Bài giảng Phương pháp nghiên cứu kinh tế: Chương 1 - Hồ Ngọc Ninh

Bài giảng Phương pháp nghiên cứu kinh tế - Chương 1 trình bày về phương pháp luận nghiên cứu khoa học. Trong chương này sẽ trình bày một số khái niệm cơ bản về nghiên cứu khoa học, quy luật hình thành và phát triển của khoa học, mục đích nghiên cứu khoa học, chức năng nghiên cứu khoa học,...và một số nội dung khác.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KINH TẾ

Hồ Ngọc Ninh hnninh@vnua.edu.vn

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

BỘ MÔN KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ

Môn học

• Nội quy chung (giờ giấc, ý thức trong lớp, liên

lạc)

• Đánh giá môn học (chia nhóm)

• Phân bổ thời gian

Yêu cầu

 Môn học có 2 nội dung lý thuyết và thực hành

 Điểm cuối cùng sẽ kết hợp cả 2 nội dung trên

 Điểm chuyên cần (10%)

 Dự giờ

 Điểm chuyên cần: Dự giờ (kết hợp tự nguyện tham gia phát biểu

trên lớp)

 Thực hành/thảo luận (30%, (kết hợp kiểm tra 10’))

 (Kiểm tra 10’);

 Bài tập theo nhóm (thảo luận, viết và trình bày)

 Thi cuối kỳ (60%)

Nội dung

• Chương 1: Giới thiệu

• Chương 2: Quá trình nghiên cứu

• Chương 3: Thu thập thông tin và dữ liệu

• Chương 4: Xử lý và phân tích số liệu, thông tin

• Chương 5: Viết và trình bày báo cáo khoa học

• Chương 6: Một số phương pháp nghiên cứu

• Chương 7: Phương pháp tiến hành luận văn

Bài tập lớn

• Chia các nhóm

• Xác định tên đề tài

• Đề cương sơ bộ

• Phần 1: hoàn chỉnh

• Phần 2: Trình bày tổng quan lý luận của đề tài

• Phần 3: Phương pháp nghiên cứu

• Hướng tiếp cận

• Phương pháp thu thập số liệu (thứ cấp, sơ cấp)

• Phương pháp xử lý số liệu

• Phương pháp phân tích số liệu

• Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu

5

Chương 1 PHƯƠNG PHÁP LUẬN

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Khái niệm: Khoa học

• Khoa học là hệ thống các tri thức, các hiểu biết về

thế giới khách quan, về quy luật vận động và phát

triển của thế giới khách quan

• Quy luật hình thành và phát triển của khoa học

– Do sự phát kiến ra các tiên đề

– Do sự phân lập các bộ môn khoa học

– Do sự tích hợp các khoa học

Quy luật hình thành và phát triển của

KH

– Do sự phát kiến ra các tiên đề

• KH tự nhiên: Lý thuyết mới

• KH xã hội (kinh tế): Lý thuyết mới là gì?

Khoa học

• Cơ sở để phân biệt một khoa học

– Có một đối tượng nghiên cứu

– Có một hệ thống lý thuyết

– Có một hệ thống phương pháp luận

– Có mục đích ứng dụng

– Có một lịch sử nghiên cứu

Khoa học

• Phân loại khoa học

– Theo phương pháp hình thành

• Khoa học tiền nghiệm

• Khoa học hậu nghiệm

• Khoa học phân lập

• Khoa học tích hợp

– Theo đối tượng nghiên cứu của khoa học

• Khoa học tự nhiên

• Khoa học xã hội

• Khoa học kỹ thuật

• Khoa học nhân văn

Khoa học

• Phân loại khoa học

– Theo cơ cấu kiến thức

• Khoa học cơ bản

• Khoa học cơ sở

• Khoa học chuyên môn

Nghiên cứu khoa học

• Khái niệm: có rất nhiều định nghĩa khác nhau

về nghiên cứu khoa học (hay nghiên cứu):

1) Nghiên cứu có thể được định nghĩa đơn giản

là những cái gì chúng ta làm khi chúng ta

có một câu hỏi cần trả lời hoặc một vấn đề

cần giải quyết;

