Bài giảng Nguyên lý thống kê kinh tế - Trần Kim Thanh

Bài giảng Nguyên lý thống kê kinh tế do thầy Trần Kim Thanh nhằm trang bị cho bạn đọc một số khái niệm và một số vấn đề chung nhất của thống kê như: Thống kê học là gì; lịch sử phát triển của Thống kê học; đối tượng nghiên cứu của Thống kê học;...

TS. TR N KIM THANH Ầ

BÀI  G

TẾ

Tp. H  CHÍ MINH ­ 2015 Ồ

Ch ươ ng 1 NH P MÔN TH NG KÊ Ậ Ố  H C Ọ

M c tiêu c a chụ ủ ương này nh m trang b  cho b n đ c m t s  khái ni m và m t s  v n đ  chung nh t c a ằ ị ạ ọ ộ ố ệ ộ ố ấ ề ấ ủ

th ng kê, nh :ố ư

­ Th ng kê h c là gì?ố ọ

­ L ch s  phát tri n c a Th ng kêị ử ể ủ ố  h c;ọ

­ Đ i tố ượng nghiên c u c a Th ng kêứ ủ ố  h c;ọ

­ M t s  khái ni m th ng kê cộ ố ệ ố ơ b n;ả

­ Các lo i thang đo trong th ngạ ố  kê;

­ Hai hình th c trình b y tài li u th ngứ ả ệ ố  kê

Ph n l n trong s  các ki n th c nh p môn nói trên s  đầ ớ ố ế ứ ậ ẽ ược nh c l i   các chắ ạ ở ương ti p theo c a giáo ế ủtrình này, v i t  cách là các khái ni m và thu t ng  đã đớ ư ệ ậ ữ ược hi u th ng nh t.ể ố ấ

I KHÁI NI M V  TH NGỆ Ề Ố  KÊ

Trước đây, khi ch a có s  tác đ ng c a các công c  toán h c, thu t ng  “th ng kê” đư ự ộ ủ ụ ọ ậ ữ ố ược hi u là nh ng d  ể ữ ữ

li u đệ ược ghi chép m t cách có h  th ng đ  ph n ánh các hi n tộ ệ ố ể ả ệ ượng t  nhiên, k  thu t, kinh t , xã h i. ự ỹ ậ ế ộ

Ch ng h n nh  s  li u ghi chép v  lẳ ạ ư ố ệ ề ượng m a, v  nhi t đ , v  đ   m không khí trên các vùng lãnh th  c aư ề ệ ộ ề ộ ẩ ổ ủ  

m i qu c gia; s  li t v  dân s ; GDP, v n đ u t  phát tri n c a n n kinh t ; giá tr  s n xu t, lao đ ng và ỗ ố ố ệ ề ố ố ầ ư ể ủ ề ế ị ả ấ ộ

v n s n xu t kinh doanh c a m t doanh nghi p…ố ả ấ ủ ộ ệ

Cùng v i s  phát tri n c a toán h c, đ c bi t là Lý thuy t xác su t th ng kê toán, th ng kê đã tr  thànhớ ự ể ủ ọ ặ ệ ế ấ ố ố ở  

m t ngành khoa h c quan tr ng: khoa h c v  h  th ng các phộ ọ ọ ọ ề ệ ố ương pháp thu nh p và phân tích các dậ ữ 

li u v  m t đ nh lệ ề ặ ị ượng nh ng hi n tữ ệ ượng nói trên đ  tìm hi u b n ch t và tính quy lu t c a chúng.ể ể ả ấ ậ ủ

Đi u khác bi t c  b n và quan tr ng nh t là   ch : N u nh  trề ệ ơ ả ọ ấ ở ỗ ế ư ước đây người ta quan ni m th ng kê là ệ ố

nh ng d  li u x  c ng thì Lý thuy t xác su t th ng kê toán ch  ra r ng: nh ng d  li u th ng kê ghi chép đóữ ữ ệ ơ ứ ế ấ ố ỉ ằ ữ ữ ệ ố  

là nh ng giá tr  th  hi n c a các ph n t  ng u nhiên và các tiêu th c quan sát chính là các ph n t  ng u ữ ị ể ệ ủ ầ ử ẫ ứ ầ ử ẫnhiên. Đây chính là chi c c u n i li n gi a toán h c v i th ng kê h c, nó giúp cho vi c chuy n t i các côngế ầ ố ề ữ ọ ớ ố ọ ệ ể ả  

c  c a toán h c và đ c bi t là c a lý thuy t xác su t th ng kê toán vào gi i quy t các v n đ  c a th ng kê ụ ủ ọ ặ ệ ủ ế ấ ố ả ế ấ ề ủ ố

h c nh : ọ ư Ướ ược l ng, ki m đ nh, phân tích h i quy, phân tích phể ị ồ ương sai,  Chi c c u n i này giúp chúng ta ế ầ ốtìm hi u các quy lu t – cái t t nhiên – thông qua s  l n các quan sát ng u nhiên b i Lu t s  l n n i ti ng. ể ậ ấ ố ớ ẫ ớ ậ ố ớ ổ ế

Vì th , n u nói Lý thuy t th ng kê chính là m t lo i toán h c  ng d ng là có căn c ế ế ế ố ộ ạ ọ ứ ụ ứ

Ch ng h n, qua s  li u v  k t qu  s n xu t, lao đ ng và thu nh p c a lao đ ng   m t doanh nghi p theo ẳ ạ ố ệ ề ế ả ả ấ ộ ậ ủ ộ ở ộ ệ

th i gian. S  d ng các phờ ử ụ ương pháp c a th ng kê h c, ta có th  tính đủ ố ọ ể ược các ch  tiêu năng su t lao đ ng, ỉ ấ ộthu nh p bình qu n c a lao đ ng. Qua đó phân tích đậ ậ ủ ộ ược tính quy lu t c a s  bi n đ ng năng su t lao ậ ủ ự ế ộ ấ

đ ng và thu nh p bình quân c a lao đ ng, phân tích độ ậ ủ ộ ược tính quy lu t gi a t c đ  tăng năng su t lao đ ngậ ữ ố ộ ấ ộ  

và t c đ  tăng thu nh p bình quân c a lao đ ng… t  đó giúp lãnh đ o doanh nghi p có nh ng gi i pháp ố ộ ậ ủ ộ ừ ạ ệ ữ ả

k p th i.ị ờ

II S  LƠ ƯỢC V  S  PHÁT TRI N C A TH NG KÊỀ Ự Ể Ủ Ố  H CỌ

Th ng kê h c ra đ i và phát tri n xu t phát t  nhu c u c a ho t đ ng th c ti n xã h i. Đ  tr  thành m tố ọ ờ ể ấ ừ ầ ủ ạ ộ ự ễ ộ ể ở ộ  môn khoa h c đ c l p nh  ngày nay, th ng kê h c đã có m t quá trình phát tri n lâu dài t  đ n gi n đ nọ ộ ậ ư ố ọ ộ ể ừ ơ ả ế  

ph c t p, đúc rút d n thành lý lu n ngày càng hoàn ch nh.ứ ạ ầ ậ ỉ

Ngay t  th i bình minh c a nhân lo i, các di ch  kh o c    Trung Qu c, Hy L p, La Mã, Ai C p,… cho ừ ờ ủ ạ ỉ ả ổ ở ố ạ ậ

th y các b  l c, b  t c đã bi t cách ghi chép đ  năm đấ ộ ạ ộ ộ ế ể ượ ốc s  dân, s  súc v t, s  nô l … M c dù vi c ghi ố ậ ố ệ ặ ệchép còn r t đ n gi n và c c b  trong t ng ph m viấ ơ ả ụ ộ ừ ạ  h p.ẹ

Trong xã h i phong ki n, th ng kê h c đã có nh ng bộ ế ố ọ ữ ước phát tri n vể ượ ật b c so v i th i c  đ i. Vi c ghi ớ ờ ổ ạ ệchép, đăng ký dân s , tài s n… đố ả ược ti n hành   ph m vi r ng h n, mang tính th ng kê rõ h n. Song, nó ế ở ạ ộ ơ ố ơ

v n mang tính t  phát, thi u khoa h c, ch a th t s  tr  thành m t môn khoa h c đ c l p.ẫ ự ế ọ ư ậ ự ở ộ ọ ộ ậ

Đ n cu i th  k  th  XVII, cùng v i s  ra đ i và phát tri n m nh m  c a phế ố ể ỷ ứ ớ ự ờ ể ạ ẽ ủ ương th c s n xu t t  b n chứ ả ấ ư ả ủ nghĩa, các phương pháp ghi chép và phân tích m t lặ ượng c a các hi n tủ ệ ượng kinh t  ­ xã h i đã đế ộ ược các nhà khoa h c đúc k t thành lý lu n. Nhi u  n ph m v  lĩnh v c này đã đọ ế ậ ề ấ ẩ ề ự ược ra đ i.   m t s  trờ Ở ộ ố ường đ i ạ

h c ngọ ười ta b t đ u gi ng d y v  lý lu n th ng kê, v  phắ ầ ả ạ ề ậ ố ề ương pháp nghiên c u hi n tứ ệ ượng kinh t  ­ xã ế

h i d a vào s  li u đi u tra c  th  Công tác th ng kê phát tri n m nh m  nh m đáp  ng nhu c u thông tin ộ ự ố ệ ề ụ ể ố ể ạ ẽ ằ ứ ầ

thường xuyên v  tình hình s n xu t và cung  ng hàng hóa, nguyên li u, lao đ ng… c a n n kinh t  th  ề ả ấ ứ ệ ộ ủ ề ế ị

trường t  b n ch  nghĩa, ph c v  cho các m c đích kinh t , chính tr  và quân s  c a nhà nư ả ủ ụ ụ ụ ế ị ự ủ ướ ư ảc t  b n và 

c a các nhà t  b n. Năm 1682, William Petty (1623 – 1687) nhà kinh t  h c ngủ ư ả ế ọ ười Anh đã cho xu t b n cu nấ ả ố  

“S  h c chính tr ”. Đây là tác ph m đ uố ọ ị ẩ ầ  tiên

nghiên c u các hi n tứ ệ ượng xã h i thông qua s  d ng các phộ ử ụ ương pháp t ng h p, so sánh và phân tích cácổ ợ  

d  li u th ng kê. K.Marx đã m nh danh cho William Petty là ngữ ệ ố ệ ười sáng l p ra môn th ng kê h cậ ố ọ 1

Đ n gi a th  k  XVIII (năm 1759), G.Achenwall (1719 – 1772), m t giáo s  đ i h c ngế ữ ế ỷ ộ ư ạ ọ ười Đ c, l n đ u ứ ầ ầtiên dùng t  “Statistic” (sau này đừ ược d ch là ị Th ng kê ố ) đ  ch  phể ỉ ương pháp nghiên c u nói trên, và quan ứ

ni m đó là môn h c so sánh các nệ ọ ước khác nhau v  m i m t qua các d  li u thu nh p đề ọ ặ ữ ệ ậ ược

Nh ng thành t u c a c a khoa h c t  nhiên trong th i k  này, đ c bi t là s  ra đ i c a lý thuy t xác su t vàữ ự ủ ủ ọ ự ờ ỳ ặ ệ ự ờ ủ ế ấ  

th ng kê toán, đã có  nh hố ả ưởng quan tr ng đ i v i s  phát tri n và hoàn thi n c a th ng kê h c, đ  nó tr  ọ ố ớ ự ể ệ ủ ố ọ ể ởthành m t môn khoa h c th t s  đ c l p. N u nh  trộ ọ ậ ự ộ ậ ế ư ước đây th ng kê là các con s  x  c ng thì b ng công ố ố ơ ứ ằ

c  xác su t và th ng kê toán, toán h c đã th i h n vào đó, khi n cho các con s  bi t nói.ụ ấ ố ọ ổ ồ ế ố ế

N n kinh t  th  trề ế ị ường t  b n ch  nghĩa cùng v i nh ng thành t u n i b t v  khoa h c k  thu t, khoa h c ư ả ủ ớ ữ ự ổ ậ ề ọ ỹ ậ ọ

t  nhiên đã t o đi u ki n cho s  ra đ i và phát tri n c a th ng kê h c. Th ng kê tr  thành m t công c  ự ạ ề ệ ự ờ ể ủ ố ọ ố ở ộ ụquan tr ng trong m i lĩnh v c c a đ i s ng kinh t  ­ xã h i.ọ ọ ự ủ ờ ố ế ộ

Ngày nay, th ng kê đố ược coi là m t trong nh ng công c  qu n lý kinh t  và qu n lý xã h i quan tr ng. ộ ữ ụ ả ế ả ộ ọThông qua nghiên c u tính quy lu t v  lứ ậ ề ượng c a các hi n tủ ệ ượng, các d  li u th ng kê giúp ki m tra, ữ ệ ố ểđánh giá các chương trình, k  ho ch và đ nh hế ạ ị ướng phát tri n kinh t  ­ xã h i; cung c p đ y đ  và k p ể ế ộ ấ ầ ủ ị

th i các thông tin th ng kê trung th c, khách quan cho các c p qu n lý t  vi mô đ n vĩ mô.ờ ố ự ấ ả ừ ế

III Đ I TỐ ƯỢNG NGHIÊN C U C A TH NG KÊỨ Ủ Ố  H CỌ

T  quá trình hình thành và phát tri n c a th ng kê, có th  th y: ừ ể ủ ố ể ấ đ i t ố ượ ng nghiên c u c a th ng kê h c là ứ ủ ố ọ  

Do v y, chúng ta c n hi u đúng đ i tậ ầ ể ố ượng nghiên c u c a th ng kê   các đi m chính sau:ứ ủ ố ở ể

Các hi n tệ ượng v  ngu n tài nguyên, môi trề ồ ường, c a c i tích lũy c a đ t nủ ả ủ ấ ước và c a m t vùng.ủ ộ

Các hi n tệ ượng v  s n xu t, phân ph i, l u thông, tiêu dùng s n ph m nh  : giá c , lề ả ấ ố ư ả ẩ ư ả ượng hàng xu t kh u,ấ ẩ  

nh p kh u…ậ ẩ

Các hi n tệ ượng v  đ i s ng v t ch t, s c kh e, văn hóa c a dân c  nh  trình đ  văn hóa, s  ngề ờ ố ậ ấ ứ ỏ ủ ư ư ộ ố ười m c ắ

b nh, các lo i b nh, phòng ch ng b nh…ệ ạ ệ ố ệ

Các hi n tệ ượng v  sinh ho t chính tr  xã h iề ạ ị ộ

Th ng kê h c thông qua nghiên c u các bi u hi n v  lố ọ ứ ể ệ ề ượng c a hi n tủ ệ ượng kinh t  xã h i tìm hi u b n ế ộ ể ả

ch t và tính quy lu t c a chúng. Đi u này có nghĩa là, th ng kê h c s  d ng các d  li u v  quy mô, k t c u,ấ ậ ủ ề ố ọ ử ụ ữ ệ ề ế ấ  quan h  so sánh, trình đ  ph  bi n, t c đ  phát tri n… c a hi n tệ ộ ổ ế ố ộ ể ủ ệ ượng nghiên c u đ  qua đó bi u th  đứ ể ể ị ược 

b n ch t và tính quy lu t c a chúng. Do v y, các d  li u th ng kê không ph i là nh ng con s  tr u tả ấ ậ ủ ậ ữ ệ ố ả ữ ố ừ ượng, 

ho c mang tính s  h c thu n túy, mà là nh ng con s  có ý nghĩa kinh t , chính tr  ho c xã h i nh t đ nh, ặ ố ọ ầ ữ ố ế ị ặ ộ ấ ịgiúp ta nh n th c đậ ứ ược hi n tệ ượng nghiên c u.ứ

Th ng kê h c nghiên c u hi n tố ọ ứ ệ ượng s  l n, t c là m t t ng th  bao g m nhi u đ n v  h p thành. Các s  ố ớ ứ ộ ổ ể ồ ề ơ ị ợ ố

li u th ng kê v  hi n tệ ố ề ệ ượng nghiên c u thứ ường được x  lý ra t  c  s  d  li u thu th p trên m t s  l n các ử ừ ơ ở ữ ệ ậ ộ ố ớ

