Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật: Phần 1 - PGS.TS. Hoàng Thị Kim Quế

Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật gồm có 24 chương, được biên soạn theo yêu cầu của giáo trình ở bậc đại học, có sự kế thừa những nguyên lý cơ bản về nhà nước và pháp luật, bổ sung, phát triển để phù hợp với tư duy pháp lý - chính trị hiện đại và phù hợp với điều kiện Việt Nam. Phần 1 của giáo trình trình bày từ chương 1 đến chương 11 với các nội dung nhập môn lý luận chung về nhà nước và pháp luật, lý luận chung về nhà nước.

Trang 1

Đ Ạ I H Ọ C Q U Ố C G I A H À N Ộ I

K H O A L U Ậ T PGS.TS H O À N G THỊ KIM Q U Ế

( C H Ủ BIÊN)

L Ý L U Ậ N C H U N G V Ê

N H À N ư ớ c V À P H Á P L U Â T

Trang 2

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐH TN http://www.lrc-tnu.edu.vn

Trang 3

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT

PGS TS HOÀNG THỊ KIM QUẾ (Chủ biên)

Trang 4

Giáo trình này được xuất bản theo Nghị quyết No 21 ngày 28 tháng 9 năm 2005 cùa Hội đong Khoa học và đào lạo Khoa Luật trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội với tính chốt là công trình khoa học của Khoa

Chủ biên PGS TS HOÀNG THỊ KIM QUẾ Tập thể tác giả

1 PGS TS Hoàng Thị Kim Quê viết các chương

í l i , IU (phn l i , IU, IV), VU, X, XII, XIU, XV, XVI, XVII, XVIII, XX, XXIV

2 PGS TS Nguyễn Văn Động viết các chương:

IV, V (phn HI), VI, VUI, IX, XIV (phn III)

3 PGS TS Phạm Hữu Nghị viết các chương

XIX, XXI, XXII

4 PGS TSKH Lê Văn Cảm viết chương XXIII

5 TS Nguyễn Việt Hương viết các chương:

IU (phn ì) V (phn ì, li), XIV (phn ì, li)

Trang 5

LỜI GIỚI THIỆU

Trong chương trình đào tạo củ nhân luật học và trót

hệ thống các khoa học pháp lý, Lý luận chung vé nhà nùi

và pháp luật có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng Lý lúc chung về nhà nước và pháp luật là hệ thống các tri thức í bản, bao quát toàn bộ đi sống nhà nước và pháp hự, Nắm vững những tri thức cơ bàn này là điều kiện cần thi

để có thể tiếp thu các tri thức chuyên ngành về nhà nước \ pháp luật ở các môn khoa học pháp lý khác

Giáo trình Lý luận chung vê nhà nước và pháp lui của Khoa Luật được xuất bản lần đầu vào năm 1993 ú được sửa đổi, bổ sung và tái bản nhiêu lẩn Đây là gió trình, có chất lượng tốt, là nguồn tài liệu quý, phục \ tích cực cho việc nghiên cứu, giảng dạy, học rập suốt ni thi t>ian dài Nay căn cứ vào yêu càu đổi mới hoạt đột đào tạo, đẩy mạnh công tác biên soạn giáo trình, kịp thi phân ánh những vấn đẽ mới vê lý luận và thực tiễn, Khí Luật trực thuộc Đại học Quốc qia Hà Nội quyết dinh chức biên soạn mới giáo trình Lý luận chung vé nỉ nước và pháp luật

Ti 011% quá trình biên soạn, tập thế tác ẹ/ớ đã tha kháo, kế thừa những tư liệu lý luận quý báu trong ạiứo trù

Lý luận chung về nhà nước và pháp luật trước dày CI Khoa các ân phẩm khoa học khác, cập nhật những thi đổi lớn vé lý luận r thực tiễn cho phù lụrp Hệ thống C(

Trang 6

kiến thức cư bán cùa giáo trình được biên soạn theo yêu cầu của giáo trình ỏ bậc đại học, có sụ kế thừa những nguyên lý cơ bàn về nhà nước và pháp luật, bổ sung phai triển để phù hợp với tư duy pháp lý chính trị hiện dội và phù hợp với điểu kiện Việt Nam

Giáo trình này cũng là kết quả cùa quá trình giáng dạy nghiên ám, khảo sát thực tiễn, -học hỏi kinh nghiệm từ nhiều nguồn khác nhau cùa tập thể các tác giả Các vấn đề

lý luận cơ bàn của nhà nước và pháp luật trong cuốn giáo trình này đã mang nội dung mới, phản ánh những đổi thay

to lớn trong đi sống nhà nước và pháp luật Hy vọng rằng giáo trình xuất bản lân này' sẽ đáp ứng bước đầu nhu cầu nghiên cứu, giảng dạy, học tập môn học Lý luận chung vé nhà nước và pháp luật

Nhà nước và pháp luật là những hiện tKỢìĩg xã hội vô cùng đa dạng, phức tạp cá về thực tiền và lý luận, còn rất nhiều vấn đề đang được đặt ra tranh luận sôi nổi ỏ phạm vi quốc gia và quốc tế Mặc dù đã có rất nhiều nỗ lực, cố gắng trong lao động khoa học, lổ chức biên soạn song vì đây là lĩnh vực rất phức tạp, khó khăn nên chắc chắn trong nội dung của giáo trình này vãn còn nhiều hạn chế, khiếm khuyết Với tinh thán học hòi, chìa sẻ thông tin kinh nghiệm, Khoa Luật rất mong nhạn dược những ý kiến tóp ý cửa các đồng nghiệp, các sinh viên học viên và đông đàn bạn đọc quan tâm để tiếp tục hoàn thiện giáo tri,,!, CIU/VỊÌIỊ

trình giảng dạy nghiên nhi Lý luận chung vé nhà nừơc xa pháp luật

KHOA LUẬT ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NÔI

4

Trang 7

LỜI NÓI ĐẦU

Thi cuộc mới đã và đang đặt ra cho /v luận chung Vi nhà nước và pháp luật ở cấp độ khoa học và môn học nhũn, thách thức, yêu cầu và điêu kiện phát triển mới Những đố thay lớn lao trong đi sống quốc gia và quốc tể đã và đan, tác động mạnh mẽ đến quá trình đào tạo luật học nói chunị giảng dạy môn Lý luận chung vê nhà nước và pháp luật né riêng Với rư cách là một khoa học pháp lý độc lập trong li thống các khoa học pháp lý, Lý luận chung vê nhà nước Vi pháp luật có vị trí, vai trò to lớn, là khoa học pháp lý cơ Si