Nghiên cứu khoa học

2) Nghiên cứu là một cách có tổ chức và hệ

thống nhằm tìm kiếm câu trả lời cho các câu

hỏi đặt ra;

3) Nghiên cứu khoa học là phương pháp tìm

tòi hay phương pháp suy nghĩ;

4) Nghiên cứu khoa học là sự tìm kiếm những

điều mà khoa học chưa biết;

Nghiên cứu khoa học

5) Nghiên cứu khoa học là quá trình hoạt động nhằm

hình thành các hiểu biết khoa học để nhận thức thế

giới khách quan;

6) Nghiên cứu là sự sáng tạo của tri thức;

7) Nghiên cứu là quá trình mà thông qua đó chúng ta có

thể giải quyết được một vấn đề có tính hệ thống hoặc

hiểu biết rõ hơn về hiện tượng (tất nhiên với sự “hỗ

trợ” của dữ liệu, thông tin).

Hoạt động chưa được coi là nghiên cứu

• Nghiên cứu không phải là sự tập hợp của thông

tin

• Nghiên cứu không phải là chỉ chuyển các dữ

kiện hay thông tin từ dạng này sang dạng kia

• Nghiên cứu không chỉ là sự “lục lọi hay tìm”

thông tin

• Nghiên cứu không phải chỉ là “khẩu hiệu” để

gây sự chú ý

(1 Công ty thông báo: “Sản phẩm A là kết quả NC nhiều năm”)

“Đặc tính” của quá trình nghiên cứu

1 NC luôn bắt đầu bằng đặt câu hỏi hay

nêu vấn đề;

2 NC đòi hỏi phải có mục tiêu rõ ràng;

3 NC cứu tuân theo một kế hoạch cụ thể;

4 NC thường chia vấn đề chính thành

những vấn đề nhỏ có thể giải quyết;

“Đặc tính” của quá trình nghiên cứu

5 NC được định hướng bởi vấn đề nghiên cứu cụ

thể, các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên

cứu;

6 NC chấp nhận một số giả thuyết then chốt;

7 NC đòi hỏi thu thập và phân tích dữ liệu nhằm giải

quyết vấn đề nêu ra ban đầu;

8 Về bản chất, NC là “đường phát triển xoắn ốc”.

NC là

“đường

phát

triển

xoắn ốc”

(MacAulay,

2003)

Các thành phần quan trọng của nghiên cứu

• Phát biểu vấn đề, Câu hỏi nghiên cứu, Mục

tiêu NC, Lợi ích NC

• Lý thuyết, Giả thiết, Tài liệu tổng quan

• Các biến, Thông số, và Giả thuyết

• Định nghĩa, Chỉ tiêu, Thước đo

• Thiết kế nghiên cứu và Phương pháp luận

• Công cụ nghiên cứu, Chọn mẫu

• Phân tích số liệu

• Kết luận, Phân tích, đề xuất

Mục đích nghiên cứu khoa học

1) Mô tả

– Phát hiện hiện tượng tồn tại

– Phát hiện các thuộc tính, bản chất của sự vật,

hiện tượng

– Mô tả các thành phần của hiện tượng

Mục đích nghiên cứu khoa học

2) Giải thích

– Tại sao hiện tượng tồn tại

– Những nguyên nhân nào gây ra hiện tượng

hay điều đó

– Những nguyên nhân sâu xa làm cho hiện

tượng như vậy

Mục đích nghiên cứu khoa học

3) Dự báo

– Khả năng nhìn thấy trước hiện tượng

– Hiểu biết trước về hiện tượng để cho phép

người khác dự báo hiện tượng

Chức năng nghiên cứu khoa học

1 Quan sát

2 Mô tả

3 Giải thích

4 Sáng tạo

5 Tiên đoán

Kỹ thuật và công nghệ

• Kỹ thuật: là tập hợp những thay đổi về kỹ năng

• Công nghệ

– Cuộc cách mạng về kỹ thuật

– Sự thay đổi hoàn toàn của tập hợp các kỹ thuật

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Phương pháp nghiên cứu khoa học