đ n v  cá bi t c a hi n tơ ị ệ ủ ệ ượng nghiên c u. M t lứ ặ ượng c a các đ n v  này thủ ơ ị ường ch u tác đ ng c a nhi u ị ộ ủ ềnhân t  Trong đó có c  các nhân t  t t nhiên và ng u nhiên. M c đ  và xu hố ả ố ấ ẫ ứ ộ ướng tác đ ng c a các nhân t  ộ ủ ốnày thường không gi ng nhau trên t ng đ n v  cá bi t. N u ch  thu th p s  li u trên m t s  ít các đ n v  c aố ừ ơ ị ệ ế ỉ ậ ố ệ ộ ố ơ ị ủ  

hi n tệ ượng nghiên c u thì s  li u th ng kê tính ra khó có th  ph n ánh đứ ố ệ ố ể ả ược b n ch t và tính quy lu t c a ả ấ ậ ủ

hi n tệ ượng nghiên c u. Song, n u t ng h p m t lứ ế ổ ợ ặ ượng trên m t s  l n các đ n v  c a hi n tộ ố ớ ơ ị ủ ệ ượng, tác đ ng ộ

c a các nhân t  ng u nhiên s  đủ ố ẫ ẽ ược bù tr  và tri t tiêu, s  li u th ng kê x  lý ra có th  bi u hi n đừ ệ ố ệ ố ử ể ể ệ ược b nả  

ch t và tính quy lu t c a hi n tấ ậ ủ ệ ượng nghiên c u.ứ

­ Th ng kê h c nghiên c u hi n tố ọ ứ ệ ượng s  l n, song không có nghĩa là b  qua vi c nghiên c u các hi n ố ớ ỏ ệ ứ ệ

tượng cá bi t (đ n v  t ng th ). Gi a hi n tệ ơ ị ổ ể ữ ệ ượng s  l n và hi n tố ớ ệ ượng cá bi t có m i quan h  bi n ch ng. ệ ố ệ ệ ứNghiên c u hi n tứ ệ ượng s  l n k t h p v i m  r ng n i dung nghiên c u các hi n tố ớ ế ợ ớ ở ộ ộ ứ ệ ượng cá bi t này s  giúpệ ẽ  

nh n th c đ y đ  h n b n ch t và tính quy lu t c a hi n tậ ứ ầ ủ ơ ả ấ ậ ủ ệ ượng nghiên c u.ứ

­ Hi n tệ ượng s  l n mà th ng kê h c nghiên c u luôn t n t i trong nh ng đi u ki n th i gian và đ a đi m ố ớ ố ọ ứ ồ ạ ữ ệ ệ ờ ị ể

c  th  Trong nh ng đi u ki n l ch s  khác nhau, hi n tụ ể ữ ề ệ ị ử ệ ượng nghiên c u s  có đ c đi m v  ch t và bi u ứ ẽ ặ ể ề ấ ể

hi n v  lệ ề ượng không gi ng nhau. Chính vì th , khi s  d ng các d  li u th ng kê v  hi n tố ế ử ụ ữ ệ ố ề ệ ượng nghiên c u ứ

ph i đ  ý t i đi u ki n l ch s  c  th  c aả ể ớ ệ ệ ị ử ụ ể ủ  nó

Th ng kê đố ược chia thành hai lĩnh v c:ự

mô t  và trình bày s  li u (thông qua các b ng bi u và bi u đ ), tính toán các đ c tr ng đo lả ố ệ ả ể ể ồ ặ ư ường

Th ng kê suy di n ố ễ : S  d ng các công c  c a toán h c: các phử ụ ụ ủ ọ ương pháp nh  ư ướ ược l ng, ki m đ nh phânể ị  tích m i liên h , d  báo, đ a ra quy t đ nh… trên c  s  các thông tin thu th p t  m u.ố ệ ự ư ế ị ở ở ậ ừ ẫ

IV M T S  KHÁI NI M TH NG KÊ CỘ Ố Ệ Ố Ơ B NẢ

1 T ng th  th ng kê và đ n v  t ng th  th ngổ ể ố ơ ị ổ ể ố  kê

T ng th  th ng kê là hi n tổ ể ố ệ ượng s  l n, g n nh ng đ n v  ho c ph n t  cá bi t h p thành, c n đố ớ ồ ữ ơ ị ặ ầ ử ệ ợ ầ ược quan sát, phân tích m t lặ ượng c a chúng. Nh ng đ n v  ho c ph n t  cá bi t c u thành hi n tủ ữ ơ ị ặ ầ ử ệ ấ ệ ượng nghiên c u ứ

được g i là ọ đ n v  t ng th ơ ị ổ ể.  Đ n v  t ng th  là b  ph n nh  nh t trong t ng th  th ng kê, n i phát  ơ ị ổ ể ộ ậ ỏ ấ ổ ể ố ơ

Nam t i m t th i đi m nào đó là m t t ng th  th ng kê, trong đó m i doanh nghi p là m t đ n v  t ng th  ạ ộ ờ ể ộ ổ ể ố ỗ ệ ộ ơ ị ổ ểDân s  Vi t Nam là m t t ng th  th ng kê, trong đó m i ngố ệ ộ ổ ể ố ỗ ười dân là m t đ n v  t ngộ ơ ị ổ  th …ể

Nh  v y, th c ch t c a vi c xác đ nh t ng th  th ng kê chính là vi c xác đ nh các đ n v  ư ậ ự ấ ủ ệ ị ổ ể ố ệ ị ơ ị

c a nó. T ng th  th ng kê có th  đủ ổ ể ố ể ược phân lo i theo nhi u tiêu th c khác nhau:ạ ề ứ

­ D a vào đ c đi m nh n bi t đự ặ ể ậ ế ược hay không nh n bi t đậ ế ượ ủc c a các đ n v  t ng th , ngơ ị ổ ể ười ta chia 

t ng th  th ng kê ra thành ổ ể ố t ng th  b c l   ổ ể ộ ộ và  t ng th  ti m ổ ể ề   n ẩ

t ng th  dân s  c a m t qu c gia, t ng th  doanh nghi p đóng trên đ a bàn c a m t đ aổ ể ố ủ ộ ố ổ ể ệ ị ủ ộ ị  phương…)

(ch ng han, t ng th  nh ng ngẳ ổ ể ữ ười m c m t căn b nh nào đó, t ng th  nh ng ngắ ộ ệ ổ ể ữ ười thích đi du lich vào 

cu i tu n…). Nghiên c u th ng kê đ i v i các t ng th  b c l  ti n hành khá thu n l i, song s  g p r t ố ầ ứ ố ố ớ ổ ể ộ ộ ế ậ ợ ẽ ặ ấnhi u khó khăn khi nghiên c u các t ng th  ti m  n, đòi h i ph i s  d ng k t h p nhi u phề ứ ổ ể ề ẩ ở ả ử ụ ế ợ ề ương pháp khác nhau, chi phí nghiên c u t n kém g p nhi u l n m i có đứ ố ấ ề ầ ớ ược k t qu  mongế ả  đ i.ợ

­ D a vào các đ c đi m chung gi ng nhau và không gi ng nhau, ngự ặ ể ố ố ười ta phân chia t ng th  th ng kêổ ể ố  thành

c u, các đ c đi m chung này cũng chính là các đ c đi m hình thành nên t ng th  th ng kê. Ch ng han, ứ ặ ể ặ ể ổ ể ố ẳ

t ng th  sinh viên c a m t trổ ể ủ ộ ường đ i h c, t ng th  các bác sĩ trong m t b nhạ ọ ổ ể ộ ệ  vi n…;ệ

chung gi ng nhau theo m c đích nghiên c u. Ví d , t ng th  hành khách trên m t chuy n tàu là t ng th  ố ụ ứ ụ ổ ể ộ ế ổ ểkhông đ ng ch t n u m c đích nghiên c u là tìm hi u tình hình thu nh p, vi c làm ho c trình đ  tayồ ấ ế ụ ứ ể ậ ệ ặ ộ  ngh ềNghiên c u th ng kê ch  đ t ra v i các t ng th  đ ng ch t.ứ ố ỉ ặ ớ ổ ể ồ ấ

­ Ngoài ra, còn có th  phân chia thành ể t ng th  chung  ổ ể (bao g m t t c  các đ n v  c a hi n tồ ấ ả ơ ị ủ ệ ượng nghiên 

c u) và ứ t ng th  b  ph n  ổ ể ộ ậ (ch  g m m t ph n các đ n v  c a t ng th  chung). C  hai t ng th  này, n uỉ ồ ộ ầ ơ ị ủ ổ ể ả ổ ể ế  

là đ ng ch t, thì đ u có th  th c hi n đồ ấ ề ể ự ệ ược các nghiên c u th ng kê khácứ ố  nhau

2 Tiêu th c th ngứ ố  kê

Nghiên c u th ng kê ph i d a vào các đ c đi m c a đ n v  t ng th  M i đ n v  t ng th  đ u có nhi u ứ ố ả ự ặ ể ủ ơ ị ổ ể ỗ ơ ị ổ ể ề ề

đ c đi m. Các đ c đi m này đặ ể ặ ể ược g i là ọ các tiêu th c th ng kê ứ ố  Nh  v y, ư ậ tiêu th c th ng kê là các đ c  ứ ố ặ

v  nhân l c, v t l c và tài l c nên tùy theo m c đích nghiên c u, ngề ự ậ ự ự ụ ứ ười ta ch  ch n ra m t s  tiêu th c có ỉ ọ ộ ố ứliên quan đ  thu th p thông tin ban đ u.ể ậ ầ

Tiêu th c th ng kê đứ ố ược chia thành hai lo i: ạ tiêu th c thu c tính  ứ ộ và tiêu th c s  l ứ ố ượ ng

hình c a các đ n v  t ng th , không bi u hi n tr c ti p đủ ơ ị ổ ể ể ệ ự ế ược b ng con s  Ví d : gi i tính, ngh  nghi p, ằ ố ụ ớ ề ệkhu v c, thành ph n kinhự ầ  t …ế

* Tiêu th c s  l ứ ố ượ ng là tiêu th c có th  bi u hi n tr c ti p đứ ể ể ệ ự ế ược b ng con s  Ví d : Tu i đ i, tu i ằ ố ụ ổ ờ ổngh , GDP c a m t qu c gia, doanh thu v  bán hàng và cung c p d ch v  c a m t doanh nghi p, dân s  ề ủ ộ ố ề ấ ị ụ ủ ộ ệ ố

c a m t đ a phủ ộ ị ương…

Các tiêu th c ch  có hai bi u hi n không trùng nhau trên m t đ n v  t ng th  đứ ỉ ể ệ ộ ơ ị ổ ể ược g i là ọ tiêu th c thay  ứ

hôn nhân là các tiêu th c thay phiên.ứ

3 Ch  tiêu th ngỉ ố  kê

b n c a hi n tả ủ ệ ượng s  l n trong đi u ki n l ch s  c  th ố ớ ề ệ ị ử ụ ể

Trong Kho n 3, Đi u 3, Chả ề ương 1 c a Lu t Th ng kê, c m t  ủ ậ ố ụ ừ ch  tiêu th ng kê  ỉ ố được gi i thích nhả ư sau: “Ch  tiêu thông kê là tiêu chí mà bi u hi n b ng s  c a nó ph n ánh quy mô, t c đ  phát tri n, c  c u,ỉ ể ệ ằ ố ủ ả ố ộ ể ơ ấ  quan h  t  l  c a hi n tệ ỉ ệ ủ ệ ượng kinh t  ­ xã h i trong đi u ki n không gian và th i gian c  th ”.ế ộ ề ệ ờ ụ ể

Ví d : GDP bình quân đ u ngụ ầ ườ ủi c a Vi t Nam năm 2011 là 2.000 USD; thu nh p bình quân ệ ậ

hàng tháng c a m t lao đ ng trong khu v c nhà nủ ộ ộ ự ước năm 2011 là 4,5 tri u đ ng…ệ ồ

Do ch  tiêu th ng kê đỉ ố ượ ổc t ng h p t  m t lợ ừ ặ ượng c a nhi u đ n v , nên nó ph n ánh nh ng m i ủ ề ơ ị ả ữ ốquan h  chung c a t t các đ n v  ho c nhóm đ n v  t ng th ệ ủ ấ ơ ị ặ ơ ị ổ ể

Ch  tiêu th ng kê bao g m hai m t: ỉ ố ồ ặ khái ni m  ệ và  con số.

kinh t  ­ xã h i, ph n ánh n i dung c a ch  tiêu th ng kê.ế ộ ả ộ ủ ỉ ố

h p.ợ

Căn c  vào n i dung, có th  chia các ch  tiêu th ng kê thành hai lo i: ứ ộ ể ỉ ố ạ ch  tiêu ch t l ỉ ấ ượ ng và ch  ỉ

hi n các tính ch t, t c đ  phát tri n, trình đ  ph  bi n, m i quan h  c a t ng th  giá bán đ n v  s n ệ ấ ố ộ ể ộ ổ ế ố ệ ủ ổ ể ơ ị ả

ph m, năng su t lao đ ng, t  su t l i nhu n tính trên t ng v nẩ ấ ộ ỉ ấ ợ ậ ổ ố  (ROA)…

doanh thu v  bán hàng và cung c p d ch v , t ng v n dùng vào s n xu t kinhề ấ ị ụ ổ ố ả ấ  doanh…

Vi c phân lo i này nh m đáp  ng yêu c u c a m t s  phệ ạ ằ ứ ầ ủ ộ ố ương pháp phân tích th ng kê.ố

T p h p các ch  tiêu s  lậ ợ ỉ ố ượng và ch t lấ ượng theo t ng yêu c u nghiên c u c  th  ta đừ ầ ứ ụ ể ượ các h  c  ệ

quan tr ng nh t, các m i liên h  c  b n gi a các m t c a t ng th  và m i liên h  gi a t ng th  và các ọ ấ ố ệ ơ ả ữ ặ ủ ổ ể ố ệ ữ ổ ể

hi n tệ ượng liên quan

H  th ng các ch  tiêu th ng kê đệ ố ỉ ố ượ ấc c u thành t  nhi u nhóm ch  tiêu và đừ ề ỉ ược xây d ng theo ự

nh ng yêu c u nghiên c u riêng. Ch ng h n, h  th ng ch  tiêu th ng kê ch  y u c a doanh nghi p bao ữ ầ ứ ẳ ạ ệ ố ỉ ố ủ ế ủ ệ

g m các nhóm ch  tiêu ph n ánh k t qu  s n xu t kinh doanh, tình hình s  d ng các y u t  s n xu t, chi ồ ỉ ả ế ả ả ấ ử ụ ế ố ả ấphí x n xu t và các nhóm ch  tiêu khác. N u yêu c u nghiên c u c n chi ti t và c  th  h n thì có th  thêm ả ấ ỉ ế ầ ứ ầ ế ụ ể ơ ểcác nhóm ch  tiêu v  giá thành, giá bán s n ph m và hi u qu  s n xu t kinh doanh…ỉ ề ả ẩ ệ ả ả ấ