có tính chất phương pháp luận cho các khoa học pháp ì khác Điều dó được xác định bởi phạm vi những vấn đế ni khoa học pháp lý này nghiên cứu, mục riêu, định hướng đả rạo luật học trong thi kỳ đổi mới đất nước nhằm cung cà, những kiên thức cơ bản mang tính hệ thông, toàn diện V, những kiến thức chuyên sâu vê các lĩnh vực của đi sông nh nước, pháp luật Với tư cách là một môn học, không chì dìm lại ở việc cung cấp trí thức, Lý luận chung về nhà nước V pháp luật còn có vai trò, nhiệm vụ tronq việc hình thành, be dưỡng cho sinh viên tư duy pháp lý, năntị tực phân tích, né cận các hiện tượng, các vấn đẽ chính trị - pháp lý sinh độn

và đa clạnẹ của thực tiễn

Nhảm thực hiện yêu cấu đối mới hoạt độn% giảng dại học tập biên soạn giáo trình phù hợp với thực tiễn và ì

Trang 8

luận ỏ nước ta trong giai đoạn hiện nay, được sự đồng ý phe duyệt của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội lập thể tác già chúng tôi đã triển khai việc biên soạn mới gian trinh Lý luận chung về nhà nước và pháp luật Trong quá trình biên soạn, tập thể tác giả đã tham kháo kề thừa những tư liệu quý từ cuốn giáo trình Lý luận chung vế nhà nước và pháp luật trước đây cùa Khoa Luật do PGS.TS Nguyễn Cửu Việt làm chủ biên cùng một đội ngũ các nhà khoa học trong và ngoài Khoa biên soạn Tập thể tác già cũng nhận được sự quan tám, giúp dơ, góp ý chán thanh cùa các đồng nghiệp, các sinh viên, học viên trong việc tổ chức biên soạn Các tác giả đã xác định một số quan điểm

cơ bản có tính chất chỉ đạo, xuyên suốt nội dung giáo trình như sau:

Đây là giáo trình dành cho bậc đào tạo cử nhàn ngành luật nên mức độ, phạm vi các vấn đề trình bày phải đàm bào tính phù hợp, tính vừa sức, tính khoa học, thực tiễn và mục tiêu đào tạo

Các khái niệm, phạm trù, quan điểm cơ bản vế nhà nước và pháp luật tuy về tên gọi vẫn như cũ nhưng đã mang nhiều nội dung mới cho phù hợp dỏng cháy cuộc sống Đơn

cử như về bản chất nhà nước bản chất pháp luật, nguồn gốc pháp luật, chức năng nhà nước, vai trò nhà nước trong

"một thê giới đang chuyển đối" v.v đã được lành bày phản tích VỚI cách liếp cặn mới phù hạp ven đưnq lôi chính sách cùa Đàng và Nhủ nước la, vái tư duy /v lì

thực tiễn hiện nay Nhiều định nghĩa vé cúc hiện lượn? ni" nước, pháp luật đã được trình bày với nội dung vừa ca sứ kế thừa truyền thống vừa có những yếu tố hiện dại vù phù hợp với điều kiện thực tếViệt Nam

6

Trang 9

Trong từng vấn để các tác giá còn để cập đến nhiểi quan điểm khác nhau để gợi mở, dinh hướng nghiên cứu suy ngầm và vận (lụng Với cấp độ là qiáo trình bậc đại hạt nên việc đưa thông tin lý luận vào từng vấn đê cũng có gió hạn Việc đi sâu nghiên cứu các vấn đê mới, phức lạp xít được dành các giáo trình, sách chuyên khảo sau đợi học Giáo trình mới lần này ngoài chức /ỉă/ỉẹ chinh là phục Ví cho việc íỊÌảng dạy, học tập, nghiền cứu bậc đại hợi ngành luật còn lủ tài liệu khoa học cỏ giá trị thơm khảo chi học viên sau đại học và đông đào các bạn đọc quan tân tìm hiểu những vấn đê lý luận cơ bán về nhà nước và phái luật

Nhà nước và pháp luật vốn là những vấn đề xã hội Vi cùng rộng lớn, đa dạng, phức tạp, vận động không ngừng Biên soạn giáo trình Lý luận chung về nhà nước và phái luật, do vậy, là cônẹ việc rất khó khăn, phức tạp Trong qui trình tố chức biên soạn, các lác giả đã có nỗ lực lớn nghiêm túc, tham khảo nhiều nguồn tài liệu và tiếp tìm Si íỊÓp ý của các dồng nghiệp Tuy nhiên đây là lĩnh vực rá phức tạp, khó khăn nên chắc chắn tronạ nội dỉtnq của ẹ/ới trình này vẫn còn nhiêu hạn chế, khiếm khuyết Tập thể tá íỊÌả rút mcmạ nhận được những ý kiến qóp ý với tinh Vi trách nhiệm khoa học của cúc đổng nghiệp, c ác sinh viêi học viên và đỏnạ dào bạn đọc quan tâm dữ tiếp tục hoa thiện ýáo trình trong ìihữntị làn xuất bủn sau

THAY MẬT TẬP THE TÁC GIẢ

CHỦ BIÊN

PGS.TS Hoàng Thi Kim Qué'

Trang 10

cơ CẤU GIÁO TRÌNH

LÝ LUẬN CHUNG VẾ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

(LLCNNPL)

Phn Nhập môn: Phẩn Lý luận Phn Lý luận chung vé

chung vé nhà pháp luật:

nước: Nội dung chù yếu:

Nội dung chù yếu: Nội dung chù yêu: - Những khái niệm co bản

- VỊ tri, vai trò của - Những khái niệm vé pháp luật;

LLCNNPL trong hệ co bản vé nhà nước; - Vai trò pháp luật - cội thống các khoa học - Vai trá nhà nước - nguồn và hiện tại;

pháp lý; cội nguồn vá hiện - Các mói quan hệ của

- Đói tượng, phương tại; pháp luật;

pháp nghiên cửu của - Các mói quan hệ - Các kiểu lịch sử pháp

LLCNNPL; của nhá nước trong luật;

