốn hạng mục, trong đó hai hạng mục đầu liên quan đến yếu tố văn hóa và mức độ cạnh tranh thị trường do nhóm nghiên cứu đề xuất Thang đo liên quan đến an ninh trật tự được vận dụng từ kết quả nghiên cứu của Barbin và Nicholls Thang đo liên quan đến khả năng tìm việc làm được sử dụng từ nghiên cứu của Benny năm 2015
B Bảng hỏi
Bảng khảo sát gồm có ba phần Phần một là các câu hỏi lựa chọn để đo lường biến hiểu biết khách quan Do đây là biến quan sát trực tiếp nên trong mỗi câu hỏi chỉ có một đáp án đúng duy nhất để từ đó tính ra được số đáp án đúng cho từng đáp viên Phần hai của bảng hỏi gồm các câu hỏi đánh giá mức độ hiểu biết chủ quan của giới trẻ; cảm nhận của họ về những cơ hội, thách thức mà AEC mang lại Toàn bộ các câu hỏi trong phần hai được đo bằng thang đo Likert
5 điểm trong đó mức thấp nhất (1) là hoàn toàn không đồng ý và mức cao nhất (5) thể hiện thái
độ hoàn toàn đồng ý Phần ba là các câu hỏi liên quan đến thông tin cá nhân của đáp viên và biến nhân khẩu học
C Mẫu khảo sát và thu thập dữ liệu
Bảng khảo sát hoàn chỉnh đã được nhóm tác giả gửi đến các đáp viên qua email Lí do chọn kênh thông tin này để khảo sát là vì: Thứ nhất, kênh thông tin email đảm bảo việc tiếp cận đúng đối tượng mục tiêu Khi thu thập danh sách email, nhóm nghiên cứu đã chủ động lựa chọn đáp viên
Trang 6là giới trẻ, những người đang đi làm Thứ hai,
đặc điểm của giới trẻ là thời gian sử dụng mạng
Internet rất nhiều Do đó, bảng khảo sát online sẽ
giúp nhóm nghiên cứu tiếp cận đúng đối tượng
mục tiêu và giúp đáp viên tiết kiệm thời gian trả
lời Thứ ba, do kiểm soát được lượng email gửi
đi nên nhóm sẽ tính toán được tỉ lệ phản hồi để
chủ động mở rộng quy mô mẫu khảo sát khi cần
Để tiếp cận với những công dân trẻ tuổi, nhóm
nghiên cứu đã liên hệ với ban liên lạc cựu sinh
viên của một số trường đại học, cao đẳng trên địa
bàn TP Hồ Chí Minh và Đà Nẵng Tổng cộng
nhóm nghiên cứu đã thu thập được 1.542 email
của cựu sinh viên tốt nghiệp từ năm 2009 cho
đến năm 2016, là những người lao động trong
độ tuổi dưới 30 Thêm vào đó, nhóm đối tượng
này đã hoàn thành chương trình đào tạo và đã
tham gia vào thị trường lao động, có thu nhập ổn
định Vì thế, những người trẻ tuổi đang đi làm
là nhóm đáp viên phù hợp với khái niệm giới trẻ
mà nghiên cứu này đề cập (từ 18-30 tuổi) Bên
cạnh đó, để tạo sự lan tỏa, nhóm nghiên cứu đã
đề nghị các đáp viên cung cấp email của người
thân, bạn bè mà họ muốn giới thiệu tham gia vào
khảo sát này Tổng cộng đã có 21 đáp viên cung
cấp thông tin với số lượng email là 49
Dữ liệu sau khi thu thập đã được đưa vào phần
mềm SPSS 22 để làm sạch và phân tích nhân tố
Sau khi tính toán các chỉ số đo lường mức độ tin
cậy của các biến và loại bỏ các hạng mục không
phù hợp, dữ liệu tiếp tục được xử lí bằng phần
mềm AMOS 23 để ước lượng mối quan hệ giữa
các biến trong mô hình nghiên cứu và kiểm định
giả thuyết
Nhóm nghiên cứu nhận được 227 câu trả lời
qua email, đạt tỉ lệ 14,26% trên tổng số email gửi