H  th ng ch  tiêu th ng kê là c  s  đ  thu th p, t ng h p thông tin t  các đ n v  t ng th , tính toánệ ố ỉ ố ơ ở ể ậ ổ ợ ừ ơ ị ổ ể  

tr  s  c a ch  tiêu giúp nh n th c đị ố ủ ỉ ậ ứ ược b n ch t, tính quy lu t và xu hả ấ ậ ướng bi n đ ng, phát tri n c a hi n ế ộ ể ủ ệ

tượng s  l n.ố ớ

V n đ  xây d ng (hay xác đ nh) h  th ng ch  tiêu th ng kê cho m t hấ ề ự ị ệ ố ỉ ố ộ ướng nghiên c u c  th  ph iứ ụ ể ả  

d a trên các căn c  sau đây:ự ứ

­ Ph i xu t phát t  m c đích nghiên c u. M c đích nghiên c u quy t đ nh nhu c u thông tin v  nh ng ả ấ ừ ụ ứ ụ ứ ế ị ầ ề ữ

m t, nh ng khía c nh c a đ i tặ ữ ạ ủ ố ượng nghiên c u.ứ

­ Ph i d a vào tính ch t và đ c đi m c a đ i tả ự ấ ặ ể ủ ố ượng nghiên c u. Đ i tứ ố ượng nghiên c u càng ph c t p ứ ứ ạthì s  lố ượng ch  tiêu xây d ng (hay xác đ nh) càng nhi u và ngỉ ự ị ề ượ  l i.c ạ

­ Ph i d a vào kh  năng cho phép v  th i gian và v  nhân, tài, v t l c đ  ti n hành thu th p và t ng h p ả ự ả ề ờ ề ậ ự ể ế ậ ổ ợthông tin cho các ch  tiêu. Căn c  này đòi h i ngỉ ứ ỏ ười xây d ng (hay xác đ nh) h  th ng ch  tiêu th ng kê ph i ự ị ệ ố ỉ ố ảcân nh c đ  xây d ng (hay xác đ nh) nh ng ch  tiêu c  b n và quan tr ng nh t, sao cho v i s  lắ ể ự ị ữ ỉ ơ ả ọ ấ ớ ố ượng ch  tiêuỉ  không nhi u nh ng v n đáp  ng đề ư ẫ ứ ược m c đích nghiênụ  c u.ứ

Ngoài vi c tuân th  các căn c  mang tính nguyên t c nói trên, h  th ng ch  tiêu th ng kê xây d ng (hay ệ ủ ứ ắ ệ ố ỉ ố ựxác đ nh) cho m t hị ộ ướng nghiên c u c  th  nào đó còn c n ph i đáp  ng các yêu c u sau:ứ ụ ể ầ ả ứ ầ

­ H  th ng ch  tiêu ph i có kh  năng nêu lên đệ ố ỉ ả ả ược m i liên h  gi a các b  ph n, các m t c a đ i tố ệ ữ ộ ậ ặ ủ ố ượng nghiên c u và gi a đ i tứ ữ ố ượng nghiên c u v i các hi n tứ ớ ệ ượng có liên quan theo m c đích nghiên c u đã đụ ứ ề ra

­ Trong h  th ng ch  tiêu ngoài các ch  tiêu mang tính ch t chung (t ng h p) còn ph i có các ch  tiêu ph n ệ ố ỉ ỉ ấ ổ ợ ả ỉ ảánh các b  ph n c a đ i tộ ậ ủ ố ượng nghiên c u và các ch  tiêu ph n ánh các nhân t  tác đ ng đ n đ i tứ ỉ ả ố ộ ế ố ượng nghiên c u.ứ

­ Các ch  tiêu trong h  th ng ph i đ m b o s  th ng nh t v  n i dung, phỉ ệ ố ả ả ả ự ố ấ ề ộ ương pháp, ph m vi tính toán ạ

và có kh  năng thu th p đả ậ ượ ố li u.c s ệ

V CÁC LO I THANG ĐO TRONG TH NGẠ Ố  KÊ

Theo tính ch t c a vi c đo lấ ủ ệ ường, người ta thường s  d ng b n lo i thang đo sau đây:ử ụ ố ạ

1 Thang đo đ nh danh (hay đ tị ặ  tên)

Thang đo này dùng đ  đ m t n s  bi u hi n c a tiêu th c thu c tính. Khi s  d ng thang đo này đ  t ng ể ế ầ ố ể ệ ủ ứ ộ ử ụ ể ổ

h p d  li u th ng kê c n ti n hành đánh s  (hay đ t tên) các bi u hi n cùng lo i c a tiêu th c.ợ ữ ệ ố ầ ế ố ặ ể ệ ạ ủ ứ

Ví d , khi t ng h p gi i tính c a dân s , bi u hi n “nam” đụ ổ ợ ớ ủ ố ể ệ ược đánh s  1 và “n ” đố ữ ược đánh s  2. ố

Gi a các con s    đây không có quan h  h n, kém. Vì th , các phép tính v i chúng đ u là vô nghĩa.ữ ố ở ệ ơ ế ớ ề

2 Thang đo thứ b c ậ

Thang đo th  b c là thang đo đ nh danh, đứ ậ ị ược dùng đ  đ m s  l n bi u hi n c a tiêu th c thu c tính có sể ế ố ầ ể ệ ủ ứ ộ ự 

h n kém khi t ng h p d  li u th ng kê. Chênh l ch gi a các bi u hi n không nh t thi t ph i b ng nhau.ơ ổ ợ ữ ệ ố ệ ữ ể ệ ấ ế ả ằ

Ví d , ch t lụ ấ ượng s n ph m g m ba lo i: lo i m t, hai và ba; trình đ  văn hóa ph  thông có ba c p: c p ả ẩ ồ ạ ạ ộ ộ ổ ấ ấ

m t, hai và ba; ch t lộ ấ ượng h c t p c a sinh viên trong các trọ ậ ủ ường đ i h c đạ ọ ược phân lo i thành: xu t s c, ạ ấ ắ

gi i , khá, trung bình và y u kém; b c th  c a công nhân c  khí g m: b c 1, 2, 3, 4, 5, 6 và 7,… con s  có ỏ ế ậ ợ ủ ơ ồ ậ ố

tr  s  l n h n không có nghĩa   b c cao h n và ngị ố ớ ơ ở ậ ơ ượ ạc l i, mà là do s  quy đ nh. Thang đo này đự ị ược dùng 

đ  tính toán đ c tr ng chung c a t ng th  m t cách tể ặ ư ủ ổ ể ộ ượng đ i nh  tính b c th  bình quân, b c ch t lố ư ậ ợ ậ ấ ượ  ngbình quân c a s n ph m…ủ ả ẩ

3 Thang đo kho ngả

Thang đo kho ng là thang đo th  b c có các kho ng cách đ u nhau. Có th  đánh giá đả ứ ậ ả ề ể ượ ực s  khác bi t c  ệ ụ

th  v  lể ề ượng gi a các bi u hi n c a tiêu th c.ữ ể ệ ủ ứ

Ví d , thu nh p hàng tháng tính b ng tri u đ ng (trđ) c a lao đ ng trong doanh nghi p: <2 trđ, 2 – 4 trđ; 4 ụ ậ ằ ệ ồ ủ ộ ệ– 6 trđ; 6 – 8 trđ; 8 – 10 trđ; > 10 trđ

Trong thang đo kho ng, lả ượng bi n c a tiêu th c nghiên c u có th  đế ủ ứ ứ ể ược trình bày dướ ại d ng m t phân bộ ố 

t n s  (ch ng h n, có bao nhiêu ngầ ố ẳ ạ ười có m c thu nh p dứ ậ ưới 2 tri u đ ng…). Yêu c u có kho ng cáchệ ồ ầ ả  

đ u nhau là đ t ra đ i v i thang đo, còn bi u hi n v  lề ặ ố ớ ể ệ ề ượng c a tiêu th c đủ ứ ược đo không nh t thi t ph iấ ế ả  

b ng nhau.ằ

Nh  v y, thang đo kho ng luôn có đ n v  đo và đư ậ ả ơ ị ược dùng đ  t ng h p lể ổ ợ ượng bi n c a các tiêu th c s  ế ủ ứ ố

lượng, có th  th c hi n để ự ệ ược các phép tính s  h c đ i v i các lố ọ ố ớ ượng bi n c a tiêu th c nghiên c u, nên ế ủ ứ ứ

có th  tinh để ược các đ c tr ng th ng kê nh  s  trung bình, trung v , m t, phặ ư ố ư ố ị ố ương sai…

4 Thang đo tỉ lệ

Thang đo t  l  là thang đo kho ng v i m t đi m không (0) tuy t đ i (đi m g c). Do có đi m g c trên ỉ ệ ả ớ ộ ể ệ ố ể ố ể ốthang đo nên có th  so sánh để ượ ỉ ệ ữc t  l  gi a các tr  s  đo, cho bi t s  lị ố ế ố ượng th c t  c a m t đ c tr ng ự ế ủ ộ ặ ưđang đo lường

Ví d : s  cán b  công nhân viên trong doanh nghi p đ t m c thu nh p trên 5 tri u đ ng; s  công nhân ụ ố ộ ệ ạ ứ ậ ệ ồ ốhoàn thành vượ ịt đ nh m c khoán s n ph m… Đây là thang đo đ nh lứ ả ẩ ị ượng ch t ch  nh t. V i thang đo nàyặ ẽ ấ ớ  

ta có th  đo lể ường được các bi u hi n c a tiêu th c theo các đ n v  hi n v t (hi n v t t  nhiên, hi n v t ể ệ ủ ứ ơ ị ệ ậ ệ ậ ự ệ ậ

v t lý, hi n v t quy chu n…) và th c hi n đậ ệ ậ ẩ ự ệ ượ ấ ảc t t c  các phép tính v i tr  s  đo.ớ ị ố

Trong b n lo i thang đo trên, hai lo i đ u đố ạ ạ ầ ược g i là ọ thang đo đ nh tính ị , còn hai lo i sau đạ ược g i là ọ

ng d ng

VI HAI HÌNH TH C TRÌNH BÀY TÀI LI U TH NGỨ Ệ Ố  KÊ

Sau khi t ng h p v  m t đ nh lổ ợ ề ặ ị ượng c a hi n tủ ệ ượng nghiên c u, d  li u th ng kê đứ ữ ệ ố ược trình bày trên các v t mang thông tin ph c v  cho ho t đ ng phân tích, truy n đ t và l u tr ậ ụ ụ ạ ộ ề ạ ư ữ

Có hai hình th c trình bày d  li u th ng kê, đó ứ ữ ệ ố là b ng (bi u) th ng kê  ả ể ố và đ  th  th ng kê ồ ị ố

1 B ng (bi u) th ngả ể ố  kê

­ Tên b ng ho c tiêu đ : đả ặ ề ược vi t ng n g n, d  hi u ph n ánh n i dung c a b ng và c a t ng chi ti t ế ắ ọ ễ ể ả ộ ủ ả ủ ừ ếtrong b ng. Trả ước h t có tiêu đ  chung hay tên g i chung, đ t   phía trên đ u c a b ng th ng kê; phía ế ề ọ ặ ở ầ ủ ả ốtrong b ng có các tiêu đ  nh  (hay tiêu m c) là tên riêng c a m i hàng vàả ề ỏ ụ ủ ỗ  c t.ộ

­ Ph n ch  đ  (hay tân t ): nêu lên t ng th  nghiên c u đầ ủ ề ừ ổ ể ứ ược trình bày trong b ng và đả ược phân chia thành nh ng b  ph nữ ộ ậ  nào

­ Ph n gi i thích (hay tân t ): g m các ch  tiêu gi i thích các đ c đi m c a hi n tầ ả ừ ồ ỉ ả ặ ể ủ ệ ượng nghiên c u, nghĩa làứ  

gi i thích ph n ch  đ  c aả ầ ủ ề ủ  b ng.ả

­ Thân b ng: Ph n giao nhau gi a các hàng và c t t o thành các ô, dùng đ  ghi các s  li u th ngả ầ ữ ộ ạ ể ố ệ ố  kê

Phía dưới thân b ng ph i ghi rõ ngu n tài li u đ  l p b ng th ng kê. Các b ng th ng kê thu c các ch  đ  ả ả ồ ệ ể ậ ả ố ả ố ộ ế ộbáo cáo hi n hành còn ph i có ngày tháng l p b ng th ng kê; h  và tên, ch  ký c a ngệ ả ậ ả ố ọ ữ ủ ườ ậi l p b ng; th  ả ủ

trưởng đ n v  ký tên, ghi rõ h , tên và đóng d u.ơ ị ọ ấ

Dưới đây là s  đ  v  c u thành c a m t b ng th ng kê:ơ ồ ề ấ ủ ộ ả ố

B ng 1.1. ả Tên b ng th ng kê (tiêu đ  chung)ả ố ề

Căn c  vào k t c u c a ph n ch  đ , có th  chia b ng th ng kê thành ba lo i nh  sau:ứ ế ấ ủ ầ ủ ề ể ả ố ạ ư

g i, theo đ a phọ ị ương ho c theo th i gian nghiên c u.ặ ờ ứ

B ng 1.2 . ả C  c u giá tr  tăng thêm thu n (NVA) trung bình m t doanh nghi p theo 3 lo i hình   ơ ấ ị ầ ộ ệ ạ ở

Vi t Nam th i k  2008 – 2010.ệ ờ ỳ

Năm/Chỉ tiêu NVA Thù lao lao động (V) Nộp ngân sách

Nhà nước (M1)

Thu nhập ròng của doanh nghiệp(M2)

­ Công nghi p s n xu t và phân ệ ả ấ

B ng k t h p: ả ế ợ là lo i b ng, trong đó hi n tạ ả ệ ượng nghiên c u ghi   ph n ch  đ  đứ ở ầ ủ ề ược phân t  theo hai ổ

ho c ba tiêu th c k t h p v i nhau.ặ ứ ế ợ ớ

Ví d  1.3 ụ : Có s  li u v   xóa đói gi m nghèo c a m t huy n nh  sau:ố ệ ề ả ủ ộ ệ ư

Xóa đói giảm nghèo

kinh t  Vi t Nam trong giai đo n 1995 đ n 2008:ế ệ ạ ế

Năm GDP(giá cố định 1994 – tỷ đồng) Tích lũy tài sản-đầu tư(giá

1989.