- Phương hướng xã hội; - Các hiện tượng co bản

phát triển của - Các kiểu lịch sử của đời sóng pháp luật;

LLCNNPL nhà nước; + Những khái niêm

- Nhá nước chung;

CHXHCN Việt Nam + Vặn dụng váo diêu

kiên Việt Nam

8

Trang 11

PHÂN THỨ NHẮT

N H Ậ P M Ô N

L Ý L U Ậ N C H U N G V Ê N H À N ư ớ c

V À P H Ấ P L U Ậ T

Trang 13

Chương ị ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN cứu, VỊ TRÍ, VAI TRÒ

CỦA LÝ LUẬN CHUNG VÉ NHÀ Nước VÀ PHÁP LUẬT TRONG HỆ THỐNG CÁC KHOA HỌC PHÁP LÝ,

KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHẰN VẰN PGS.TS Hoàng Thị Kim Qué

Trong phn Nhập môn, một tập hợp các vấn đề cơ bản mang tính hệ thống sẽ được trình bày, qua đó phác hoa một bức tranh tổng quan về môn học, về một ngành khoa học

trong hệ thống các khoa học pháp lý nước nhà - khoa học lý luận chung về nhà nước và pháp luật

ì KHÁI QUÁT CHUNG VẾ HỆ THỐNG

CÁC KHOA HỌC PHÁP LÝ

1 Khái niệm khoa học pháp lý

Khoa học pháp lý (luật học) được xem là một trong nhữns khoa học cổ xưa nhất, có lịch sử lâu đời được thê

hiện trong các tư tướng, học thuyết chính trị - pháp lý của nhân loại

11

Trang 14

Chương I - ĐỐI tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhà nước vá

Khoa học pháp lý là hệ thống toàn diện, đy đù các tri

thức về nhà nước và pháp luật, được thế hiện tổng hóp

những khái niệm, phạm trù, quan điểm, nguyên tác: những

quy luật về sự xuất hiện, tồn tại và phát triển của nhà nước

và pháp luật

Luật học là lĩnh vực khoa học xã hội và nhân vãn, có

tính liên ngành và đa ngành cao Bản thân nhà nước và pháp

luật liên quan đến tất cả các lĩnh vực đòi sống xã hội Tính

liên ngành này là quan trọng, không những trong quá trình

đào tạo, nghiên cứu mà cả trong việc hướng nghiệp, làm việc của các sinh viên, học viên luật học khi ra truờng Tất

cả mọi lĩnh vực hoạt động thuộc kinh tế, văn hoa - xã hội

đều cn đến các chuyên gia pháp lý - các luật gia Luật học

là khoa học và cũng là nghệ thuật, không những cn nắm vững các quy tắc pháp luật, quan sát và ghi nhận sự kiện, các luật gia còn phải biết vận dụng các quy tắc đó vào từng trường hợp cu thể của cuộc sống do vậy họ phải sáng tạo

Trong giảng dạy luật học, không đơn thun la liệt ké, phân tích bản thân các điều luật Đào tạo luật học cn tập trung

vào việc hướng dn người hoe mỏ rộng kiên thức hiểu ro giá trị cùa các quy tắc pháp luật suy luận để ứng dụng vào thực tiễn Luật học nghiên cứu những phương diện pháp lý của các hiện tượng kinh tế chinh trị xã hội; ván hoa V hoe v.v chứ không chi dừng lại việc giải thích bán thán các

điều luật

ĩ, Phân loại các khoa học pháp lý

Khoa học pháp lý bao gồm một đội ngũ rãi dõng dào

các ngành khoa học hợp thành và ngày càng được bổ sung

[2

Trang 15

Chương I - Đối tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhá nưởc và

hoàn thiện Hiện nay trong lý luận có nhiều cách thức phân loại các khoa học pháp lý dựa vào những tiêu chí khác nhau Phổ biến hơn cả là cách phân loại các khoa học pháp

lý thành bốn tiếu hệ thống, theo đó các khoa học pháp lý

được quy về các lĩnh vục cơ bản như: các khoa học pháp lý

cơ bản (các khoa học lý luận - lịch sử về nhà nước và pháp

luật), các khoa học pháp lý chuyên ngành và liên ngành

các khoa học pháp lý quốc tế các khoa học pháp lý ứng dụng - kỹ thuật Dưới đây là những nét khái quát nhất vé

bốn tiểu hệ thống đó

1 Các khoa học pháp lý cơ bàn (hay còn gọi là các

khoa học lý luận-lịch sử về nhà nước và pháp luật), bao gồm: lý luận chung về nhà nước và pháp luật, lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam, lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới, lịch sử các học thuyết chính trị-pháp lý, triết học

pháp luật; luật học so sánh, xã hội học pháp luật, tâm lý học pháp luật

2 Các khoa học pháp lý chuyên ngành và liên ngành

bao gồm: khoa học luật hiến pháp, khoa học luật hành chính, khoa học luật hình sự, khoa học luật dân sự, khoa học luật tố tụng hình sự; khoa học luật tài chính: khoa học luật hôn nhân và gia đình; khoa học luật môi trường v.v

3 Các khoa học pháp lý nghiên cứu pháp luật quốc tế

(luật công pháp quốc tế, luật tư pháp quốc tế, luật mói

trường quốc tế, luật lao độna quốc tế v.v ) Trước đây thông thường các khoa học luật quốc tè thường được xếp

trong tiếu hệ thông các khoa học pháp lý chuyên ngành

13

Trang 16

Chương I - DỐI tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhi nước vi

4 Các khoa học pháp lý ứng dụng - kỹ thuật, còn được gọi là những khoa học pháp lý tổng hợp, những khoa học này sử dụng những kết luận, kiến thức cùa các khoa học

khác như vật lý, hoa học, toán thống kê, y học, sinh vật học,

tám lý học, nhân chủng học v.v để giải quyết những vấn

đề pháp lý Thuộc nhóm này có: khoa học điều tra hình sự,

thống kê tư pháp, y học tư pháp, tâm thn học tư pháp, tâm

lý học tư pháp v.v

Ngoài ra, cồn có cách phán loại khác, mức độ chi tiết hơn như phán thành các khoa học pháp lý về tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước: tổ chức toa án, viện kiểm sát ; về tố tụng, các khoa học về nhà nước, về chủ nghĩa lập hiến, về chính trị học, xung đột học pháp luật v.v