đi Đây là một tỉ lệ khá thấp so với các phương
thức khảo sát truyền thống Tuy nhiên kích cỡ
mẫu 227 đảm bảo đủ lớn để áp dụng mô hình
cấu trúc tuyến tính Tuy nhiên, trong số đáp viên
có 13 người thuộc lứa tuổi từ 30 trở lên, do đối
tượng mục tiêu của nghiên cứu là giới trẻ trong
độ tuổi từ 18 - dưới 30 tuổi nên câu trả lời của các
đáp viên ngoài lứa tuổi này đã bị loại ra Tổng
cộng số câu trả lời cuối cùng được sử dụng trong
nghiên cứu này là 214 Bảng 1 mô tả các thống
kê về đối tượng khảo sát Dữ liệu trong Bảng 1 cho thấy hầu hết những người tham gia khảo sát này đều có trình độ đại học trở lên Điều này cũng phản ánh đúng tinh thần hiếu học của giới trẻ Việt Nam 95% số người được hỏi đều biết ít nhất một ngoại ngữ, đáng kể là có hơn 30% người tham gia khảo sát thành thạo từ hai ngoại ngữ trở lên 67% đáp viên có mức thu nhập dao động từ 5-18 triệu/tháng Do đối tượng khảo sát của đề tài là người trẻ tuổi, chủ yếu là sinh viên mới tốt nghiệp và thời gian đi làm chưa nhiều nên thu nhập cũng chỉ ở mức trung bình, số lượng người
có thu nhập cao chiếm tỉ trọng khoảng 13% Số lượng đáp viên nữ tham gia vào nghiên cứu đông gấp đôi so với số lượng đáp viên nam, lí do xuất phát từ dữ liệu cựu sinh viên mà nhóm thu thập chủ yếu được cung cấp bởi khối trường kinh tế -luật, nơi mà sinh viên nữ có thế mạnh Nhóm ít tiếp cận với khối trường thuộc nhóm ngành khoa học cơ bản nên tỉ lệ nam giới tham gia còn khá thấp, chưa phản ánh đúng cơ cấu dân số theo giới tính
Hệ số Cronbach Alpha ban đầu của khái niệm cảm nhận về thách thức là 0,673, sau khi loại đi hạng mục đầu tiên trong thang đo, chỉ số này đã tăng lên đáng kể, đạt mức 0,738 Như vậy, sau khi loại hạng mục không đạt yêu cầu về giá trị hội tụ, thang đo của các khái niệm nghiên cứu đều thỏa mãn yêu cầu về độ tin cậy Cronbach alpha với giá trị từ 0,702 đến 0,823 (xem Bảng 2) Nghiên cứu phân tích khám phá nhân tố cũng
đã tìm ra ba nhân tố tương ứng với ba biến nghiên cứu mà mô hình đề xuất
Kết quả phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) cho thấy mô hình đo lường đạt được độ tương thích với dữ liệu thu thập từ thị trường (χ2[57]= 113,5 (p<0,001); CFI= 0,951; TLI=0,933; RMSEA=0,055) Hiểu biết thực tế có tác động tích cực đến nhận thức chủ quan của giới trẻ về AEC (H1: β=0,079; p<0,1) (xem Bảng 3) Mức độ hiểu biết chủ quan về AEC có tác động mạnh đến nhận thức về cơ hội mà AEC mang lại cho mỗi cá nhân (H2: β=0,948; p<0,001) và ảnh hưởng lớn đến cảm nhận những thách thức mà AEC sẽ gây ra (H3: β=1,041; p<0,001) Các giả thuyết H1, H2, H3 đều được chấp nhận và có ý nghĩa thống kê
Ước lượng mô hình nghiên cứu bằng Bootstrap
Do số mẫu của nghiên cứu khá nhỏ nên để
Trang 7Bảng 1 Thống kê mô tả mẫu khảo sát
Không biết ngoại ngữ 9 4,2 Dưới 5tr/tháng 40 18,7 Biết 1 ngoại ngữ 137 64 5-dưới 10tr/tháng 85 39,7
10-dưới Biết 2 ngoại ngữ 63 29,4 18tr/tháng 59 27,6
18-dưới
Bảng 2 Độ tin cậy và kết quả phân tích nhân tố
Khái niệm
Số hạng mục (items)
Giá trị trung bình