Các s  li u th ng kê cho phép đánh giá k t qu  (b n ch t) c a các hi n tố ệ ố ế ả ả ấ ủ ệ ượng kinh t  xã h i c a m t khuế ộ ủ ộ  

v c, m t đ t nự ộ ấ ướ ở ừc   t ng năm và xu hướng phát tri n c a nó qua các năm (theo th i gian).ể ủ ờ

Các s  li u này cũng g i m  cho ngố ệ ợ ở ườ ử ụi s  d ng nó các bi n pháp thúc đ y quá trình s n xu t t t h n ệ ẩ ả ấ ố ơ

ho c d  ki n kh  năng đ t đặ ự ế ả ạ ược trong giai đo n t i.ạ ớ

Tóm l i: ạ T t c  các công vi c t  theo dõi di n bi n c a các hi n t ấ ả ệ ừ ễ ế ủ ệ ượ ng, ghi chép tài li u­ t ng h p tài ệ ổ ợ  

Khi xây d ng b ng th ng kê c n tuân th  các yêu c u sau:ự ả ố ầ ủ ầ

­ Quy mô c a b ng không nên quá l n (không nên g m quá nhi u phân t  và quá nhi u hàng,ủ ả ớ ồ ề ổ ề  c t).ộ

­ Các tiêu đ  và tiêu m c (tên riêng c a m i hàng và c t) c n đề ụ ủ ỗ ộ ầ ược ghi chính xác, g n và dọ ễ hi u.ể

­ Các ch  tiêu gi i thích trong b ng c n đỉ ả ả ầ ượ ắc s p x p theo th  t  h p lý, phù h p v i m c đích nghiên c u.ế ứ ự ợ ợ ớ ụ ứ  Các ch  tiêu có liên h  v i nhau nên s p x p g nỉ ệ ớ ắ ế ầ  nhau

­ Các hàng và c t có th  s  d ng các ký hi u ho c đánh s  đ  ti n cho vi c trình b y ho c gi i thích n i ộ ể ử ụ ệ ặ ố ể ệ ệ ả ặ ả ộdung (riêng các c t   ph n ch  đ  thộ ở ầ ủ ề ường được ký hi u b ng các ch  cái vi t hoa A, B, C… còn các c t ệ ằ ữ ế ộ

 ph n gi i thích th ng đ c ký hi u b ng các ch  s  1, 2,

­ Các s  t ng c ng có th  ghi   hàng (hay c t) đ u ho c   hàng (hay c t) cu i c a ph n thân b ng tùy theoố ổ ộ ể ở ộ ầ ặ ở ộ ố ủ ầ ả  

m c đích nghiên c u. N u ghi   ngay hàng (hay c t) đ u tiên thì m c đích nghiên c u t ng h p là chính, ụ ứ ế ở ộ ầ ụ ứ ổ ợ

ph n chi ti t ch  có tác d ng phân tích thêm, còn n u ghi   hàng (hay c t) cu i thì m c đích đi sâu nghiên ầ ế ỉ ụ ế ở ộ ố ụ

c u t ng b  ph n là chứ ừ ộ ậ ủ y u.ế

­ Các ô   thân b ng (ph n giao nhau gi a hàng và c t) dùng đ  ghi các s  li u th ng kê. Song n u không ở ả ầ ữ ộ ể ố ệ ố ế

có s  li u thì dùng các ký hi u quy ố ệ ệ ước sau đây:

+ Ký hi u (­): bi u th  hi n tệ ể ị ệ ượng nghiên c u không có s  li u   ô đó.ứ ố ệ ở

+ Ký hi u (…): bi u th  s  li u v  hi n tệ ể ị ố ệ ề ệ ượng nghiên c u còn b  thi u, s  b  sung sau.ứ ị ế ẽ ổ

+ Ký hi u (x): bi u th  hi n tệ ể ị ệ ượng nghiên c u không có liên quan đ n tiêu đ  ghi   hàng và c t, n u ghi sứ ế ề ở ộ ế ố 

li u vào ô đó s  vô nghĩa.ệ ẽ

­ Trong b ng th ng kê c n ghi rõ đ n v  tính c  th  cho t ng chả ố ầ ơ ị ụ ể ừ ỉ tiêu

­ S  li u ghi trong b ng có th  làm tròn (khi m c đích nghiên c u không đ t ra s  li u ph i t  m  ho c chiố ệ ả ể ụ ứ ặ ố ệ ả ỉ ỉ ặ  ly)

­ Ph n ghi chú   cu i b ng dùng đ  gi i thích rõ n i dung c a m t s  ch  tiêu trong b ng và nói rõ ầ ở ố ả ể ả ộ ủ ộ ố ỉ ả

Đ  th  th ng kê là các hình v  ho c đồ ị ố ẽ ặ ường nét hình h c dùng đ  mô t  có tính ch t quy ọ ể ả ấ ước các tài li u ệ

th ng kê v  hi n tố ề ệ ượng nghiên c u.ứ

Các đ  th  th ng kê s  d ng các con s  k t h p v i các hình v , đồ ị ố ử ụ ố ế ợ ớ ẽ ường nét và màu s c đ  trình b y m t ắ ể ả ộcách khái quát các đ c đi m s  lặ ể ố ượng c a hi n tủ ệ ượng nghiên c u. Do đó, nó giúp ngứ ườ ọi đ c có được hình 

nh tr c quan,  n t ng đ  nh n th c đ c các đ c đi m c  b n c a hi n t ng m t các d  dàng, nhanh 

chóng. Vì th  nó tr  thành m t phế ở ộ ương ti n truy n thông có tính qu n chúng, có s c h p d n và sinh đ ng ệ ề ầ ứ ấ ẫ ộlàm cho nh ng ngữ ười ít hi u bi t v  th ng kê v n lĩnh h i để ế ề ố ẫ ộ ược v n đ  ch  y u v  hi n tấ ề ủ ế ề ệ ượng nghiên c uứ  

m t cách d  dàng.ộ ễ

­ Đ  th  k t c u: bi u th  k t c u và bi n đ ng k t c u c a hi nồ ị ế ấ ể ị ế ầ ế ộ ế ấ ủ ệ  tượng

­ Đ  th  liên h : mô t  m i liên h  gi a các hi nồ ị ệ ả ố ệ ữ ệ  tượng

­ Đ  th  hoàn thành k  ho ch (ho c đ nh m c): bi u th  tình hình th c hi n k  ho ch ( đ nhồ ị ế ạ ặ ị ứ ể ị ự ệ ế ạ ị  m c).ứ

­ Đ  th  đồ ị ường bi u di n (để ễ ường th ng, đẳ ường cong, đường g pấ  khúc)

­ Bi u đ  hình c t (d c,ể ồ ộ ọ  ngang)

­ Bi u đ  di n tích (hình vuông, hình tròn, hình chể ồ ệ ữ nh t).ậ

­ Bi u đ  tể ồ ượ  hình.ng

­ B n đ  th ngả ồ ố  kê

Đ  đ  th  th ng kê đáp  ng để ồ ị ố ứ ược các yêu c u: chính xác, d  xem, d  hi u thì khi xây d ng đ  th  ph i chú ýầ ễ ễ ể ự ồ ị ả  

đ n các y u t  chính sau:ế ế ố

­ H  t a đ ệ ọ ộ: giúp cho vi c xác đ nh chính xác v  trí các ký hi u hình h c trên đ  th  Các đ  th  th ng kê ệ ị ị ệ ọ ồ ị ồ ị ố

thường dùng h  t a đ  Đ các vuông góc. Trên h  t a đ  này, tr c hoành thệ ọ ộ ề ệ ọ ộ ụ ường dùng đ  bi u th  th i gian,ể ể ị ờ  

tr c tung bi u th  tr  s  c a ch  tiêu. Trụ ể ị ị ố ủ ỉ ường h p phân tích m i liên h  gi a hai tiêu th c th  tiêu th c ợ ố ệ ữ ứ ị ứ

nguyên nhân được ghi   tr c hoành, tiêu th c k t qu  ghi   tr cở ụ ứ ế ả ở ụ  tung

­ Các ký hi u hình h c ho c hình v ệ ọ ặ ẽ: các ký hi u ho c hình v  này quy t đ nh hình dáng c a đ  th  (g m ệ ặ ẽ ế ị ủ ồ ị ồcác đường ch m, đấ ường th ng ho c cong, các hình c t, vuông, ch  nh t, tròn…). Các ký hi u hình h c ẳ ặ ộ ữ ậ ệ ọ

ho c hìnhặ  v  trên đ  th  có th  thay đ i tùy theo tính ch t c a hi n tẽ ồ ị ể ổ ấ ủ ệ ượng nghiên c u. Vi c l a ch n này r tứ ệ ự ọ ấ  quan tr ng,ọ  vì

m i ký hi u hình h c ho c hình v  có kh  năng di n t  riêng. Ch ng h n, khi c n bi u hi n k t qu  c a ỗ ệ ọ ặ ẽ ả ễ ả ẳ ạ ầ ể ệ ế ả ủ

hi n tệ ượng nghiên c u có th  dùng hình c t (chia thành nhi u đo n), hình tròn (chia thành các hình qu t), ứ ể ộ ề ạ ạhình vuông ho c ch  nh t… nh ng thặ ữ ậ ư ường dùng hình tròn vì hình này bi u hi n rõ nh t k t c u và bi n ể ệ ấ ế ấ ế

đ ng k t c u c a hi n tộ ế ấ ủ ệ ượng nghiên c u.ứ

­ Thang và t  l  xích ỉ ệ : giúp tính chuy n các đ i lể ạ ượng lên đ  th  theo các kho ng cách thích h p. Thồ ị ả ợ ườ  ngdùng thang đường th ng (h  t a đ  Đ các vuông góc), m t s  trẳ ệ ọ ộ ề ộ ố ường h p dùng thang đợ ường cong (đ  thồ ị hình tròn chia thành 3600). Khi dùng h  t a đ  vuông góc đ  v  đ  th  thì thang t  l  chia trên t ng tr cệ ọ ộ ể ẽ ồ ị ỉ ệ ừ ụ  

ph i b ng nhau, song gi a hai tr c thang t  l  chia có th  không b ngả ằ ữ ụ ỉ ệ ể ằ  nhau

­ Tên và l i ghi chú ờ : m i đ  th  đ u ph i có tên rõ ràng và chính xác; có l i ghi chú gi i thích các ký hi u ọ ồ ị ề ả ờ ả ệquy ước, các con s  và ghi chú d c theo thang t  l , các con s  và ghi chú bên c nh t ng b  ph n c a đố ọ ỉ ệ ố ạ ừ ộ ậ ủ ồ 

th ị

*******************

Chương này giúp cho sinh viên n m đắ ược : Các bướ ụ ể ủc c  th  c a quá trình nghiên c u th ng kê. T  đó, ứ ố ừkhi th c hi n đ  tài nghiên c u bi t đự ệ ề ứ ế ược b t đ u t  đâu và k t thúc nh  th  nào?ắ ầ ừ ế ư ế

S  đ  t ng quan v  quá trình nghiên c u th ng kê:ơ ồ ổ ề ứ ố

Xác đ nh v n đ , m c đích, n i dung, đ i  ị ấ ề ụ ộ ố Giai đo n 1: Đi u  ạ ề Xây d ng h  th ng các khái  ự ệ ố

Đi u tra th ng kê ề ố

X  lý s  li u ử ố ệ

­ T p h p, s p x p s ậ ợ ắ ế ố li u ệ Giai đo n 2: T ng  ạ ổ ­ Ch n các ph n m m x  lý s ọ ầ ề ử ố li u ệ

Phân tích và gi i thích k t qu , d  đoán xu  ả ế ả ự Giai đo n 3: Phân  ạ

Báo cáo truy n đ t k t qu  nghiên c u ề ạ ế ả ứ

Quá trình nghiên c u th ng kê theo trình t  đứ ố ự ược khái quát nh  s  đ  trên. Theo s  đ  này, quá trìnhư ơ ồ ơ ồ  nghiên c u th ng kê đứ ố ược chia thành 6 bước theo 3 giai đo n v i trình t  t  trên xu ng. Hai mũi tên cóạ ớ ự ừ ố  

hướng đi t  dừ ưới lên nh m ch  rõ các công đo n c n ph i ki m tra l i, b  sung thông tin ho c làm l i n uằ ỉ ạ ầ ả ể ạ ổ ặ ạ ế  

d  li u ch a đ t yêuữ ệ ư ạ  c u.ầ

Giai đo n 1 : Đi u tra th ng kê bao g m thu th p các thông tin ban đ u v  các tiêu th c   t ng đ n v  t ng ạ ề ố ồ ậ ầ ề ứ ở ừ ơ ị ổ

th  Giai đo n 2 : T ng  h p th ng kê bao g m t ng h p và h  th ng hóa các tài li u đã thu th p để ạ ổ ợ ố ồ ổ ợ ệ ố ệ ậ ượ ừc t  giai đo n  1.ạ

Giai đo n 3 : Phân tích th ng kê nh m s  d ng nh ng phạ ố ằ ử ụ ữ ương pháp chuyên môn c a th ng kê đ  phát hi n ủ ố ể ệcác v n đ  làm c  s  đ  xu t các gi i pháp.ấ ề ơ ở ề ấ ả

Các bước và các giai đo n này đ u có các m i liên h  r t ch t ch  K t qu  và ch t lạ ề ố ệ ấ ặ ẽ ế ả ấ ượng k t qu  c aế ả ủ  

bước trước làm c  s  và có  nh hơ ở ả ưởng đ n ch t lế ấ ượng bước sau

2.1 Xác đ nh d  li u c n thuị ữ ệ ầ  th p.ậ

Quá trình nghiên c u th ng kê c n ph i có nhi u d  li u. V n đ  đ u tiên c a công vi c thu th p dứ ố ầ ả ề ữ ệ ấ ề ầ ủ ệ ậ ữ 

li u là xác đ nh rõ nh ng d  li u nào c n thu th p, th  t   u tiên c a các d  li u này. Xác đ nh d  li u c nệ ị ữ ữ ệ ầ ậ ứ ự ư ủ ữ ệ ị ữ ệ ầ  thu th p xu t phát t  v n đ  nghiên c u và m c tiêu nghiên c u.ậ ấ ừ ấ ề ứ ụ ứ

© Các lo i d  li u th ng kêạ ữ ệ ố

D  li u đ nh tính  ữ ệ ị là d  li u ph n ánh tính ch t và s  h n kém v  tính ch t c a đ i tữ ệ ả ấ ự ơ ề ấ ủ ố ượng nghiên c u. ứ

Ví d  nh  : Gi i tính, Th i gian t  h c   nhà dài hay ng n, ụ ư ớ ờ ự ọ ở ắ

D  li u đ nh tính đữ ệ ị ược thu th p d  h n và ngậ ễ ơ ười ta thường dùng các thang đo đ nh danh hay th  b c đị ứ ậ ể xác đ nh.ị

ngày,  D  li u đ nh lữ ệ ị ượng trong nghiên c u th ng kê thứ ố ường g p nhi u h n, d  áp d ng nh ng phặ ề ơ ễ ụ ữ ươ  ngpháp tính toán, phân tích h n. Khi xác đ nh các d  li u đ nh tính, ngơ ị ữ ệ ị ười ta thường dùng thang đo kho ngả  cách hay th  b c.ứ ậ

M c đích c a cách phân lo i này nh m giúp cho ngụ ủ ạ ằ ười nghiên c u xác đ nh trứ ị ước các phương pháp x  lí ử

t ng h p và phân tích c n s  d ng cho t ng lo i d  li u sao cho phù h p và đáp  ng m c tiêu nghiên c u ổ ợ ầ ử ụ ừ ạ ữ ệ ợ ứ ụ ứ

Phân tổ Định

Phân tích Phương sai 1 yếu tố

Ví d : ụ Nh ng d  li u v  k t qu  h c t p c a sinh viên có th  th y   phòng đào t o hay tr  lí đào ữ ữ ệ ề ế ả ọ ậ ủ ể ấ ở ạ ợ

t o c a t ng khoa là d  li u th  c p.ạ ủ ừ ữ ệ ứ ấ

D  li u th  c p có  u đi m là thu th p nhanh, r  nh ng thi u chi ti t và đôi khi không đáp  ng đúngữ ệ ứ ấ ư ể ậ ẻ ư ế ế ứ  yêu c u nghiên c u.ầ ứ

Ngu n d  li u th  c p  khá phong phú thồ ữ ệ ứ ấ ường g p   các ngu n ch  y u sau :ặ ở ồ ủ ế

­ N i b  : Các s  li u báo cáo v  tình hình s n xu t, tiêu th , tài chính, v t t , nhân s c a các phòng ộ ộ ố ệ ề ả ấ ụ ậ ư ự ủban, b  ph n ; các s  li u báo cáo t  các cu c đi u tra kh o sát trộ ậ ố ệ ừ ộ ề ả ước đây   t ng đ n v ( doanh nghi p,cở ừ ơ ị ệ ơ quan, ban, ngành )

­ C  quan th ng kê Nhà nơ ố ước : Các s  li u do các c  quan th ng kê Nhà nố ệ ơ ố ước( T ng c c Th ng kê, C c ổ ụ ố ụ

Th ng kê, Phòng Th ng kê, ) cung c p trong các niêm giám th ngố ố ấ ố  kê

­ C  quan Chính ph  : S  li u do các c  quan tr c thu c Chính ph ( B , c  quan ngang B ,  y ban nhânơ ủ ố ệ ơ ự ộ ủ ộ ơ ộ Ủ  dân các c p) công b  hay cung c p. Các s  li u này thấ ố ấ ố ệ ường chi ti t h n, mang tính ch t đ c thù c aế ơ ấ ặ ủ  ngành hay đ a phị ương

­ Sách, báo, t p chí đã xu t b n. Các s  li u này thạ ấ ả ố ệ ường mang tính th i s  và c p nh t cao, m c đ  tin ờ ự ậ ậ ứ ộ

c y tùy thu c vào ngu n s  li u c a t ng t  báo hay t pậ ộ ồ ố ệ ủ ừ ờ ạ  chí

­ Các t  ch c, hi p h i, vi n nghiên c u, trổ ứ ệ ộ ệ ứ ường đ iạ  h c.ọ

­ Các công ty nghiên c u và cung c p thôngứ ấ  tin

tượng nghiên c u.ứ

Ví dụ: Các d  li u có liên quan đ n vi c t  h c c a sinh viên là các d  li u s  c p, không có s n mà ữ ệ ế ệ ự ọ ủ ữ ệ ơ ấ ẵchúng ta mu n có ph i đi u tra t  sinh viên.ố ả ề ừ