Dưới dây là sơ đồ minh hoa về hệ thống khoa học pháp lý

(KHPL) theo cách phân loại thành bốn tiểu hệ thống cơ bản nêu trên

J

14

Trang 17

Chưang I - Đôi tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò cùa Lý luận chung vé nhà nước và

l i ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN cứu CÙA LÝ LUẬN CHUNG

VÊ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

1 Lý luận chung về nhà nước và pháp luật là một ngành

khoa học xã hội và nhản vãn, khoa học pháp lý

Lý luân chung về nhà nước và pháp luật là một khoa

học, là lĩnh vực tri thức của nhàn loại về nhà nưốc và pháp luật Trong thời đại ngày nay, Lý luận chung về nhà nước

và pháp luật có mối liên hệ chặt chẽ với nhiều ngành khoa học tự nhiên và xã hội như toán học, công nghệ thông tin, y

học, tâm lý học, xã hội học; dân tộc học; ngôn ngữ học

v.v Để xây dựng xã hội phát triển bển vững, hàng loạt vấn

đề đang được đặt ra trước các quốc gia, dân tộc, trong đó nắm bắt và vận dụng những tri thức cơ bản về nhà nước và pháp luật có tm quan trọng đặc biệt Thiếu những tri thức

cơ bản về nhà nước và pháp luật không thể giải quyết được các nhiệm vụ thực tiễn và nhận thức các hiện tượng của đời

sống quốc gia và thế giới đương đại

Những tri thức của con người về tự nhiên, xã hội và về hoạt động nhận thức tạo thành các ngành khoa học tương ứng Hệ thống các tri thức khoa học thường được chia thành các khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân vãn Khoa học lả hộ thống các tri thức về tự nhiên, xã hội và tư duy được tích lũy trong quá trình lịch sử lâu dài của nhãn loại Theo Ph Àngghen, khoa học xã hội khác với khoa học tự nhiên ở chỗ khoa học xã hội nghiên cứu những điều kiện của đời sống xã hội, các quan hệ xã hội, các hình thức nhà

Trang 18

Chương I • Đối tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung ví nhá mrtc vi

nước, pháp luật, đạo đức, văn hóa; các vấn đề triết học tôn

giáo nghệ thuật v.v 1

Lý luận chung về nhà nước và pháp luật tó khoa học

xã hội và nhân văn

Thực vậy vì môn khoa học này nghiên cứu hai hiện tượng

xã hội đặc biệt quan trọng đó là nhà nước và pháp luật, các hiện tượng đa dạng của đời sống nhà nưóc và pháp luật Nhà nước và pháp luật chịu sự tác động từ các quy luật chung của

xã hội, đồng thời chúng lại có những quy luật riêng

Có nhiều khoa học cùng nghiên cứu nhà nước và pháp luật, nhưng nhất thiết phải có khoa học chuyên sâu nghiên cứu, đó là khoa học pháp lý mà Lý luận chung về nhà nước

và pháp luật là khoa học cơ sỏ, nền tảng Khoa học này nghiên cứu để làm sáng tỏ một cách toàn diện, có hệ thống những hiện tượng cơ bản trong đời sống nhà nước và pháp luật Những vấn đề tiêu biếu nhu: tổ chức bộ máy nhà nước hiệu lực và hiệu quá quản lý nhà nước; hoạt động xãv dựng

và thực thi pháp luật sự tác động qua lại giữa pháp luát và đạo đức tập quán tôn giáo v.v trong quá trình điều chình hành vi và các mối quan hệ xã hội của con noười

Với tư cách là khoa học xã hội và nhân văn Lý luân

chung về nhà nước và pháp luật nghiên cứu nhữna hiên tượng nhà nước - pháp luật trong đó con người ờ vào vi trí trung tâm Theo sự phát triển của xã hội các đườns lối

' c Mác Ph Ãngẹhen Toàn Tạp tập 20 Ir 90 (bàn liếng Ngai

16

Trang 19

Chưang I - Đối tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò cùa Lý luận chung vế nhà nước và

chính sách pháp luật của nhà nước ngày càng mang đậm

tính nhân văn mọi quy tắc pháp luật đều phải xuất phát từ con người, vì con người - giá trị cao quý nhất

Nhà nước và pháp luật cùng vai trò của chúng trong sự phát triển của xã hội là một trong những vấn đề cơ bản của đời sống chính trị xã hội Từ xưa đến nay không có một tư tưởng, học thuyết xã hội nào mà lại không đề cập đến các vấn để nhà nước, pháp luật, con người và xã hội Từ các học thuyết chính trị - pháp lý phương Đông, phương Tây thời

cổ, trung đại đến học thuyết tư sản, học thuyết Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh cho đến ngày hôm nay đểu bàn luận

về xã hội, nhà nước, pháp luật và con người

- Lý luận chung về nhn_nirợọ ỴỊị pỊinp luật là khoa học pháp lý độc lập trảng jự thặng các}1cịièạ học pháp

Lý luận chung về nhà nước và pháp luật là khoa học

pháp lý tổng hợp phổ quát là các tri thức cùa nhãn loại về nhà nước và pháp luật được tích lũy qua thời gian lịch sử Tính phố quát tổng họp của lý luận chung về nhà nước và pháp luật thế hiện ớ sự phàn tích các vấn đề cơ bàn của toàn

bộ dời sống nhà nước và pháp luật từ sóc độ triết học luật học Ví dụ như vấn đề mối quan hệ giữa pháp luật và tòn

17

Trang 20

Chương I Đối tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhà nước

giáo, các luật lệ tôn giáo pháp luật và đạo đức, pháp luật và

khoa học công nghệ

Đối với các khoa học pháp lý khác, lý luận chung về

nhà nước và pháp luật là khoa học cơ sở, bời nó đưa ra

những phạm trù, khái niệm; các kết luận cơ bản bao quát

toàn bộ đời sống nhà nước và pháp luật Đó là những vấn

đề như: bộ máy nhà nước, hình thức, chức năng nhà nước

và pháp luật; ý thức pháp luật; lý thuyết xây dựng pháp

luật v.v

Lý luận chung về nhà nước và pháp luật là khoa học

mang tính dự báo Có thế nói, đây là một ngành khoa học tiên phong trong việc nhận thức những khuynh hướng phát triển cùa các hiện tượng nhà nước và pháp luật Chính nhờ việc sử dụng các tri thức của triết học pháp luật, xã hội học

pháp luật và nhiều ngành khoa học khác mà lý luận chung

về nhà nước và pháp luật có thể đưa ra những mô hình ly

luận về cách thức tổ chức hoạt động của nhà nước các xu hướng vân động, phát triển của các hiện tượng đời sống pháp luật như quan hệ pháp luật, nguồn pháp luật Sư vân động của nền chính trị đương đại đã và đang đặt ra hang loạt vấn để cn phải tư duy lại về nhà nước và pháp Iuat