Độ tin cậy (Cronbach Alpha)
Ma trận xoay Hiểu biết chủ quan
Cảm nhận cơ hội
Cảm nhận thách thức
Bảng 3 Kết quả phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM)
Giả thuyết nghiên cứu m (chưa
chuẩn hóa)
m (chuẩn
Kiểm định giả thuyết
H1: Hiểu biết khách quan → Hiểu biết chủ quan 0,079 0,146 0,039 2,0 0,045 Chấp nhận H2: Hiểu biết chủ quan → Cảm nhận cơ hội 0,948 0,799 0,104 9,139 *** Chấp nhận H3: Hiểu biết chủ quan → Cảm nhận thách thức 1,041 1,000 0,095 10,92 *** Chấp nhận
m: ước lượng; S.E: sai lệch chuẩn; C.R: giá trị tới hạn; P: mức ý nghĩa
Trang 8Hình 3: Mô hình nghiên cứu đề xuất
ước lượng các tham số của mô hình với quy mô
mẫu lớn hơn, nghiên cứu này sử dụng phương
pháp bootstrap với số lượng mẫu lặp lại N=1000
Bootstrap là phương pháp lấy mẫu lại có thay
thế, trong đó mẫu ban đầu đóng vai trò là đám
đông [14] Bảng 4 trình bày kết quả ước lượng
bằng phương pháp bootstrap với các tham số và
độ chệch được so sánh với các chỉ số tương ứng
khi áp dụng phương pháp ước lượng xu hướng
cực đại ML (Maximum Likelihood)
So sánh tham số ước lượng cũng như sai lệch
chuẩn giữa hai phương pháp ước lượng cho thấy
độ chênh lệch tuy xuất hiện nhưng không đáng
kể Do đó, có thể kết luận là các ước lượng trong
mô hình là có thể tin cậy được
Phân tích đa nhóm
Dữ liệu về phân tích đa nhóm được trình bày
trong Phụ lục 2 Trước tiên, để so sánh tác động
của hiểu biết khách quan đến việc cảm nhận cơ
hội và thách thức giữa nam giới và nữ giới, dữ
liệu được tách ra theo hai nhóm đáp viên nam và
nữ để kiểm định giả thuyết H4a và H5a Phương
pháp khả biến (tất cả các thông số trong hai mô
hình không bị ràng buộc) và phương pháp bất
biến từng phần (các trọng số hồi quy được ràng
buộc bằng nhau giữa hai nhóm) Kết quả phân
tích SEM cho thấy sự khác biệt giữa hai mô hình
không có ý nghĩa (χ2[16]= 17,745; p = 0,339, xem
Phụ lục 2) Do đó, mô hình bất biến từng phần
được lựa chọn, nói cách khác, mối quan hệ giữa
hiểu biết chủ quan của giới trẻ với nhận thức về
cơ hội/thách thức mà AEC mang lại không lệ
thuộc vào giới tính Giả thuyết H4a và H5a vì
thế bị bác bỏ
Để so sánh các nhóm đáp viên về độ tuổi, nghiên cứu này đã chia ra ba nhóm tuổi: nhóm
1 gồm những người từ 18-21 tuổi, nhóm 2 gồm những người từ 22-25 tuổi và nhóm 3 gồm những người từ 25-30 tuổi Kết quả kiểm định mô hình khả biến và bất biến cho thấy có sự khác biệt trong tác động của nhận thức chủ quan đến việc nhận biết cơ hội và thách thức mà AEC mang lại giữa các nhóm tuổi khác nhau (χ2[32]= 43,022;
p = 0,092) Cụ thể, ở nhóm đáp viên từ 22 tuổi trở lên tác động của hiểu biết chủ quan đến nhận thức cơ hội và thách thức đều rõ rệt và có ý nghĩa thống kê với β22 − 25t=1,111 và 1,186;
β25 − 30t= 0,901 và 1,011; p<0,001 Ngược lại, các bạn trẻ dưới 22 tuổi thì ảnh hưởng của hiểu biết chủ quan đến việc nhận ra cơ hội và thách thức chỉ ở mức tương đối (β18 − 22t= 0,463 và 0,805; p<0,005) Như vậy, giả thuyết H4b và H5b được chấp nhận