­D  li u s  c p có  u đi m là chi ti t, đ  tin c y cao đ i v i các tình hu ng c  th  Song h n ch  c a nó ữ ệ ơ ấ ư ể ế ộ ậ ố ớ ố ụ ể ạ ế ủ

là thu th p t n kém, ph  thu c vào trình đ  ch  quan c a ngậ ố ụ ộ ộ ủ ủ ười nghiên c u( nh t là nh ng tình hu ng d  ứ ấ ữ ố ựbáo)

­ D  li u s  c p đữ ệ ơ ấ ược thu th p b ng các cu c đi u tra kh o sát khácậ ằ ộ ề ả  nhau

D  li u t ng th   ữ ệ ổ ể : Là d  li u thu th p đ c trên toàn b  đ n v  t ng th  D  li u này là r t đ y đữ ệ ậ ượ ộ ơ ị ổ ể ữ ệ ấ ầ ủ cho vi c nghiên c u m t hi n tệ ứ ộ ệ ượng. Tuy nhiên người ta ít dùng lo i d  li u này vì nh ng lí do sau : Chiạ ữ ệ ữ  phí cao, không k p th i, không th  thu th p đị ờ ể ậ ược v i t ng th  ti m  n, Sai s  thu th p thớ ổ ể ề ẩ ố ậ ường quá cao do 

kh i lố ượng công vi c l n, ph i dùng c  nh ng c ng tác viên thi u năng l c.ệ ớ ả ả ữ ộ ế ự

được nh ng nhữ ược đi m nói trên c a d  li u t ng th  nên hay để ủ ữ ệ ổ ể ược dùng. Tuy nhiên nhược đi m riêng ể

c a nó là làmủ

phát sinh sai s  suy r ng cho t ng th , g i là sai s  m u. Đ  ki m soát sai s  m u, ngố ộ ổ ể ọ ố ẫ ể ể ố ẫ ười ta thường 

dùng các phương pháp l y m u ng u nhiên.ấ ẫ ẫ

đi m nh t đ nh. Trên t ng đ n v  t ng th , d  li u để ấ ị ừ ơ ị ổ ể ữ ệ ược thu th p theo m t s  tiêu th c đậ ộ ố ứ ược ch n l a ọ ựcho vi c ph c v  nghiên c u các hi n tệ ụ ụ ứ ệ ượng. D ng t ng quát c a d  li u chéo nh  sau:ạ ổ ủ ữ ệ ư

Đơn vị tổng thể Tiêu thức 1 Tiêu thức 2 Tiêu thức

th i đi m hay th i kì khác nhau. D ng t ng quát nh  sau:ờ ể ờ ạ ổ ư

Tr  s  c a hi n t ị ố ủ ệ ượ ng nghiên c u ứ Y1 Y2 … Yn

th p t i nhi u th i đi m hay th i kì khác nhauậ ạ ề ờ ể ờ

xưởng A Công ty VLC cho k t qu  sauế ả  :

Tên công

nhân

Tuổi nghề

Năng suất lao động(Tr.đ/người/tháng)

Là t p h p nh ng ch  tiêu th ng kê nh m ph n ánh b n ch t c a hi n tậ ợ ữ ỉ ố ằ ả ả ấ ủ ệ ượng nghiên c u. Kho n 4 đi u 3ứ ả ề  

Lu t Th ng kê quy đ nh: ‘‘H  th ng ch  tiêu th ng kê là t p h p nh ng ch  tiêu th ng kê do c  quan nhàậ ố ị ệ ố ỉ ố ậ ợ ữ ỉ ố ơ  

nước có th m quy n ban hành ‘‘.ẩ ề

­ Đáp  ng đứ ược m c đích nghiênụ  c uứ

­ Phù h p v i đ c đi m và tính ch t đ i tợ ớ ặ ể ấ ố ượng nghiên c uứ

­ H p lí, không th a, không thi u, không trùng l p, đ  ph n ánh nh ng yêu c u nghiên c u phù h p ợ ừ ế ặ ủ ả ữ ầ ứ ợ

v i nh ng kh  năng thu th p thôngớ ữ ả ậ  tin

2.3 Đi u tra th ngề ố  kê

2.3.1 Khái ni m, ý nghĩa và nhi m ệ ệ  vụ

Quá trình thu th p thông tin c a đ n v  t ng th  g i là đi u tra th ng kê.ậ ủ ơ ị ổ ể ọ ề ố

Đi u tra th ng kê là t  ch c m t cách khoa h c và có k  ho ch, đ  thu th p tài li u v  hi n tề ố ổ ứ ộ ọ ế ạ ể ậ ệ ề ệ ượng 

c n nghiên c u.ầ ứ

Nhi m v  c a đi u tra th ng kê là thu th p và cung c p tài li u v  các đ n v  t ng th  cho các giai ệ ụ ủ ề ố ậ ấ ệ ề ơ ị ổ ể

đo n ti p theo c a quá trình nghiên c u th ngạ ế ủ ứ ố  kê

Đi u tra th ng kê ph i đ m b o chính xác, k p th i và đ yề ố ả ả ả ị ờ ầ  đ ủ

­ Chính xác nghĩa là tài li u đi u tra ph n ánh đúng s  th t khách quan không thêm b t m t cách tùyệ ề ả ự ậ ớ ộ  

ti n.ệ

­ K p th i : nghĩa là tài li u đi u tra ph i cung c p đúng lúc khi ngị ờ ệ ề ả ấ ườ ử ụ  c n.i s  d ng ầ

­ Đ y đ  : nghĩa là tài li u đi u tra ph i đầ ủ ệ ề ả ược thu th p theo đúng n i dung và s  đ n v  đã quy đ nh ậ ộ ố ơ ị ịtrong phương án đi uề  tra

Đ  thu th p đ y đ  và k p th i các d  li u thì c n ph i xây d ng để ậ ầ ủ ị ờ ữ ệ ầ ả ự ược k  ho ch đi u tra. Đây là m tế ạ ề ộ  tài li u dệ ướ ại d ng văn b n, trong đó đ  c p nh ng v n đ  gi i quy t ho c c n đả ề ậ ữ ấ ề ả ế ặ ầ ược hi u th ng nh t, trìnhể ố ấ  

t  và phự ương pháp ti n hành cu c đi u tra nh ng v n đ  thu c v  chu n b  và t  ch c toàn b  cu c đi uế ộ ề ữ ấ ề ộ ề ẩ ị ổ ứ ộ ộ ề  tra

N i dung c  b n c a k  ho ch đi u tra th ng kê:ộ ơ ả ủ ế ạ ề ố

M c đích đi u tra là n i dung quan tr ng đ u tiên c n xét đ n c a k  ho ch đi u tra. Xác đ nh rõ tr ngụ ề ộ ọ ầ ầ ế ủ ế ạ ề ị ọ  tâm c a cu c đi u tra là c n tìm hi u nh ng v n đ  gì ?. N u m c đích đi u tra không xác đ nh rõ ràng sủ ộ ề ầ ể ữ ấ ề ế ụ ề ị ẽ 

d n đ n tình tr ng thu th p s  li u không đ y đ  ho c thu th p nh ng s  li u không c n thi t, l c h u.ẫ ế ạ ậ ố ệ ầ ủ ặ ậ ữ ố ệ ầ ế ạ ậ

­ Đ i tố ượng đi u tra là t ng th  các đ n v  thu c hi n tề ổ ể ơ ị ộ ệ ượng nghiên c u có th  cung c p nh ng dứ ể ấ ữ ữ 

li u c n thi t khi ti n hành đi u tra. Xác đ nh đ i tệ ầ ế ế ề ị ố ượng đi u tra là xác đ nh t ng th  và ph m viề ị ổ ể ạ  

c n đi u  tra.ầ ề

­ Xác đ nh đ n v  đi u tra là xác đ nh nh ng đ n v  c  th  c n ph i đị ơ ị ề ị ữ ơ ị ụ ể ầ ả ược đi u tra trong đ i tề ố ượ  ngquan sát. Trong đi u tra toàn b  thì s  đ n v  đi u tra chính là s  đ n v  thu c đ i tề ộ ố ơ ị ề ố ơ ị ộ ố ượng đi u tra.ề  Trong đi u tra không toàn b  thì s  đ n v  đi u tra là nh ng đ n v  đề ộ ố ơ ị ề ữ ơ ị ược ch n ra trong s  đ n v  c aọ ố ơ ị ủ  

đ i tố ượng đi u tra.ề

Nghĩa là ch n các tiêu th c đi u tra, khi l a ch n tiêu th c đi u tra c n đ m b o các yêu c u sau :ọ ứ ề ự ọ ứ ề ầ ả ả ầ

­ Tiêu th c đi u tra ph i phù h p v i m c đích và nhi m v  công tác nghiên c u th ngứ ề ả ợ ớ ụ ệ ụ ứ ố  kê

­ Ph i ph n ánh đả ả ược nh ng đ c đi m c  b n, quan tr ng nh t c a đ i tữ ặ ể ơ ả ọ ấ ủ ố ượng nghiên c u.ứ

­ Ph i th ng nh t v i ch  tiêu kả ố ấ ớ ỉ ế ho ch.ạ

­ Ch n các tiêu th c có liên quan ch t ch  ho c có th  b  sung cho nhau, t o đi u ki n thu n l i cho ọ ứ ặ ẽ ặ ể ổ ạ ề ệ ậ ợ

vi c ki m tra tính chính xác c a dệ ể ủ ữ li u.ệ

­ Th i đi m đi u tra là m c th i gian đờ ể ề ố ờ ược xác đ nh đ  th ng nh t đăng kí d  li u c a toàn b  các ị ể ố ấ ữ ệ ủ ộ

đ n v  đi u tra. Xác đ nh th i đi m đi u tra là xác đ nh c  th  ngày, gi  đ  th ng nh t đăng kí dơ ị ề ị ờ ể ề ị ụ ể ờ ể ố ấ ữ 

li u.ệ

­ Th i kì đi u tra là kho ng th i gian t  khi b t đ u đăng kí thu th p s  li u cho đ n khi k t thúc đi uờ ề ả ờ ừ ắ ầ ậ ố ệ ế ế ề  tra

­ Đ a đi m đi u tra thị ể ề ường là n i di n ra hi n tơ ễ ệ ượng c n nghiênầ  c u.ứ

Bi u đi u tra (hay phi u đi u tra, b ng câu h i) là b ng hể ề ế ề ả ỏ ả ướng d n ghi nh ng m c c n thi t đ  đi uẫ ữ ụ ầ ế ể ề  tra, bao g m các c t có ghi các tiêu th c đi u tra và các câu h i đ  đ n v  đi u tra tr  l i.ồ ộ ứ ề ỏ ể ơ ị ề ả ờ

Ví d  : Bi u đi u tra (qua th , th  đi n t , fax) đ  tìm hi u ý ki n khách hàng v  ch t lụ ể ề ư ư ệ ử ể ể ế ề ấ ượng d ch vị ụ 

đi n tho i di đ ng.ệ ạ ộ

B  trí l c lố ự ượng đi u tra và ch n phề ọ ương pháp

c u m t cách có h  th ng theo sát quá trình nghiên c u m t cách thứ ộ ệ ố ứ ộ ường xuyên, liên t c g n li n v i quáụ ắ ề ớ  trình phát sinh, phát tri n, bi n đ ng c a hi n tể ế ộ ủ ệ ượng

Ví d  : T i m t đ a phụ ạ ộ ị ương có th  đi u tra bi n đ ng dân s ( sinh, t ) Đ i v i doanh nghi p có th  đi uể ề ế ộ ố ử ố ớ ệ ể ề  tra : S  lố ượng s n ph m đả ẩ ượ ảc s n xu t, s  s n ph m tiêu th D  li u đi u tra thấ ố ả ẩ ụ ữ ệ ề ường xuyên là c  s  chơ ở ủ 

y u đ  l p các báo cáo th ng kê theo đ nh kì.ế ể ậ ố ị

t c mà ch  ti n hành khi có nhu c u c n nghiên c u hi n tụ ỉ ế ầ ầ ứ ệ ượng. D  li u đi u tra không thữ ệ ề ường xuyên ph nả  ánh tr ng thái c a hi n tạ ủ ệ ượng t i m t th i đi m nh tạ ộ ờ ể ấ  đ nh.ị

Ví d  : Đi u tra lụ ề ượng hàng t n kho c a m t doang nghi p t i m t th i đi m, đi u tra năng su t cây ồ ủ ộ ệ ạ ộ ờ ể ề ấ

tr ng Các cu c đi u tra không thồ ộ ề ường xuyên có th  ti n hành theo đ nh kì nh t đ nh hay không đ nh kì.ể ế ị ấ ị ị

♦ Đi u tra toàn b : ề ộ là ti n hành thu th p, ghi chép d  li u trên t t c  các đ n v  c a t ng th  hi n tế ậ ữ ệ ấ ả ơ ị ủ ổ ể ệ ượng nghiên c u.ứ

Ví d : T ng đi u tra dân s , t ng đi u tra nhà  , t ng đi u tra d  tr  hàng t n kho….ụ ổ ề ố ổ ề ở ổ ề ự ử ồ

u đi m c a đi u tra toàn b  là thu th p đ c thông tin v  t t c  các đ n v  t ng th  Tuy nhiên đi u

tra này thường g p m t s  tr  ng i sau :ặ ộ ố ở ạ

­ Đòi h i chi phí r t l n v  nhân l c, th i gian, chiỏ ấ ớ ề ự ờ  phí

­ Trong m t s  trộ ố ường h p do th i gian kéo dài d n đ n s  li u kém chính xác do hi n tợ ờ ẫ ế ố ệ ệ ượng t  bi nự ế  

đ ng qua th iộ ờ  gian

♦ Đi u tra không toàn b : ề ộ là t  ch c đi u tra thu th p tài li u theo yêu c u nghiên c u ch  th c hi n trênổ ứ ề ậ ệ ầ ứ ỉ ự ệ  

m t s  đ n v  độ ố ơ ị ược ch n ra t  t ng th  nghiênọ ừ ổ ể  c u.ứ

Ví d : Đi u tra m c s ng c a công nhân, giá c  th  trụ ề ứ ố ủ ả ị ường, đi u tra lao đ ng và vi c làm…ề ộ ệ

u đi m c a đi u tra không toàn b  là chi phí ít t n kém, th i gian nhanh, kh  năng thu th p tài li u

cũng t  ỷ m , ỹ đ m b o chính xác, k p th i và áp d ng cho nh ng trả ả ị ờ ụ ữ ường h p nghiên c u mà hi n tợ ứ ệ ượng đó không th  áp d ng đi u tra toànể ụ ề  b ộ

Nhược đi m ch  y u là n u các đ n v  đi u tra để ủ ế ế ơ ị ề ược ch n không đáp  ng yêu c u, m c đích nghiênọ ứ ầ ụ  

c u thì ph n ánh không đúng th c t  Vì v y khâu ch n đ n v  đi u tra r t quan tr ng.ứ ả ự ế ậ ọ ơ ị ề ấ ọ