2 Đối tương nghiên cứu của Lý luận chung ve nhà

nước và pháp luật

Để trờ thành mót ngành khoa học độc lập khoa hoe đó phải có đối tượng nghiên cứu của riêng mình Xác đinh đối tượng của một ngành khoa học nói chung, của Lý luân

18

Trang 21

Chương I - ĐỐI tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhà nước vá

chung về nhà nước và pháp luật nói riêng có nghĩa là xác

định xem khoa học này nghiên cứu cái gì, phạm vi nhữnị vấn để mà khoa học này nghiên cứu Đồng thời qua đó xái định ranh giới, sự khác nhau và những mối liên hệ, nhữnị điểm tương đổng giữa nó với các ngành khoa học lánj

giềng khác, trước hết là với các khoa học pháp lý

Điều này có ý nghĩa quan trọng, bởi lẽ, nhà nước vi pháp luật được rất nhiều khoa học nghiên cứu, cn phải xái định được sự khác nhau giữa các khoa học đó trong việi nghiên cứu nhà nước và pháp luật Chảng hạn, việc nahiêi cứu nhà nước trong triết học khác với trong lý luận chunị

về nhà nước và pháp luật, mức độ nghiên cứu vấn đề quai

hệ pháp luật trong lý luận chung về nhà nước và pháp luậ

và trong các khoa học pháp lý chuyên ngành như dân sụ lao động, hôn nhân và gia đình v.v Thông thường, qua têi gọi của một khoa học cũng cho biết một cách tổng quá nhất về đối tượng nghiên cứu của nó

Đối tượng nghiên cứu của Lý luận chung về nhi nước và pháp luật bao gồm những nhóm vấn đề cơ bải sau đây: các quy luật cơ bản về sự tồn tại, phát triển củi

nhà nước và pháp luật, các khái niệm cơ bản về nhà nước

các khái niệm cơ bản về pháp luật các nguyên tấc cơ bải

về tổ chức và hoạt động của nhà nước và các lĩnh VỢI

pháp luật các chế định và các quá trình; các giá trị C( bản của nhà nước và pháp luật Khác với các ngành kho; học pháp lý khác, Lý luận chung về nhà nước và phái

luật nghiên cứu những vấn đề cơ bản nhất chung nha

của nhà nước và pháp luật, bao quát toàn diện và có hi

thống về đời sống nhà nước và pháp luật

r

Trang 22

Chương I • Đối tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhá nước vá

Lý luận chung về nhà nước và pháp luật nghiên cứu những quy luật cơ bán và đặc thù cua sự hình thành, vặn

động, phát triển cùa nhà nước và pháp luật Các quy luật

này được thể hiện trên nhiều phương diện như: sự thống nhất và sự phù hợp giữa kiểu nhà nước và pháp luật bước chuyển từ kiểu nhà nước, pháp luật này sang kiêu nhà nước pháp luật khác Đó còn là sự kết hợp trong bàn chất thòng nhất của nhà nước, pháp luật những thuộc tính giai cấp và

xã hội - nhân loại; sự hình thành, vân đông cùa cơ chế nhà

nước và hệ thống pháp luật; cùa hoạt động xây dưng pháp

luật và áp dụng pháp luật; sự phát triển của dàn chù pháp chế và trật tự pháp luật; xây dựng nhà nước pháp quyển, xã

hội công dân v.v

Những đặc trưng cơ bản về đôi tượng nghiên cứu

của khoa học Lý luận chung về nhà nước và pháp luật:

- Thứ nhất là: lý luận chung vé nhà nước và pháp luật nghiên cứu toàn bộ đời sống nhà nước và pháp luật tổn" kết những kinh nghiệm cùa quá trình xây dựng nhà nước va pháp luật qua các thời kỳ lịch sử của nhãn loại

Thứ hai là: nghiên cứu những quy luật cơ bán cùa nhà nước và pháp luật trong quá trình hình thành, vàn đỏn° và

phát triển

Thứ ba là: nghiên cứu đồng thời hai hiện tượn° xã hỏi

là nhà nước và pháp luật trong mối quan hệ biên chưn" khách quan cùa nhà nước và pháp luật

Thứ tư là: sự phát triển về đôi tượng nghiên cứu cua K

luận chung về nhà nước và pháp luật

20

Trang 23

Chương I Đỗi tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhả nước vả

Những biểu hiện cơ bản của các đặc trưng nêu trên

Rất nhiều phạm trù về nhà nước pháp luật cùa lý luận chung về nhà nước và pháp luật được nghiên cứu ớ các

ngành khoa học xã hội và nhãn vãn khác Do vậy, cẩn phân

biệt với cách tiếp cận cũng những phạm trù này dưới góc độ

của các bộ môn khoa học gn gũi như chính trị học, kinh tế

học, lịch sử nhà nước và pháp luật

Chính vì vậy mà Lý luận chung về nhà nước và pháp

luật có vai trò cơ sở phương pháp luận cho việc nhận thức

khoa học về nhà nước và pháp luật, về các hiện tượng nhì

nước và pháp luật; chỉ ra mối liên hệ giữa nhà nước, pháp

luật và các lĩnh vực khác cùa đời sống cá nhân và xã hội

Nhà nước và pháp luật là những hiện tượng xã hội đặ<

biệt quan trọng, giữ vị trí trung tâm trong đời sống xã hội

Đời sống của mỗi một cá nhân luôn chịu sự quản lý, điềi

chinh cửa nhà nước và pháp luật Nhà nước, pháp luật luôi

chi phối ở những mức độ khác nhau đến đời sống của cá'

quốc gia, dân tộc và cộng đồng quốc tế, khu vực Trong X

hội hiện đại trước những thay đổi to lớn đang diễn ra tron

đời sống chính trị - xã hội ờ các quốc gia khác nhau, vai tr

của nhà nước và dịch vụ công cùng các nhu cu về bảo đảr

an toàn an ninh không ngừng tăng lên2 Đời sống nhà nướ(

hoạt động nhà nước đã mở rộng nhanh chóng, bất luận c

• Tiến lích xây dựng mội nhà nước với vai trò là nhà hoạch định chi lược ngưi bào đàm cho lợi Ích chung, Báo cáo cùa Uy ban Nhà nước N' hành chinh nhà nước và hoat động dịch vụ cóng trước noưỡng cứa năm 20C