Tương tự, việc so sánh nhóm theo thu nhập cũng được chia thành ba nhóm theo mức thu nhập thấp (dưới 5 triệu/tháng), trung bình (trên 5 triệu-18 triệu/tháng) và cao (trên 18triệu/tháng) Kết quả phân tích SEM cho thấy sự khác biệt giữa ba mô hình có ý nghĩa thống kê (χ2[32]= 49,301; p = 0,026) Như vậy, mối quan hệ giữa hiểu biết chủ quan với việc nhận thức cơ hội và thách thức của AEC phụ thuộc vào thu nhập của đáp viên Với những người thu nhập thấp hơn thì hiểu biết chủ quan có ảnh hưởng mạnh mẽ hơn đến việc nhận ra cơ hội từ AEC (βthấp=1,033;
βtrung bình=0,992; βcao=0,505; p<0,05) Giả thuyết 5c được chấp nhận Tương tự, ở nhóm người này, việc nắm bắt những thách thức từ AEC cũng
Trang 9Bảng 3 Kết quả phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM)
Ước lượng Bootstrap Chênh lệch
Hiểu biết khách quan → Hiểu biết chủ quan 0,079 0,039 0,078 0,036 -0,001 0,001
Hiểu biết chủ quan → Cảm nhận cơ hội 0,948 0,104 0,969 0,111 0,021 0,003
Hiểu biết chủ quan → Cảm nhận thách thức 1,041 0,095 1,054 0,105 0,013 0,003
(m: ước lượng; se: sai lệch chuẩn)
chịu tác động mạnh mẽ từ nhận thức thực tế,
trong khi ở các nhóm thu nhập cao hơn, ảnh
hưởng này bị yếu đi do có thể họ nhìn thấy
những thách thức trong thực tiễn (βthấp=1,072;
βtrung bình=0,746; βcao=1,013; p<0,05) Giả thuyết
4c được chấp nhận
Giới trẻ Việt Nam tự đánh giá mình am hiểu về
cộng đồng kinh tế ASEAN (giá trị trung bình của
các hạng mục đều cao hơn 3,5 trên thang điểm 5)
Kết quả này cho thấy, họ đã nắm bắt được mục
tiêu của AEC là xây dựng một thị trường thống
nhất; một khu vực kinh tế có tính cạnh tranh cao
và hướng đến phát triển kinh tế cân bằng Do đó,
có thể nói AEC ít nhiều đã đi vào tiềm thức của
giới trẻ, AEC không phải là một khái niệm xa lạ
với phần lớn người trẻ ở Việt Nam
Ngược lại, mức độ hiểu biết thực sự về cộng
đồng kinh tế ASEAN của giới trẻ còn thấp Giá
trị trung bình chỉ đạt 2,4 trên thang điểm 5 Chỉ
có 7 đáp viên trong tổng số 214 người trả lời
đúng toàn bộ các câu hỏi kiến thức liên quan
đến AEC Có đến 1
4 đáp viên chỉ trả lời đúng không quá một câu hỏi so với đáp án Những
con số này cho thấy Hiểu biết khách quan (hiểu
biết thực) có sự chênh lệch đáng kể so với Hiểu
biết chủ quan (tự đánh giá) Như vậy, có thể nói
giới trẻ Việt Nam rất tự tin vào hiểu biết chủ
quan của mình nhưng lại chưa hiểu biết thực sự
về AEC
Nghiên cứu này cũng khẳng định mối quan hệ
tích cực giữa biến Hiểu biết khách quan và Hiểu
biết chủ quan của con người Nói cách khác, một
cá nhân có kiến thức thực tiễn càng cao thì sự
tự tin của họ về hiểu biết của mình là càng lớn
Điều này đã được chứng minh trong nhiều nghiên
cứu trước đây, theo đó, hiểu biết chủ quan và
hiểu biết khách quan có tương quan mạnh với nhau (hệ số tương quan từ 0,30 đến 0,60) [8], [15], [16]
Có thể nói giới trẻ Việt Nam khá lạc quan về triển vọng tham gia vào AEC Họ đã nhận ra rất nhiều cơ hội mà khu vực kinh tế này tạo ra, chẳng hạn việc du học và du lịch sẽ trở nên dễ dàng hơn; thu nhập sẽ tăng lên nhờ chính sách thúc đẩy cạnh tranh giữa các nền kinh tế của AEC; hàng hóa nhập khẩu từ các nước thành viên sẽ