Đi u tra không toàn b  chia làm 3 lo i :ề ộ ạ

+ Đi u tra chuyên đ   ề ề: Là ti n hành đi u tra trên m t s  ít các đ n v  c a t ng th  nh ng l i đi sâuế ề ộ ố ơ ị ủ ổ ể ư ạ  nghiên c u nhi u khía c nh c a đ n v  đó. M c đích là khám phá, tìm hi u các y u t   nh hứ ề ạ ủ ơ ị ụ ể ế ố ả ưởng đ n hi nế ệ  

tượng nghiên c u. D  li u c a đi u tra ph c v  cho nghiên c u đ nh tính, không dùng đ  suy r ng, khôngứ ữ ệ ủ ề ụ ụ ứ ị ể ộ  dùng đ  tìm hi u tình hình c  b n c a hi n tể ể ơ ả ủ ệ ượng, mà ch  rút ra k t lu n v  b n thân các đ n v  đỉ ế ậ ề ả ơ ị ược đi uề  tra. K t qu  đi u tra chuyên đ  có th  đế ả ề ề ể ượ ử ục s  d ng làm c  s  thi t k  cho m t cu c đi u tra quy mô l nơ ở ế ế ộ ộ ề ớ  

h n, mang tính ch t nghiên c u đ nhơ ấ ứ ị  lượng

công nhân cũng có con nh  nh ng đ t s n lỏ ư ạ ả ượng s n ph m th p. Các k t qu  đi u tra chuyên đ  này giúpả ẩ ấ ế ả ề ề  khám phá nh ng y u t  quan tr ng có  nh hữ ế ố ọ ả ưởng đ n k t qu  s n lế ế ả ả ượng s n ph m, trên c  s  đó xác đ nhả ẩ ơ ở ị  các d  li u c n thu th p trong nghiên c u đ nh lữ ệ ầ ậ ứ ị ượng

đ n v  nghiên c u đ  thu th p d  li u th c t  Lo i đi u tra này đơ ị ứ ể ậ ữ ệ ự ế ạ ề ược dùng nhi u nh t trong nghiên c u vìề ấ ứ  

ti t ki m th i gian, chi phí và d  li u đáng tin c y. D  li u đi u tra ch n m u đế ệ ờ ữ ệ ậ ữ ệ ề ọ ẫ ược dùng đ  suy r ng thànhể ộ  các đ c trung chung c a toàn b  t ng th  hi n tặ ủ ộ ổ ể ệ ượng nghiên c u.ứ

+ Đi u tra tr ng đi m ề ọ ể : Là ti n hành thu th p d  li u trên b  ph n ch  y u nh t, t p trung nh t trongế ậ ữ ệ ộ ậ ủ ế ấ ậ ấ  toàn b  t ng th  hi n tộ ổ ể ệ ượng nghiên c u. K t qu  thu đứ ế ả ượ ừ ềc t  đi u tra giúp nh n bi t nhanh tình hình cậ ế ơ 

b n c a hi n tả ủ ệ ượng nghiên c u, không dùng đ  suy r ng thành các đ c tr ng chung t ng th ứ ể ộ ặ ư ổ ể

♦ Báo cáo th ng kê đ nh k  : ố ị ỳ là hình th c đi u tra th ng kê thu th p tài li u v  hi n tứ ề ố ậ ệ ề ệ ượng kinh t  XHế  

m t cách thộ ường xuyên có đ nh k  theo n i dung, phị ỳ ộ ương pháp và bi u m u báo cáo th ng kê do c  quan cóể ẫ ố ơ  

th m quy n quyẩ ề  đ nh.ị

  Ví dụ   : Báo cáo doanh thu, kim g ch xu t nh p kh u, t ng chi đ u t  tài s n c  đ nh, báo cáo k t qu  thiạ ấ ậ ẩ ổ ầ ư ả ố ị ế ả  

và ki m tra môn h c c a sinh viên; báo cáo tài chính cu i tháng, cu i năm; báo cáo s  ngể ọ ủ ố ố ố ười đi làm t ngừ  ngày

Hình th c này cung c p ngu n d  li u thứ ấ ồ ữ ệ ường xuyên,  n đ nh v i chi phí th p nên đổ ị ớ ấ ượ ử ục s  d ng r t phấ ổ 

bi n.ế

♦ Đi u tra chuyên môn: ề Là hình th c t  ch c thu th p tài li u th ng kê v  hi n tứ ổ ứ ậ ệ ố ề ệ ượng KT­XH m t cáchộ  không thường xuyên, không đ nh kì mà ti n hành theo m t k  ho ch và phị ế ộ ế ạ ương pháp quy đ nh riêng cho m iị ỗ  

l n đi uầ ề  tra

Đi u tra chuyên môn ch  thu th p tài li u vào th i kì ho c th i đi m có yêu c u nghiên ề ỉ ậ ệ ờ ặ ờ ể ầ

c u. Ví d  : Đi u tra dân s , đi u tra gia súc, đi u tra ph m t i ứ ụ ề ố ề ề ạ ộ

Các cu c đi u tra chuyên môn trên ph m vi toàn qu c nh  đi u tra dân s , đi u tra tình hình kinh t  và đ iộ ề ạ ố ư ề ố ề ế ờ  

s ng nông thôn, đi u tra năng l c s n xu t công nghi p c a các thành ph n kinh t  ngoài qu c doanh,ố ề ự ả ấ ệ ủ ầ ế ố  

thường g i là t ng đi u tra.ọ ổ ề

Ti n hành đi u tra chuyên môn, ngế ề ười ta thường xây d ng phự ương án đi u tra g m các n i dung :ề ồ ộ

­ M c đích đi uụ ề  tra

­ Đ i tố ượng đi u tra : Là t ng th  các đ n v  thu c đ i tề ổ ể ơ ị ộ ố ượng nghiên c u có th  cung c p nh ng tài ứ ể ấ ữ

li u c n thi t khi ti n hành đi uệ ầ ế ế ề  tra

­ Đ n v  đi u tra : Là đ n v  thu c đ i tơ ị ề ơ ị ộ ố ượng đi u tra và đề ược xác đ nh s  đi u tra th cị ẽ ề ự  t ế

­ N i dung đi u tra : xác đ nh rõ danh sách các tiêu th c đi uộ ề ị ứ ề  tra

­ Bi u m u đi u tra và b n gi i thích các ghiể ẫ ề ả ả  bi uể

Ví d  : quan sát s  lụ ố ượng và thái đ  c a du khách t i thăm chùa Linh  ng t i Đà N ng.ộ ủ ớ Ứ ạ ẵ

Ph ng v n tr c ti pỏ ẫ ự ế : người ph ng v n tr c ti p h i đ i tỏ ấ ự ế ỏ ố ượng đi u tra và t  ghi ch p d  li u vàoề ự ế ữ ệ  

b n câu h i hay phi u đi u tra. Phả ỏ ể ề ương pháp ph ng v n tr c ti p ph i phù h p v i nh ng cu c đi u traỏ ấ ự ế ả ợ ớ ữ ộ ề  

ph c t p c n thu th p nhi u d  li u.ứ ạ ầ ậ ề ữ ệ

Ví d  : Trong đi u tra đi u tra năng su t cây tr ng, kh i lụ ề ề ấ ồ ố ượng gia súc người đi u tra đ u ph i tr c ti pề ề ả ự ế  

ph ng v n, đo, đ m đ  thu th p d  li u.ỏ ấ ế ể ậ ữ ệ

    u đi m  Ư ể  : Th i gian ph ng v n có th  ng n hay dài tùy thu c vào s  lờ ỏ ấ ể ắ ộ ố ượng d  li u c n thu th p.ữ ệ ầ ậ  Nhân viên tr c ti p ph ng v n có đi u ki n đ  gi i thích m t cách đ y đ  c n k  đ t nh ng câu h i chiự ế ỏ ấ ề ệ ể ả ộ ầ ủ ặ ẽ ặ ữ ỏ  

ti t đ  khai thác thông tin và ki m tra d  li u trế ể ể ữ ệ ước khi ghi chép vào phi u đi u tra.  u đi m l n nh t là dế ề Ư ể ớ ấ ữ 

li u đệ ược thu th p đ y đ  theo n i dung đi u tra và có đ  chính xác khá cao nên thậ ầ ủ ộ ề ộ ường được áp d ng phụ ổ 

bi n.ế

   Nh ượ c đi m ể  : Phương pháp này đòi h i chi phí l n nh t là chi phí v  nhân l c và th i gian.ỏ ớ ấ ề ự ờ

Theo phương pháp này người ta đi u tra thu th p tài li u theo các n i dung c n nghiên c u ph i thông ề ậ ệ ộ ầ ứ ảqua m t phộ ương ti n trung gian nh  đi n tho i, th  tín ho c các ch ng t  s  sách đã ghi chép   th i gian ệ ư ệ ạ ư ặ ứ ừ ổ ở ờ

trước

  Ví d    ụ : Đi u tra c m nh n c a khách hàng v  s n ph m m i, đi u tra thu chi trong doanh nghi p, ề ả ậ ủ ề ả ẩ ớ ề ệ

đi u tra tình hình sinh t , đi u tra tài s n, đi u tra tình hình thu chi c a các h  gia đình ề ử ề ả ề ủ ộ

u đi m c a ph ng pháp này là đ  t n kém nh ng có nh c đi m là m c đ  đ y đ  và chính xác 

không cao nên ch  áp d ng trong nh ng trỉ ụ ữ ường h p khó khăn ho c không có đi u ki n thu th p tr c ti p.ợ ặ ề ệ ậ ự ế

Sai s  trong đi u tra th ng kê là chênh l ch gi a tr  s  mà đi u tra th ng kê thu th p đố ề ố ệ ữ ị ố ề ố ậ ược v i tr  s  ớ ị ố

th c c a tiêu th c  y.ự ủ ứ ấ

Sai s  trong th ng kê thố ố ường được chia làm hai lo i :ạ

+ Sai s  do đăng kí ghi chép  ố : là m i sai s  phát sinh trong quá trình đi u tra do các nguyên nhân :ọ ố ề

­ Do ngườ ượi đ c ph ng v n không hi u đúng câu h i hay c  ý tr  l iỏ ấ ể ỏ ố ả ờ  sai

­ Do phương ti n đi u tra không chínhệ ề  xác

+ Sai s  do tính ch t đ i bi u  ố ấ ạ ể : là sai s  ch  t n t i trong đi u tra ch n m u do các nguyên nhân :ố ỉ ồ ạ ề ọ ẫ

­ Do vi c ch n các đ n v  đi u tra thi u khách quan, thi u khoaệ ọ ơ ị ề ế ế  h cọ

­ Do b n thân vi c suy r ng : nghĩa là ta ch  thu th p d  li u t  m t s  ít đ n v  thu c đ i tả ệ ộ ỉ ậ ữ ệ ừ ộ ố ơ ị ộ ố ượng đi uề  tra r i căn c  k t qu  đi u tra th c t  mà suy r ng thành các đ c tr ng c a t ngồ ứ ế ả ề ự ế ộ ặ ư ủ ổ  th ể

♦ Đ  h n ch  sai s  c n chú ý hai bi n pháp sauể ạ ế ố ầ ệ  :

­ Làm t t công tác chu n b  đi u tra   t t c  cácố ẩ ị ề ở ấ ả  khâu

­ Ki m tra m t cách toàn di n và theo su t quá trình đi u tra đ  phát hi n và có bi n pháp kh c ph c ể ộ ệ ố ề ể ệ ệ ắ ụ

k p th i.ị ờ

2.4 T ng h p th ngổ ợ ố  kê

K t qu  c a giai đo n đi u tra th ng kê ch  cho các d  li u thô v  các đ c tr ng riêng bi t c a t ngế ả ủ ạ ề ố ỉ ữ ệ ề ặ ư ệ ủ ừ  

đ n v  t ng th  Các d  li u này còn r i r c, r t khó quan sát đ  đ a ra các nh n xét chung cho c  hi nơ ị ổ ể ữ ệ ờ ạ ấ ể ư ậ ả ệ  

tượng nghiên c u và ch a th  s  d ng đứ ư ể ử ụ ược vào công tác nghiên c u, phân tích và d  báo th ng kê đứ ự ố ược

trường Đ i h c Tài chính Marketing,   giai đo n đi u tra th ng kê ta có các tài li u ban đ u nh  sau : Sạ ọ ở ạ ề ố ệ ầ ư ố 

lượng máy, năm s n xu t, năm l p đ t, ngu n g c c a máy, công su t, hãng s n xu t, tình tr ng hi nả ấ ắ ặ ồ ố ủ ấ ả ấ ạ ệ  

t i Khi đó c n tr  l i các câu h i :ạ ầ ả ờ ỏ

­ Trường có bao nhiêu máy đi u hòa không khí cho các l p h c ch t lề ớ ọ ấ ượng cao ?

­ M i phòng bao nhiêu máyỗ  ?

­ Hãng s n xu t, công su tả ấ ấ  ?

­ N i s n xu t ?ơ ả ấ

­ Tình tr ng hi n t iạ ệ ạ  ?

­

Đ  có các tài li u ph n ánh chung cho c  t ng th  nghiên c u thì t  các thông tin riêng bi t c a t ngể ệ ả ả ổ ể ứ ừ ệ ủ ừ  

đ n v  chúng ta ph i s p x p l i, h  th ng hóa, phân lo i theo nh ng tiêu th c c n nghiên c u đ  th yơ ị ả ắ ế ạ ệ ố ạ ữ ứ ầ ứ ể ấ  

được các đ c tr ng chung c a t ng th  m u hay toàn b  t ng th  nghiên c u. Toàn b  nh ng công vi c đó,ặ ư ủ ổ ể ẫ ộ ổ ể ứ ộ ữ ệ  

người ta g i là t ng h p th ngọ ổ ợ ố  kê

+ Ý nghĩa:

T ng h p th ng kê là giai đo n th  hai c a quá trình nghiên c u th ng kê không th  thi u đổ ợ ố ạ ứ ủ ứ ố ể ế ược và là 

c  s  r t quan tr ng cho giai đo n phân tích th ng kê. N u chúng ta có m t h  th ng s  li u phong phúơ ở ấ ọ ạ ố ế ộ ệ ố ố ệ  

nh ng không t ng h p đư ổ ợ ược m t cách khoa h c thì không bao gi  chúng ta có độ ọ ờ ược m t k t lu n đúng đ n,ộ ế ậ ắ  

ph n  nh đúng hi n th c xã h i.ả ả ệ ự ộ

­ T p trung và s p x p các tài li u theo m t trình t  nh t đ nh : Thậ ắ ế ệ ộ ự ấ ị ường áp d ng cho d  li u thu th p ụ ữ ệ ậ

đượ ở ốc   s  ít các đ nơ  v ị

­ S p x p các đ n v  vào các t  nhóm theo m t hay m t vài tiêu th c đ c tr ng và tính toán các đ iắ ế ơ ị ổ ộ ộ ứ ặ ư ạ  

lượng th ng kê đ c tr ng cho t  nhóm và toàn b  t ng th  : Nhi m v  này thố ặ ư ổ ộ ổ ể ệ ụ ường g p khi tài li uặ ệ  

đi u tra thu th p đề ậ ượ ở ố ớc   s  l n các đ n v , kh i lơ ị ố ượng d  li uữ ệ  nhi uề

­ Trình bày d  li u t ng h p dữ ệ ổ ợ ưới hình th c b ng hay đ  th  th ngứ ả ồ ị ố  kê

2.5 Các lo i thang đo ạ (Scales of Measuremnt)

Là lo i thang đo s  d ng cho d  li u thu c tính. Có th  s  d ng các d  li u b ng s , kí t  ho c k t ạ ử ụ ữ ệ ộ ể ử ụ ữ ệ ằ ố ự ặ ế

h p c  hay đ  phân lo i các bi u hi n c a tiêu th c thu c tính.ợ ả ể ạ ể ệ ủ ứ ộ

1. Công, viên ch cứ 2. Công nhân 3. Trường h pợ  khác

Đượ ử ục s  d ng cho các d  li u thu c tính, nh ng d  li u trong trữ ệ ộ ư ữ ệ ường h p này có quan h  th  b c h nợ ệ ứ ậ ơ  kém, nh ng không di n t  đư ễ ả ược đ  l n gi a v  trí cao th p, gi a các con s  Tóm l i thang đó th  t  baoộ ớ ữ ị ấ ữ ố ạ ứ ự  

g m c  thông tin v  bi u danh đ ng th i cung c p luôn m i quan h  theo th  t  gi a các giá tr  nh ngồ ả ề ể ồ ờ ấ ố ệ ứ ự ữ ị ư  không đo được kho ng cách gi a các giá trả ữ ị đó