NXB Chính [rị Quóc gia Hà Nội 2000 " '

Trang 24

Chưđngl Đối tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhà nu* vi

Sự đa dạng về xuất xứ, về chính thể của các nhà nước trên

thế giới1 Không thế có phát triển kinh tế, xã hội bén vững

mà không có một nhà nước hoạt động có hiệu qua

Chính vì tm quan trọng và mức độ chi phôi đời sống

xã hội như vậy nên nhà nước và pháp luật được nhiều ngành

khoa học nghiên cứu và cũng là mối quan tâm thường trực của các cá nhân, tổ chức, quốc gia, nhân loại Mỗi một

khoa học có cách tiếp cận riêng về nhà nước và pháp luật

Ngay trong hệ thống các khoa học pháp lý, mỗi một ngành khoa học cũng có đặc trưng riêng trong việc nghiên cứu các

hiện tượng nhà nước và pháp luật Chẳng hạn, đối tượng nghiên cứu của khoa học luật hành chính là những quan hẹ

quản lý nhà nước, những chế định, quy phạm pháp luật

hành chính Khoa học pháp lý hình sự lại có đối tượng đặc thù là các vấn đề về tội phàm và hình phạt, đối tượng nghiên cứu của khoa học pháp lý hôn nhân và gia đình la các quan xã hội trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình

Đạc trưng tiêu biếu của Lý luân chung về nhà nước và

pháp luật là sự nghiên cứu đổng thời hai hiện tượng nha

nước và pháp luật trong một chinh thể thống nhát Đoi

tượng cùa Lý luận chung về nhà nước và pháp luật la nhưng

hiện tượng, phạm trù được thiết lập xây dựng trên cơ

nhận thức sự thống nhất và sự tác động sâu sác cùa ly nước và pháp luật Tính thống nhất trong nội duno j

1 Ngân hàng thế giới Nhủ nước trong mội thế giới clunx thmén J NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội 1998 tí 46

22

Trang 25

Chương I - Đòi tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò cùa Lý luận chung vế nhà nước vá

tượng nghiên cứu của Lý luận chung về nhà nước và pháp luật thể hiện ở môi liên hệ mật thiết không thế tách rời cùa nhà nước và pháp luật trong đời sống hiện thực

Khoa học này mang tên là Lý luận chung về nhà nước

và pháp luật bới nó nghiên cícu nlũcnẹ vấn đề cơ bán, bác quát có tình hệ thống và toàn diện về nhà nước và phủi luật Khoa học Lý luận chung về nhà nước và pháp luật xã) dựng nên các khái niệm, phạm trù cơ bản về nhà nước, pháf luật, được sử dụng trong các khoa học pháp lý khác vỉ trong thực tiễn xảy dựng pháp luật áp dụng pháp luật

Mối quan hệ hữu cơ của nhà nước và pháp luật được

thể hiện: nhà nước và pháp luật có cùng nguyên nhân hình

thành và xuất hiện đồng thời như một tất yếu lịch sử Tron! quá trình phát triển lịch sử của mình, kiểu nhà nước và kiếi pháp luật phù hợp với nhau trong mỗi một hình thái kinh tí

- xã hội Nhà nước và pháp luật tác động qua lại lẫn nhau không thê tồn tại thiếu nhau

Mối quan hệ giữa nhà nước và pháp luật được thế hiệr trong hoạt động xây dựng pháp luật, áp dụng pháp luật trong lĩnh vực ý thức và vãn hoa pháp luật Pháp luật đươ( đảm bảo thực hiện bàng các biện pháp, hoạt động tươnị ứng của nhà nước: cưỡng chế thuyết phục giáo dục te chức v.v Liệu có thê tìm thấy một mặt nào, yêu tố nào củi pháp luật từ nội dung từ hình thức thể hiện đến sự tác độní

trong cuộc sống lại có thê giải thích một cách khoa hoe bẽi

ngoài môi liên hệ mật thiết với nhà nước và ngược lại' Chính mối quan hệ biện chứng giữa nhà nước và pháp luậ

2:

Trang 26

Chương I - Đôi tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò cùa Lý luận chung vế nhà nước và

đã quy định sự cn thiết tổn tại một khoa học thống nhài là

Lý luận chung về nhà nước và pháp luật

Đôi tượng nghiên cứu của lý luận chung về nhà nước và pháp luật không bất biên mà thường xuyên được bổ sung phát triển theo sự hoàn thiện, phát triển của xã hội Những tri thức về nhà nước và pháp luật thay đổi trong dòng chảy lịch sử của nhãn loại Các mô hình tổ chức nhà nước, cách cách thức xây dựng pháp luật, kỹ thuật áp dụng pháp luật v.v ln lượt xuất hiện làm tăng thêm sự đa dạng, sinh động cho đời sông nhà nước và pháp luật, đặc biệt là mấy

thập ký gn đây

Điều này đã và đang tác động đến khoa học pháp lý,

đến việc xác định đối tượng cùa Lý luận chung về nhà nước

và pháp luật và nàng dn vị thế, vai trò của ngành khoa học

pháp lý - chính trị phổ quát này Đồng thời cũng khắc phục quan điểm nhận thức chặt hẹp về đối tượng của Lý luận

chung về nhà nước và pháp luật, chi giới hạn trong việc giải

thích những vấn đề về bán chất, chức năng của nhà nước

và pháp luật

Nếu như trong quá khứ, vai trò cùa nhà nước, pháp luật được tiếp cân chủ yếu từ phương diện là công cụ giai cấp thì

trong xã hội hiện đại, nhà nước và pháp luật ngày càng thế

hiện rõ nét tính tất yếu về vai trò xã hội, tính nhân loai

trong xu thê hội nhập và toàn cu hóa Lý thuyết vé n°uốn

pháp luật cũng đã mò rộng ra rất nhiêu, tính ưu việt và tính hạn chế, nhược điểm của từng loại nguồn pháp luật như vãn

bản pháp luật tập quán pháp luật hay án lệ v.v

24

Trang 27

Chương I - Đòi tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhà nước và

Như vậy, lý luận chunạ về nhà nước và pháp luật do vậy vừa manẹ tính phổ quái, khái quát hoa, trừu tượng hoa cao, vừa hàm chứa những gì tinh tuy, thể hiện ở các kết luận, các nguyên lý, tư tưởìĩg; khái niệm, phạm trù dược chọn lọc từ nhiều nqành khoa học xã hội, nhân văn và khoa học pháp lý