có giá rẻ hơn Nhận thức về cơ hội phụ thuộc lớn vào hiểu biết chủ quan của giới trẻ Theo kết quả nghiên cứu, một cá nhân càng tự tin vào hiểu biết của mình thì sẽ sớm nhận ra những thách thức mà mình phải đối mặt để có sự chuẩn bị tốt hơn trong tương lai Tuy nhiên, có vẻ như giới trẻ Việt Nam không coi các trở ngại mà AEC tạo ra là quá lớn Đối với họ dường như chỉ có những thách thức liên quan trực tiếp đến cuộc sống cá nhân như tìm việc làm, an ninh, an toàn
là quan trọng Việc hội nhập ảnh hưởng như thế nào đến vấn đề duy trì bản sắc văn hóa dân tộc không được giới trẻ bận tâm nhiều lắm Kết luận này tương tự như một nghiên cứu từng được thực hiện tại Thái Lan để khảo sát ý kiến của sinh viên
về khó khăn do AEC mang lại [4] Điều này có thể được lí giải bởi đặc điểm của thế hệ trẻ hiện nay: họ là những người cởi mở, sống thiên về chủ nghĩa cá nhân hơn so với thế hệ cha ông
họ - những người sinh ra và lớn lên trong thời kì đóng cửa kinh tế nên chịu ảnh hưởng lớn của chủ nghĩa tập thể và các quan điểm Nho giáo [17] Tuy vậy, chúng ta vẫn cần phải tiếp tục nghiên cứu nhận thức về khó khăn mà AEC mang lại vì trong một khảo sát gần đây tại Malaysia, có đến 85% đáp viên cho rằng vấn đề chủ nghĩa dân tộc cần phải được coi trọng hơn các vấn đề của khu vực [10] Liên quan đến mối quan hệ giữa biến
Trang 10Cảm nhận thách thức và biến Hiểu biết chủ quan
của giới trẻ, nghiên cứu này đã khẳng định mối
quan hệ đồng thuận giữa hai biến Nói cách khác,
một cá nhân nghĩ rằng mình hiểu biết về AEC
thì sẽ nhìn thấy nhiều hơn những thách thức mà
AEC mang lại Kết luận này cũng phù hợp với
kết quả mà Benny đã khẳng định trong nghiên
cứu năm 2015
Giới trẻ là lực lượng lao động trẻ năng động
và sáng tạo, là nguồn lực quan trọng của quốc
gia Tuy nhiên, những hiểu biết và nhận thức của
giới trẻ Việt Nam về các vấn đề của đất nước,
cụ thể là hội nhập vào AEC chưa cao Điều đó
ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của đất
nước Để nâng cao hiểu biết của giới trẻ về vấn
đề này, Nhà nước cần tích cực tuyên truyền thông
qua các phương tiện truyền thông đại chúng như
ti vi, báo đài, mạng xã hội Theo kết quả khảo
sát, có 125 người biết đến AEC thông qua ti vi,
báo đài chiếm tỉ trọng 58,4%; kế đến là mạng xã
hội với 71 người, chiếm tỉ lệ 33,1% Ngoài ra,
Chính phủ cần phối hợp với các cơ quan trong
nước và nước ngoài có liên quan để tổ chức các
hội thảo phổ biến kiến thức về AEC hoặc tổ chức
các cuộc thi tìm hiểu về hội nhập kinh tế quốc
tế nói chung
Đối với các cơ sở giáo dục, cần đưa nội dung
kiến thức về AEC vào nội dung chương trình đào
tạo Tùy vào cấp bậc, thời gian và hình thức đào
tạo mà việc lồng ghép nội dung này được tiến
hành cho phù hợp Hiện nay, hầu như các kiến
thức về AEC mới chỉ được đưa vào giảng dạy
tại các trường đại học khối kinh tế, trong khi các
khối ngành khác hầu như chưa được tiếp cận