• PP NCKH: Tập hợp tất cả những biện pháp, cách thức để

nhận thức hiện tượng và sự vật

• Chotrim (2002): là PP tìm tòi hay PP suy nghĩ

• Cơ sở để xây dựng lên các PP NCKH gọi là phương pháp

luận nghiên cứu khoa học Đó là học thuyết về các phương

pháp nghiên cứu khoa học

• PP NCKH gồm (cho tất cả các ngành KH):

– Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

– Phương pháp thực nghiệm

– Phương pháp nghiên cứu phi thực nghiệm

• PP Lý thuyết

Xuất phỏt từ giả thiết/giả định  xõy dựng mụ

hỡnh  tớnh toỏn  kết luận

• PP Thực nghiệm

Dựa trờn cỏc thớ nghiệm (thường phản ỏnh mối

quan hệ nguyờn nhõn – kết quả)  ỏp dụng mụ

hỡnh  tớnh toỏn  kết luận

• Phi thực nghiệm

Dựa trờn quan sỏt  Áp dụng mụ hỡnh  tớnh

toỏn  Kết luận

Hớng tiếp cận nghiên cứu

• Hớng tiếp cận là cách chung hay tổng quát để ta áp

dụng vào nghiên cứu (là nhúm PP)

– Diễn dịch và qui nạp

– Định lợng, định tính và kết hợp

– Hệ thống

– Lý thuyết và ứng dụng

–

Tiếp cận diễn dịch và qui nạp

Lý thuyết

Giả thiết/thuyết

Quan sát

Kết luận/kiểm định

Lý thuyết Giả thiết/thuyết

Mô hình Quan sát

Tiếp cận Diễn dịch

Tiếp cận Qui nạp

Tiếp cận diễn dịch

Cú 7 bước (chi tiết) trong Tiếp cận diễn dịch:

1 Thu thập thụng tin ban đầu

2 Tỡm lý thuyết (đó cú), lựa chọn 1 nội dung

3 Xõy dựng cỏc giả thuyết

4 Thu thập số liệu

5 Phõn tớch số liệu

6 Kiểm định giả thuyết

7 Kết luận/tổng quỏt húa

Tiếp cận qui nạp Cũng có 7 bước (chi tiết) trong Tiếp cận qui nạp:

1 Quan sát

2 Thu thập thông tin ban đầu

3 Xây dựng khung lý thuyết

4 Xây dựng các giả thuyết

5 Thu thập số liệu

6 Phân tích số liệu

7 Qui nạp (tổng quát hóa vấn đề,

lý thuyết mới)

Định lượng và định tính

Định tính Định lượng

Ban đầu được phát triển trong

khoa học xã hội

Ban đầu được xây dựng trong khoa học tự nhiên để nghiên cứu các hiện tượng tự nhiên Dựa trên mối quan hệ của các

biến

Dựa trên những con số

Mọi thông tin định tính có

thể mã hóa để thành định

lượng

Mọi số liệu định lượng đều dựa trên định tính

Trong phân tích hiện nay ít phân biệt rõ giữa định tính

Nội dung cần suy nghĩ

khi làm nghiên cứu

• Tổng quát

– Ngôn ngữ trong nghiên cứu

Đối tượng khác nhau đòi hỏi PP viết khác nhau,

ngôn ngữ sử dụng khác nhau

– Triết lý của NC (định nghĩa, khái niệm)

Các NC đúng nghĩa đều có phần tổng quan, trong

đó nêu các khái niệm, định nghĩa, phân loại,

– “Đạo đức” trong NC:

Thu thập số liệu, viết, tổng quan,

– Đánh giá NC:

Tự đánh giá NC của mình

Nội dung cần suy nghĩ

khi làm nghiên cứu

• Cụ thể

– Nguồn lực (thời gian, nhân sự, kinh phí, )

– Mục đích

– Hạn chế về kỹ thuật/kỹ năng

– Hướng và khả năng phân tích

– Rủi ro

35