Kết luận qua những điều phân tích trên

- Vế đối tượng nghiên cihi cùa Lý luận chung vê nhà nước và pháp luật:

Đối tượng nghiên cứu của ngành khoa học này là các quy luật cơ bản và đặc thù về sự hình thành, tồn tại phát triển cùa nhà nước và pháp luật, những vấn đề cơ bản, bao quát nhất của đời sống nhà nước và pháp luật như: bản chất, kiểu, hình thức chức năng, bộ máy; cơ chế vận động của nhà nước và pháp luật, hệ thống pháp luật; ý thức và vãn

hoa pháp luật; pháp chế hệ thống các khái niệm cơ bản về

nhà nước và pháp luật, có tính chất chung cho cả hộ thống

các khoa học pháp lý

- Vế định nghĩa Lý luận chung nhà nước và pháp luật:

Lý luận chung về nhà nước và pháp luật là một ngành

khoa học pháp lý độc lập, bao gồm hệ thống các tri thức cơ bản bao quát toàn bộ đời sống nhà nước và pháp luật, được thể hiện ớ các học thuyết, khái niệm phạm trù, nguyên tấc

quan điểm khoa học về nhà nước và pháp luật

25

Trang 28

Chướng I • Dối tượng nghiên cừu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vế nhà nước vá

IU LÝ LUẬN CHUNG VÊ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LU ẠT TRONG HỆ THỐNG CÁC KHOA HỌC XÃ HỘI -

NHÂN VAN

1 Khái quát chung về mòi quan hệ giữa Lý luận chung

về nhà nước và pháp luật vói các ngành khoa học xã hội và nhản vãn

Là một ngành khoa học pháp lý độc lập, thuộc hệ thống

các khoa học xã hội và nhân vẫn Lý luận chung về nhà

nước và pháp luật có mối quan hệ mật thiết với các ngành

khoa học xã hội và nhân văn Đây cũng là điều dẻ hiếu, mang tính tất yếu khách quan, bới lẽ nhà nước và pháp luật

- đối tượng nghiên cứu của Lý luận chung về nhà nước và pháp luật có mối quan hệ biện chứng với tất các các hiện tượng xã hội khác thuộc đối tượng nghiên cứu của cả hệ

thống các khoa học xã hội và nhân vãn Trong số đó Lý luận chung về nhà nước và pháp luật có mối quan hệ mật

thiết đặc biệt là với triết học kinh tế chính trị học, chính trị

học xã hội học tâm lý học Lý luận chung về nhà nước và

pháp luật phải dựa vào những kết quà nghiên cứu các tri thức cơ bán của các ngành khoa học xã hội và nhân vãn đế làm sâu sác thêm đối tượng nghiên cứu của mình và n°ươc lại Chảng hạn các vấn đề vé hình thái ý thức xã hội sụ tác động qua lại giữa chúng mà triết học nghiên cứu sẽ đươc làm sáng tò thèm khi liên hê với ý thức pháp luật mà LÝ luận chung về nhà nước và pháp luật nghiên cứu

26

Trang 29

Chương I - Đối tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò cùa Lý luận chung vé nhà nước và

Nhà nước và pháp luật có tác động mạnh mẽ và đồng thời cũng chịu sự tác động mạnh mẽ từ tất cả các hiện tượng

xã hội khác thuộc đối tượng nghiên cứu cùa các ngành khoa

học xã hội và nhân văn Do vậy, các khoa học xã hội và

nhân văn khác ở những mức độ nhất định cũng phải vận dụng những kết quả nghiên cứu của lý luận chung về nhà nước và pháp luật Ví dụ, xã hội học trong việc nghiên cứu hành vi xã hội và các tương tác xã hội nhất thiết phải tham khảo những nghiên cứu của Lý luận chung về nhà nước và

pháp luật cùng nhiều khoa học pháp lý khác về hành vi

pháp luật - hành vi hợp pháp và hành vi vi phạm pháp luật

2 Những nét khái quát về môi quan hệ giữa Lý luận

chung về nhà nước và pháp luật với một sổ ngành

khoa học xã hội và nhân vãn

- Lý luận chung về nhà nước và pháp luật với triết học Triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử là khoa học về các quy luật chung của sự phát triển của tự nhiên, xã

hội và tư duy Mối quan hệ giữa hai ngành khoa học này là

mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng Theo đấy, triết học

là cái chung đối với lý luận chung về nhà nước và pháp luật,

và Lý luận chung về nhà nước và pháp luật là cái riêng đối

với triết học Lý luận chung về nhà nước và pháp luật sử dụng những phạm trù, khái niệm cơ bản của triết học vào việc nghiên cứu đối tượng của mình là các hiện tượng nhà

nước và pháp luật

27

Trang 30

Chương I Đối tượng nghiên cữu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhà nitóc và

Triết học trong việc nghiên cứu các hiện tượng xã hòi trong đó có các hiện tượng nhà nước, pháp luật phải sử dụng các kết quả nghiên cứu của Lý luận chung vế nhà nước và pháp luật Quy luật thống nhất và đáu tranh giữa các mặt đối lập mà triết học nghiên cứu sẽ là cơ sở cho việc nghiên cứu những vấn đề phức tạp của đời sống nhà nước

và pháp luật như bản chất, hình thức chức năng nhà nước Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến cửa sự vật, hiện tượng trong triết học cn được tham chiếu vào mối liên hệ phổ biến cứa nhà nước, pháp luật với các hiện tượng xã hội khác như kinh tế, tôn giáo, đạo đức, văn hóa, môi trường địa lý- khoa học v.v Triết học phải dựa vào những kết quả nghiên cứu của Lý luận chung về nhà nước và pháp luật đế làm sáng tò, sâu sắc và phong phú thêm các khách thể nghiên cứu cùa mình Triết học cũng nghiên cứu nhà nước và pháp