Khi các cam kết của Việt Nam trong AEC có
hiệu lực, doanh nghiệp chính là đối tượng đầu
tiên nhận biết rõ nhất những thay đổi diễn ra
trong nền kinh tế Vì thế, các nhà sử dụng lao
động cần nhanh chóng đưa nội dung AEC vào
các chương trình huấn luyện – đào tạo nội bộ
Đáp viên tham gia vào nghiên cứu này hầu hết
đều đang làm việc tại các doanh nghiệp, cơ quan
Kết quả của nghiên cứu cho thấy giới trẻ có hiểu
biết rất thấp về AEC Những nhận thức của họ
về các cơ hội, thách thức đều chưa đầy đủ và
vì thế thành công của họ cũng bị giới hạn Khi
các hiệp định trong AEC chính thức có hiệu lực,
nó sẽ tạo ra nhiều thay đổi về mặt thủ tục, thuế
suất cũng như tiêu chuẩn đối với hàng hóa, dịch
vụ hay quy định về quy tắc xuất xứ Nếu nguồn nhân lực không nắm rõ những quy định này sẽ cản trở doanh nghiệp trong việc nắm bắt các cơ hội cũng như đối phó với thách thức để tối đa hóa lợi nhuận và các lợi ích khác của doanh nghiệp
Vì vậy, việc trang bị kiến thức về AEC và những thay đổi về chính sách, thủ tục hay quy định khi Việt Nam hội nhập cho đội ngũ nhân viên trong
đó có bộ phận giới trẻ là vô cùng cần thiết Doanh nghiệp cần tổ chức các khóa huấn luyện, đào tạo định kì và đưa vào nội dung về AEC có liên quan đến doanh nghiệp hoặc bản thân người lao động Bên cạnh đó, cần có những hoạt động khuyến khích nhân viên tự học hỏi, tìm hiểu kiến thức
về AEC hoặc tham gia các cuộc thi về AEC Khi các cam kết trong AEC được thực hiện, không những hàng hóa, dịch vụ mà cả đầu tư, lao động có kĩ năng đều có thể bị ảnh hưởng nên
dù doanh nghiệp không hoạt động trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, dịch vụ liên quan đến nước ngoài thì những tác động của AEC đến doanh nghiệp, điển hình là sự gia tăng mức độ cạnh tranh không chỉ giới hạn ở phạm vi quốc gia, mà còn mở rộng
ra cả khu vực ASEAN Vì vậy, những tác động của AEC không loại trừ bất cứ doanh nghiệp nào
Để tận dụng cơ hội và đương đầu với những thách thức, việc tuyển dụng lao động chất lượng cao là một trong những sự chuẩn bị cần thiết nhất đối với các doanh nghiệp Việt Nam Do đó, doanh nghiệp cần đưa việc kiểm tra kiến thức về AEC vào trong chương trình tuyển dụng như là một yêu cầu bắt buộc đối với ứng viên Nhờ đó, nhà tuyển dụng có thể sàng lọc được những ứng viên tốt
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Trung tâm WTO và hội nhập (Phòng Thương mại
và Công nghiệp Việt Nam – VCCI) Bản tin Doanh
nghiệp và Tự do hóa thương mại; 2016 4+5 [2] Tổng cục Thống kê Báo cáo điều tra lao động việc
làm năm 2016 Nhà Xuất bản Thống kê; 2017 12-13 [3] Benny G Is the ASEAN Economic Community Relevant To Gen Y Professionals? A Comparative Study on Attitudes and Participation of Young Pro-fessionals in Malaysia, Indonesia, and Vietnam on ASEAN Economic Integration. Asian Journal for Public Opinion Research 2015;3(1):40–62.
[4] Barbin R, Nicholls P Embracing an ASEAN eco-nomic community: Are Thai students ready for the
transition? AU-GSB e-JOURNAL 2013 6;.