(3) Ho c : M c đ  hài lòng  v i d ch v  cung c p c aặ ứ ộ ớ ị ụ ấ ủ  Mobiphone

1 Hài lòng 2. Bình thường 3. Không hài lòng

Là lo i thang đo có kho ng cách đ u nhau và đạ ả ề ược s  d ng cho các d  li u đ nh lử ụ ữ ệ ị ượng, giúp ta đo 

lường m c đ  khác bi t gi a các th  b c, thông thứ ộ ệ ữ ứ ậ ường thang đo kho ng là m t dãy s  các ch  s  liên t cả ộ ố ữ ố ụ  

đ u đ n t   1 đ n 5 ho c 1 đ n 7, t  1 đ n 10. Dãy s  này có hai c c   hai đ u th  hi n hai tr ng thái đ iề ặ ừ ế ặ ế ừ ế ố ự ở ầ ể ệ ạ ố  ngh chị  nhau

  Ví d :   ụ Câu h i kh o sát v  các y u t   nh h ng đ n kh  năng b  h c c a h c sinhỏ ả ề ế ố ả ưở ế ả ỏ ọ ủ ọ

Hãy tr  l i các câu h i sau b ng cách đánh d u x vào các ô mà các b n cho là phù h p nh t cho m cả ờ ỏ ằ ấ ạ ợ ấ ứ  

đ  đ ng ý hay không đ ng ý theo ý ki n cá nhân các b nộ ồ ồ ế ạ

Đồng ý Rất đồng ý

1 Kinh tế gia đình khó khăn nên phải bỏ học     

2 Phải nghỉ học để đi làm phụ giúp bố mẹ     

3 Thường phải đi làm thuê kiếm tiền phụ giúp gia

4 Làm nhiều việc phụ giúp gia đình thiếu thời gian học

tập

5 Khoảng cách đi từ nhà đến trường quá xa nên bỏ

Là vi c nghiên c u nêu lên m t cách t ng h p b n ch t và tính quy lu t c a hi n tệ ứ ộ ổ ợ ả ấ ậ ủ ệ ượng trong đi u ki nề ệ  

l ch s  nh t đ nh qua bi u hi n b ng s  lị ử ấ ị ể ệ ằ ố ượng là ch  y u. Phân tích th ng kê là giai đo n cu i cùng c a quáủ ế ố ạ ố ủ  trình nghiên c u th ng kê.ứ ố

Phân tích th ng kê là căn c  vào tài li u t ng h p th ng kê đ :ố ứ ệ ổ ợ ố ể

­ Xem xét m i liên h  c a các nguyên nhân đ n k t qu  c a hi n tố ệ ủ ế ế ả ủ ệ ượng nghiên c u.ứ

­ Rút ra xu hướng v n đ ng, quy lu t v n đ ng c a hi n tậ ộ ậ ậ ộ ủ ệ ượng nghiên c u.ứ

­ D  báo quy mô, kh i lự ố ượng ho c chi u hặ ề ướng v n đ ng c a hi n tậ ộ ủ ệ ượng nghiên c u trong tứ ươ  lai,…ngPhân tích th ng kê liên h  m t thi t v i các giai đo n đi u tra và t ng h p th ng kê, ch  có d a trên cố ệ ậ ế ớ ạ ề ổ ợ ố ỉ ự ơ 

s  tài li u đi u tra phong phú, chính xác, k t qu  t ng h p m t cách khoa h c thì phân tích th ng kê m i cóở ệ ề ế ả ổ ợ ộ ọ ố ớ  

kh  năng rút ra đả ược nh ng k t qu  đúng đ n, n u không dù phữ ế ả ắ ế ương pháp phân tích có khoa h c, hi n đ iọ ệ ạ  

nh  th  nào k t qu  cũng s  b  h n ch , th m chí không có giá tr  và còn có th  xuyên t c sư ế ế ả ẽ ị ạ ế ậ ị ể ạ ự th t.ậ

Các nhi m v  này c a phân tích th ng kê có liên h  m t thi t và không tách r i nhau trong m i trệ ụ ủ ố ệ ậ ế ờ ọ ườ  ng

h p phân tích th ng kê. Trợ ố ước khi ti n hành phân tích ph i l y đ  cế ả ấ ề ương phân tích, trong đó nêu  rõ m cụ  đích  (nhi m v ) phân tích, n i dung phân tích, công tác ki m tra, đánh giá tài li u dùng phân tích, các ch  tiêuệ ụ ộ ể ệ ỉ  

và phương pháp phân tích, sau khi phân tích ph i l p báo cáo phân tích, trong d  nêu các s  li u c n thi t,ả ậ ố ố ệ ầ ế  các l i bình lu n và các ki n ngh  cờ ậ ế ị ụ th …ể

(ĐVT : %) Chỉ tiêu/ Năm 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Toàn ngành 14,8 16,8 16,6 17,1 16,8 16,7 13,9 7,6

1 Khu vực doanh nghiệp Nhà nước 12,5 11,9 11,9 7,2 5,8 5,0 2,7 1,6

- Trung ương 12,1 16,2 14,68 12,4 8,9 6,8 4,8 4,1

- Địa phương 13,3 3,5 5,6 -5,2 -2,9 -0,7 -4,5 -7,7

2 Khu vực ngoài Nhà nước 18,3 23,3 22,3 25,4 25,7 24,7 19,8 10,1

3 Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài 15,2 18,0 17,4 21,2 19,9 19,7 16,9 9,2

B ng s  li u trên cho th y giá tr  s n xu t n n công nghi p Vi t Nam trong nh ng năm đ u th  k  21 tăngả ố ệ ấ ị ả ấ ề ệ ệ ữ ầ ế ỷ  nhanh. Trong đó khu v c ngoài Nhà nự ước tăng nhanh nh t, k  ti p là khu v c có v n đ u t  nấ ế ế ự ố ầ ư ước ngoài. 

Kh i các doanh nghi p Nhà nố ệ ước tăng ch m h n c  Đ c bi t là các doanh nghi p Nhà nậ ơ ả ặ ệ ệ ước đ a phị ương có 

t c đ  tăng là âm t  năm 2005 đ n năm 2009. Lý do chính là do chuy n đ i t  s  h u Nhà nố ộ ừ ế ể ổ ừ ở ữ ước sang khu 

v c kinh t  ngoài Nhà nự ế ước dưới hình th c « Công ty c  ph n » .ứ ổ ầ

Là xác đ nh m c đích yêu c u, nh ng v n đ  c n khi ti n hành phân tích m i có th  quy t đ nh đị ụ ầ ữ ấ ề ầ ế ớ ể ế ị ượ  c

c n thu th p nh ng tài li u nào, thu th p t  đâu, ch n ch  tiêu nào đ  phân tích và phân tích b ng nh ngầ ậ ữ ệ ậ ừ ọ ỉ ể ằ ữ  

phương pháp nào. Th c ra đ  th a mãn đự ể ỏ ược yêu c u c a quá trình nghiên c u th ng kê thì nhi m v  c aầ ủ ứ ố ệ ụ ủ  phân tích th ng kê đã đố ược xác đ nh ngay t  khi đ t k  ho ch đi u tra và t ng h p vì có nh  v y các tài li uị ừ ặ ế ạ ề ổ ợ ư ậ ệ  

đi u tra, t ngề ổ

h p m i th a mãn đợ ớ ỏ ược yêu c u c a phân tich, tuy v y khi bầ ủ ậ ước vào giai đo n phân tích v n c n nh c l iạ ẫ ầ ắ ạ  

và c  th  hóa h n n a nhi m v  c a phân tích, trong khi phân tích ph i xoay quanh nhi m v  đ  ra, tránhụ ể ơ ữ ệ ụ ủ ả ệ ụ ề  

được vi c tính toán lan man nh ng ch  tiêu không c n thi t, làm m t th i gian mà không đ t hi u qu ệ ữ ỉ ầ ế ấ ờ ạ ệ ả

Trong th c t  mu n ti n hành phân tích th ng kê ph i dùng m t kh i lự ế ố ế ố ả ộ ố ượng r t l n các tài li u, các tàiấ ớ ệ  

li u này đệ ược thu th p t  r t nhi u ngu n khác nhau cho nên trậ ừ ấ ề ồ ước khi s  d ng c n có s  l a ch n và đánhử ụ ầ ự ự ọ  giá tài li u m t cách đ y đ  Khi đánh giá tài li u c  th , ph i xem xét các m t sauệ ộ ầ ủ ệ ụ ể ả ặ  :

­ Tài li u thu th p có đ m b o chính xác, đ y đ , k p th i, phệ ậ ả ả ầ ủ ị ờ ương pháp thu th p có khoa h c khôngậ ọ  ?

­ Tính khoa h c và vi c đáp  ng m c đích nghiên c u c a s  ch nh lí và phân t  c a tàiọ ệ ứ ụ ứ ủ ự ỉ ổ ủ  li u.ệ

­ Phương pháp tính toán các chi ti t, các phế ương pháp này có nh t quán v i các phấ ớ ương pháp c a ủ

th ng kê khôngố  ?

­ Khi đánh giá các tài li u thu th p b ng đi u tra không toàn b  (đi u tra ch n m u ) thì c n chú ý ệ ậ ằ ề ộ ề ọ ẫ ầ

đ n tính đ i di n c a s  đ n v  đế ạ ệ ủ ố ơ ị ược ch n đ  đi u tra th cọ ể ề ự  t ế

Vi c l a ch n, đánh giá tài li u dùng đ  phân tích là công vi c quan tr ng r t c n thi t đ  đ m b o ệ ự ọ ệ ể ệ ọ ấ ầ ế ể ả ảtính chính xác và s c thuy t ph c c a các k t lu n th ng kê.ứ ế ụ ủ ế ậ ố

Th ng kê h c v n d ng nhi u phố ọ ậ ụ ề ương pháp khác nhau trong phân tích, m i phỗ ương pháp có m t tácộ  

d ng riêng do đó trong phân tích, tùy theo nhi m v  nghiên c u, tùy theo tính ch t và đ c đi m c a hi nụ ệ ụ ứ ấ ặ ể ủ ệ  

tượng nghiên c u mà s  d ng các phứ ử ụ ương pháp phân tích khác nhau cho các hi n tệ ượng khác nhau sao cho tác d ng c a t ng phụ ủ ừ ương pháp phát huy được m t cách đ y độ ầ ủ nh t.ấ

V n đ  xác đ nh ch  tiêu phân tích cũng là v n đ  quá quan tr ng vì bi u hi n cu i cùng c a b n ch tấ ề ị ỉ ấ ề ọ ể ệ ố ủ ả ấ  

v  tính quy lu t c a hi n tề ậ ủ ệ ượng là các ch  tiêu và s  li u th ng kê, do đó trong phân tích c n d a vào m cỉ ố ệ ố ầ ự ụ  đích và nhi m v  phân tích mà xác đ nh ch  tiêu phân tích, khi l a ch n xác đ nh c n l u ý :ệ ụ ị ỉ ự ọ ị ầ ư

­ Các ch  tiêu ph i là nh ng ch  tiêu quan tr ng nh t có th  ph n ánh đúng đ n và t p trung nh t ỉ ả ữ ỉ ọ ấ ể ả ắ ậ ấ

nh ng đ c đi m, tính ch t, các m i liên h  c  b n c a hi nữ ặ ể ấ ố ệ ơ ả ủ ệ  tượng

­ Các ch  tiêu c n có s  liên h  v i nhau, d a vào các phỉ ầ ự ệ ớ ự ương trình kinh t  đ  xác đ nh h  th ng ch  ế ể ị ệ ố ỉtiêu nh m phân tích đằ ược sâu s c và toàn di n hi n tắ ệ ệ ượng nghiên c u.ứ

M i ch  tiêu th ng kê ch  ph n ánh m t m t nào đó c a hi n tỗ ỉ ố ỉ ả ộ ặ ủ ệ ượng nghiên c u, do đó khi phân tíchứ  

th ng kê c n so sánh, đ i chi u các ch  tiêu v i nhau. Qua so sánh đ i chi u m i có th  th y rõ đố ầ ố ế ỉ ớ ố ế ớ ể ấ ược các 

đ c đi m và b n ch t c a hi n tặ ể ả ấ ủ ệ ượng nghiên c u, m i phát hi n đứ ớ ệ ược nhi u v n đ  có ý nghĩa, v ch rõề ấ ề ạ  

được nguyên nhân phát tri n c a hi n tể ủ ệ ượng, các v n đ  t n t i, các kh  năng ti m tàng trong n i b  hi nấ ề ồ ạ ả ề ộ ộ ệ  

tượng  t  đó m i có th  rút ra đừ ớ ể ược nh ng k t lu n sâu s c, chính xác.ữ ế ậ ắ

  Ví dụ   : Khi phân tích tình hình s n xu t   m t xí nghi p b u đi n trong tháng nào đó, rõ ràng ta ph iả ấ ở ộ ệ ư ệ ả  

ti n hành so sánh đ i chi u s n lế ố ế ả ượng th c t  tháng này v i s n lự ế ớ ả ượng th c t  tháng trự ế ước, nh ng n u chư ế ỉ 

s  so sánh nh  th  thì ch a đ , ch a th  th y rõ đố ư ế ư ủ ư ể ấ ượ ảc s n xu t c a xí nghi p nh  v y t t hay x u b i vìấ ủ ệ ư ậ ố ấ ở  

s n lả ượng c a xí nghi p b u đi n thủ ệ ư ệ ường bi n đ ng do nhi u nhu c u khách quan, có th  s n lế ộ ề ầ ể ả ượng c aủ  tháng này so v i tháng trớ ước tăng r t cao nh ng tình hình s n xu t th c t  là không phát tri n do đó đ  cóấ ư ả ấ ự ế ể ể  

nh ng k t lu n sâu s c và toàn di n ta còn c n so sánh v i các ch  tiêu v  năng su t lao đ ng, ch t lữ ế ậ ắ ệ ầ ớ ỉ ề ấ ộ ấ ượ  ng

s n ph m ả ẩ

Trong so sánh đ i chi u c n l u ý ph i đ m b o tính ch t có th  so sánh đố ế ầ ư ả ả ả ấ ể ược gi a các ch  tiêu th ngữ ỉ ố  

k  N u các ch  tiêu không có đ y đ  tính ch t so sánh thì c n ph i ti n hành đi u ch nh, tính toán l i choế ế ỉ ầ ủ ấ ầ ả ế ề ỉ ạ  chúng tr  thành so sánh đở ược

Đây là s  th  hi n t p trung thành qu  c a toàn b  công tác nghiên c u th ng kê b i vì phân tíchự ể ệ ậ ả ủ ộ ứ ố ở  

th ng  kê cu i cùng ph i đi t i k t lu n chính xác và khoa h c v  b n ch t và tính quy lu t c a hi n tố ố ả ớ ế ậ ọ ề ả ấ ậ ủ ệ ượng, 

đ ng th i ph i có th  d  đoán đồ ờ ả ể ự ược m c đ  phát tri n c a hi n tứ ộ ể ủ ệ ượng và đ  ra đề ược nh ng ki n ngh  th cữ ế ị ự  

t ế

Nh ng k t lu n rút ra ph i chính xác và có căn c  khoa h c, tuy t đ i tránh nh ng k t lu n rút ra tữ ế ậ ả ứ ọ ệ ố ữ ế ậ ừ 

s   suy đoán ch  quan. Các ki n ngh  đ  xu t ph i nh m gi i quy t các v n đ  thúc đ y s  phát tri n h pự ủ ế ị ề ấ ả ằ ả ế ấ ề ẩ ự ể ợ  

v i quy lu t phát tri n c a hi n tớ ậ ể ủ ệ ượng, nh m tăng cằ ường c i ti n qu n lí, đ ng th i nh ng ki n ngh , đả ế ả ồ ờ ữ ế ị ề 

xu t này ph i có ý nghĩa thi t th c, phù h p v i hoàn c nh th c t  và các kh  năng th c hi nấ ả ế ự ợ ớ ả ự ế ả ự ệ  được

*******************

Ch ươ ng 3.   PHÂN T  TH NG KÊỔ Ố

T ng h p th ng kê hay nói cách khác đó chính là phân t  th ng kê b ng cách tóm t t các d  li u.ổ ợ ố ổ ố ằ ắ ữ ệThông tin ban đ u có tính r i r c, d  li u l n x n, không theo m t tr t t  nào và có th  quá nhi u, n uầ ờ ạ ữ ệ ộ ộ ộ ậ ự ể ề ế  nhìn vào đây chúng ta không th  phát hi n để ệ ược đi u gì đ  ph c v  cho quá trình nghiên c u. Do đó, chúngề ể ụ ụ ứ  

ta c n ph i trình bày m t cách có h  th ng v i hai m c đích là làm cho b ng d  li u g n l i, hai là th  hi nầ ả ộ ệ ố ớ ụ ả ữ ệ ọ ạ ể ệ  tính ch t c a n i dung nghiênấ ủ ộ  c u.ứ

3.1 Khái ni m, ý nghĩa và nhi m v  c a phân t  th ngệ ệ ụ ủ ổ ố  kê

tu i ngh , tiêu th c k t qu  là năng su t lao đ ng, ta phân t  nh  sau :ổ ề ứ ế ả ấ ộ ổ ư

Tên công nhân Tuổi

Bảng 3.1 Phân tổ nghiên cứu mối quan hệ giữa tuổi nghề với năng suất lao động của 15 công

nhân phân xưởng A công ty VLC

Ta có b ng k t qu  phân t  nh  sau :ả ế ả ổ ư

Tổ Tuổi

nghề

Số lao động

Tuổi nghề bình quân Năng suất lao

  Ví d  3.2  ụ  : Phân t  80 em sinh viên trong l p Qu n tr  kinh doanh theo tiêu th c gi i tính.ổ ớ ả ị ứ ớ

Bảng 3.3 Khi phân tổ thống kê, các đơn vị tổng thể

được tập hợp vào một số tổ, giữa các tổ lại có

sự khác nhau về tính chất còn trong phạm vi mỗi tổ, các đơn vị có cùng (hoặc gần giống nhau) về tính chất theo tiêu thức được dùng làm căn cứ phân tổ

3.1.2 Ý nghĩa

­ Phân t  là phổ ương pháp c  b n đ  t ng h p th ng kê nh m có đơ ả ể ổ ợ ố ằ ược các tài li u thích h p cho các m cệ ợ ụ  đích nghiên c u khácứ  nhau

­ Phân t  nh m h  th ng hóa m t cách khoa h c các tài li u đi u tra, t ngổ ằ ệ ố ộ ọ ệ ề ổ  h p.ợ

­ Phân t  th ng kê là m t phổ ố ộ ương pháp quan tr ng đ  phân tích th ngọ ể ố  kê

Mu n ph n ánh đố ả ược b n ch t và quy lu t phát tri n c a hi n tả ấ ậ ể ủ ệ ượng ph i nêu đả ược đ c tr ng c aặ ư ủ  

t ng lo i hình c a t ng b  ph n c u thành hi n từ ạ ủ ừ ộ ậ ấ ệ ượng ph c t p, đánh giá t m quan tr ng c a m i b  ph n,ứ ạ ầ ọ ủ ỗ ộ ậ  nêu lên m i quan h  c a các b  ph n, t  đó m i nh n th c đố ệ ủ ộ ậ ừ ớ ậ ứ ược các đ c tr ng c a m i t ng th  hi nặ ư ủ ỗ ổ ể ệ  

tượng nghiên c u. Nh  v y phân t  th ng kê có nhi m v  :ứ ư ậ ổ ố ệ ụ

­ Phân chia các lo i hình kinh t ­ xã h i c a hi n tạ ế ộ ủ ệ ượng nghiên c uứ

­ Bi u hi n k t c u c a hi n tể ệ ế ấ ủ ệ ượng nghiên c uứ

­ Bi u hi n m i quan h  gi a các tiêuể ệ ố ệ ữ  th c.ứ

Hi n nay công ngh  tin h c khá phát tri n, ngệ ệ ọ ể ười ta đã l p trình và v n d ng các chậ ậ ụ ương trình máy tính 

đ a vào  ng d ng trong nghiên c u và ph c v  s n xu t. V  phân t  th ng kê cũng đã có nhi u chư ứ ụ ứ ụ ụ ả ấ ề ổ ố ề ươ  ngtrình máy tính chuyên cho s  d ng s  li u th ng kê đã th c hi n. Ví d  STATGRAF, EVIEW, SPSS vàử ụ ố ệ ố ự ệ ụ  EXCEL  Nh ng, đó ch  là công vi c đ n thu n mà máy tính th c hi n, còn m c đích phân t  c a chúng taư ỉ ệ ơ ầ ự ệ ụ ổ ủ  

đ  làm gì, chia làm bao nhiêu t  Máy tính không th  th c hi n để ổ ể ự ệ ược, vì v y ngậ ười làm công tác chuyên môn th ng kê ho c v n d ng th ng kê làm công c  qu n lí xã h i và kinh t  c n n m v ng, hi u đố ặ ậ ụ ố ụ ả ộ ế ầ ắ ữ ể ượ  c

nh ng công vi c c a phân t  th ng kê. Quá trình phân t  th ng kê g m các bữ ệ ủ ổ ố ổ ố ồ ướ  :c

Bước 1 : Ch n tiêu th c phân tọ ứ ổ

Bước 2 : Xác đ nh s  t  và ph m vi bi n thiên c a t ng tị ố ổ ạ ế ủ ừ ổ

Bước 3 : L a ch n các ch  tiêu gi i thích và s p x p các đ n v  vào các t  tự ọ ỉ ả ắ ế ơ ị ổ ương  ng.ứ

3.2 L a ch n tiêu th c phânự ọ ứ  tổ

Tiêu th c phân t  là tiêu th c đứ ổ ứ ượ ực l a ch n làm căn c  đ  ti n hành phân t ọ ứ ể ế ổ

♦ Lý do c a vi c l a ch n tiêu th c phân t  : M i đ n v  t ng th  có nhi u tiêu th c phân t  khác nhau,ủ ệ ự ọ ứ ổ ỗ ơ ị ổ ể ề ứ ổ  

m i tiêu th c ph n ánh đ c đi m khác nhau. Có tiêu th c khi đỗ ứ ả ặ ể ứ ược ch n làm căn c  phân t  s  giúp ta hi uọ ứ ố ẽ ể  

được  tính ch t c a hi n tấ ủ ệ ượng, nh ng cũng có nh ng tiêu th c khi ch n làm tiêu th c phân t  không nh ngư ữ ứ ọ ứ ổ ữ  không đáp  ng đứ ược m c đích nghiên c u mà còn làm ta hi u sai l ch hi n tụ ứ ể ệ ệ ượng nghiên c u, d n đ n nh nứ ẫ ế ậ  xét đánh giá khác nhau v  th c t  c a hi nề ự ế ủ ệ  tượng

  Ví d  3.3:   ụ  Nghiên c u k t qu  h c t p c a sinh viên m t l p, tr ng Đ i h c Tài chính Marketingứ ế ả ọ ậ ủ ộ ớ ườ ạ ọ  năm h c 2011­ 2012ọ

­ N u ch n tiêu th c phân t  là th i gian t  h c thì ta có k t qu  nh  b ngế ọ ứ ổ ờ ự ọ ế ả ư ả  3.3

B ng 3.3: ả Phân t  s  sinh viên c a l p theo s  gi  t  h c trong ngàyổ ố ủ ớ ố ờ ự ọ

Số giờ tự học

/ngày(giờ)

Số sinh viên (người) Tỷ lệ % Kết quả phân tổ ở bảng 3.4

ta thấy số sinh viên sử dụng thời gian học ở nhà từ 2-3 giờ/ngày chiếm hơn 58% chứ chưa cho biết kết quả học tập của sinh viên như thế nào

B ng 3.4: ả Phân t  s  sinh viên c a l p theo đi m thi trung bìnhổ ố ủ ớ ể

Điểm thi trung bình 1 sinh

viên (điểm) Số sinh viên (người) Tỷ lệ % biết sinh có điểm thi đạt điểm từ Kết quả phân tổ ở bảng 3.3 cho

5 trở lên chiếm 87.84% trong đó

có 31.08% khá giỏi, chứng tỏ kết quả học tập của lớp này rất tốt.

­ Trước h t ph i d a vào phân tích lí thuy t đ  l a ch n tiêu th c phù h p đáp  ng đế ả ự ế ể ự ọ ứ ợ ứ ược m c đích ụnghiên c u.ứ

­ Tiêu th c b n ch t là tiêu th c nêu rõ b n ch t c a hi n tứ ả ấ ứ ả ấ ủ ệ ượng, ph n ánh đ c tr ng c  b n c a hi n ả ặ ư ơ ả ủ ệ

tượng trong đi u ki n th i gian và đ a đi m cề ệ ờ ị ể ụ th ể

Ch ng h n : Đi m thi là tiêu th c ph n ánh b n ch t k t qu  h c t p c a sinh viên, ch  th i gian tắ ạ ể ứ ả ả ấ ế ả ọ ậ ủ ứ ờ ự 

h c ch  ph n ánh m t ph n nguyên nhân c a k t qu  h c t p c a sinh viên.ọ ỉ ả ộ ầ ủ ế ả ọ ậ ủ

B n ch t c a hi n tả ấ ủ ệ ượng có th  để ược ph n ánh qua nhi u tiêu th c khác nhau, vì v y tùy thu c vào m c ả ề ứ ậ ộ ụđích nghiên c u mà dùng lí thuy t kinh t ­ xã h i đ  ch n ra tiêu th c b n ch t nh t.ứ ế ế ộ ể ọ ứ ả ấ ấ

­ Căn c  vào đi u ki n c  th  (mu n nói đ n th i gian và không gian) c a hi n tứ ề ệ ụ ể ố ế ờ ủ ệ ượng đ  ch n tiêu th c ể ọ ứphân t  thíchổ  h p.ợ

Cùng m t hi n tộ ệ ượng nh ng   các đi u ki n l ch s  khác nhau thì tiêu th c phân t  cũng mang ý nghĩaư ở ề ệ ị ử ứ ổ  khác nhau. N u ch  dùng m t tiêu th c phân t  chung cho m i trế ỉ ộ ứ ổ ọ ường h p thì trong đi u ki n này có thợ ề ệ ể giúp ta nghiên c u chính xác, nh ng   đi u ki n khác l i không có tácứ ư ở ề ệ ạ  d ng.ụ

Theo ví d  trên k t qu  h c t p c a sinh viên : Khi sinh viên còn đang h c t i trụ ế ả ọ ậ ủ ọ ạ ường thì tiêu th c ph nứ ả  ánh đúng đ n nh t k t qu  h c t p là đi m thi trung bình ; Khi sinh viên đã làm vi c thì đi m thi l i khôngắ ấ ế ả ọ ậ ể ệ ể ạ  

ph n ánh đúng b n ch t c a k t qu  làm vi c.ả ả ấ ủ ế ả ệ

3.3 Xác đ nh s  t  c n thi t và kho ng cáchị ố ổ ầ ế ả  tổ

S  t  đố ổ ược xác đ nh tùy thu c vào tiêu th c thu c tính (d  li u đ nh tính) hay tiêu th c s  lị ộ ứ ộ ữ ệ ị ứ ố ượng (dữ 

li u đ nh lệ ị ượng)

  Ví d  3.4  ụ  : Phân t  tai n n giao thông theo gi i tính: Nam, n  có hai bi u hi n.ổ ạ ớ ữ ể ệ

Hay phân t  di n tích tr ng lúa trong năm theo th i v  gieo tr ng: v  đông xuân, v  mùaổ ệ ồ ờ ụ ồ ụ ụ

Trong trương h p này, vi c chia hi n tợ ệ ệ ượng làm bao nhiêu t  khá đ n gi n, thông thổ ơ ả ường c  m i ứ ỗ

bi u hi n c a tiêu th c thu c tính có th  chia thành m t t ể ệ ủ ứ ộ ể ộ ổ

  Ví d  3.5  ụ  : Phân t  tai n n giao thông theo ngh  nghi p : Công nhân, nông dân, y s , d c s , nhàổ ạ ề ệ ỹ ượ ỹ  báo….Khi đó người ta thường cân nh c ghép các bi u hi n g n gi ng nhau v  tính ch t, giá tr  s  d ngắ ể ệ ầ ố ề ấ ị ử ụ  thành m t s  t  thích h p sao cho vi c nh n th c hi n tộ ố ổ ợ ệ ậ ứ ệ ượng được thu n l i nh t.ậ ợ ấ

  Ví d  3.6  ụ  :  Phân lo i cây tr ng : lúa ngô, khoai, s n, cà chua, b p c i, xà lách… ạ ồ ắ ắ ả

N u c  coi m i lo i hình là m t t  thì s  t  s  quá nhi u, h n n a ch a ch c các lo i hình đã khác ế ứ ỗ ạ ộ ổ ố ổ ẽ ề ơ ữ ư ắ ạnhau v  ch t. C  th  ngô, khoai, s n là cây hoa màu dùng làm lề ấ ụ ể ắ ương th c.ự

Trong nh ng trữ ường h p này, ngợ ười ta thường ghép m t s  lo i hình nh  vào cùng m t t  theo nguyênộ ố ạ ỏ ộ ổ  

t c : ắ “Các nh m ghép l i v i nhau ph i gi ng nhau ho c g n gi ng nhau v  tính ch t nào đó hay ý nghĩa ớ ạ ớ ả ố ặ ầ ố ề ấ   kinh tế “.

Trong th c t , thự ế ường ti n hành các b ng phân lo i danh m c th ng nh t do các c  quan Nhà nế ả ạ ụ ố ấ ơ ước ban hành, nh m đ m b o s  th ng nh t và ti n l i.ằ ả ả ự ố ấ ệ ợ

Trong trường h p s  lợ ố ượng bi n c a tiêu th c phân t  và lế ủ ứ ổ ượng bi n bi n thiên không nhi u. Trong ế ế ề

trường h p này, thợ ường c  m i tr  s   ng v i m t t ứ ỗ ị ố ứ ớ ộ ổ

  Ví d  3.7  ụ  : Nghiên c u tình hình sinh đ  có k  ho ch c a m t đ a ph ng H, phân t  s  ph  ứ ẻ ế ạ ủ ộ ị ươ ổ ố ụ n  ữ theo s  ố

l n sinh con nh  sau: ầ ư B ng 3.4 ả : Phân tô s  ph  n  c a đ a phố ụ ữ ủ ị ương H theo s  l n sinh conố ầ

Số lần sinh con

(con)

Số phụ nữ (người)

Ta không th  th c hiên gi ng nh  trể ự ố ư ường h p trên, vì n u tợ ế ương  ng vói m i tr  s  hình thành là m tứ ỗ ị ố ộ  

t  thì s  t  s  quá nhi u và ngổ ố ổ ẽ ề ười nghiên c u s  khó quan sát và th y rõ s  khác nhau gi a các t  Trongứ ẽ ấ ự ữ ổ  

trường h p này ta phân t  có kho ng cách t , m i t  có gi i h n dợ ổ ả ổ ỗ ổ ớ ạ ưới và gi i h n trên.ớ ạ

­ Gi i h n dớ ạ ướ ủi c a môi t  : là lổ ượng bi n nh  nh t làm cho t  đó hìnhế ỏ ấ ổ  thành.

­ Gi i h n trên c a m i t  : là lớ ạ ủ ỗ ổ ượng bi n l n nh t c a t  đó, n u vế ớ ấ ủ ổ ế ượt quá dướ ại h n này s  làm n y sinh tẽ ả ổ 

m i.ớ