luật nhưng dưới góc độ của khoa học này - trong hệ thống các hiện tương xã hội khác như xã hội, kinh tế chính trị

vãn hoa, dàn tộc, giai cấp, tôn giáo v.v

Nếu thiếu hệ thống các tri thức triết học, thiếu tư duy

triết học thiếu cách tiếp cận triết học thì không the nao dan

đến việc nhãn thức đúng đắn và khoa học được các van đê

nhà nước và pháp luật cả trên bình diện chung cơ ban lan

bình diện cụ thể chuyên ngành Chảng hạn nếu không dưa trên các nguyên lý về mối liên hệ phổ biến mà triết học xav dựng nên, không thể giải quyết tốt về lý luận và thực tiên sư tác động qua lại của pháp luật và đao đức, pháp luật và tủn quán, luật tục; hương ước; tôn giáo Thiếu những tri thúc cơ bản của triết học không thế xay dựng phát triển đúng đan

28

Trang 31

Chương I • ĐỐI tượng nghiên cửu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhà nước và

các khoa học pháp lý và hình thành nhà nước pháp quyên

xã hội công dân Ngược lại, triết học của chúng ta phải là triết học được ứng dụng trong thực tiễn sinh động của cuộc sống trong đó có thực tiễn nhà nước và pháp luật

- Lý luận chung về nhà nước và pháp luật với kinh tê chính trị học

Lý luận chung về nhà nước và pháp luật với kinh tế

chính trị học có môi quan hệ biện chứng, tác động mạnh mẽ

trong quá trình hình thành và phát triển Kinh tế chính trị

học nghiên cứu các quan hệ kinh tế của xã hội, các quy luật vận động của các phương thức sản xuất, quy luật giá trị mối quan hệ giữa kinh tế, nhà nước và pháp luật trong thực tiễn đòi hỏi sự liên hệ mật thiết, khách quan của hai ngành

khoa học này

Đế cho việc nghiên cứu, học tập Lý luận chung về nhà nước và pháp luật có hiệu quả, nhất thiết phải vận dụng các tri thức mà kinh tế chính trị học cung cấp và ngược lại, đặc biệt trong thời đại ngày nay Khi nghiên cứu, học tập về chức năng kinh tế cùa nhà nưóc ta hiện nay chảng hạn, cn phải có những kiến thức cơ bản về thị trường, tài chính: các quy luật kinh tế, về sớ hữu Ngược lại, các kiến thức chung

về nhà nước, pháp luật không thể thiếu được đối với việc nghiên cứu kinh tế chính trị học

- Lý luận chung vé nhà nước và pháp luật với kinh té chính trị hạc

Chính trị học là khoa học nghiên cứu các quy luật trong

sự hình thành, phát triển của chính trị cua quyền lực chính

29

Trang 32

Chương I • Đối tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhà nước vi._

trị các hoạt động và các quan hệ chính trị4, trong đó có

quyền lực nhà nước và môi quan hệ biện chứng giữa nhà

nước pháp luật và chính trị Tuy vậy, đây là những khoa

học độc lập, không nên đồng nhất Lý luận chung nhà nước

và pháp luật vối Chính trị học Mặc dù cả hai ngành khoa

học này đều nghiên cứu nhà nước, quyền lực nhà nước song

với cách tiếp cận riêng Nhà nước trong Chính trị học được

xem xét trong mối tương quan với các bộ phận khác của hệ

thông chính trị xã hội như các đảng phái chính trị, các giai

cấp dàn tộc Trong khi đó, Lý luận chung về nhà nước và

pháp luật lại tiếp cận các hiện tượng nhà nước từ phương

diện pháp lý - từ các chế định, quy phạm, nguyên tắc pháp

luật, trong mối quan hệ biện chứng với pháp luật5

- Lý luận chung vê nhà nước và pháp luật với sử học

(khoa hoe lịch sử)

Sừ học là khoa học nghiên cứu quá khứ - những gì đã

xảy ra của nhân loại trong những hình thức đa dạng và cụ

thế Lịch sử nói một cách ngắn gọn nhất, phổ thông nhất,

đó chính là những gì đã qua Giữa Sử học và Lý luận chung

về nhà nước và pháp luật có mối quan hệ mật thiết bổ sung

hoàn thiện lẫn nhau Khi Lý luận chung về nhà nước và

pháp luật nghiên cứu sự hình thành của nhà nước và pháp

luật phải dựa vào những tư liệu, những kết quá nohiên cứu

' Chinh trì học đại cương, lặp thể lác giá NXB Thành phò Hô Chí

Trang 33

Chưong I - ĐỐI tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhà nước và của sử học Sử học đến lượt mình cũng phải dựa vào những kết quà nghiên cứu của Lý luận chung về nhà nước và pháp luật được thể hiện ở các quan điếm, tư tường, khái niệm

phạm trù về nhà nước và pháp luật

Trong sự hình thành và phát triển của mình, khoa học

Lý luận chung về nhà nước và pháp luật còn có mối liên hệ

thường xuyên, không thể thiếu được với nhiều ngành khoa

học xã hội và nhân văn khác như xã hội học, tâm lý học,

dân tộc học, vãn hoa học v.v Trong thực tiễn, không có một hiện tượng pháp lý nào lại sinh ra và tồn tại, phát triển tách rời với các hiện tượng xã hội khác - kinh tế và phi kinh

tế - vốn là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học

Để hiểu đúng các điều luật và đê nhận thức, áp dụng chúng, các luật gia phải tìm đến các kiến thức cơ bản, phổ thông của quản trị học, kinh tế học; sử học, vãn hóa học, tâm lý

học, địa lý học, toán học v.v

IV LÝ LUẬN CHUNG VẾ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TRONG HỆ THỐNG CÁC KHOA HỌC PHÁP LÝ

1 Lý luận chung về nhà nước và pháp luật là khoa học

pháp lý cơ sở có tính phương pháp luận cho các

ngành khoa học pháp lý khác

- Vai trò, nhiệm vụ của lý luận chung về nhà nước và pháp luật là trang bị các tri thức cơ bản một cách toàn diện

và có hệ thống về nhà nước và pháp luật trong chương trình

đào tạo, nghiên cứu tìm hiểu luật học

31

Trang 34

Chưong I Đối tượng nghiên cún vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhi nước và

- Lý luận chung về nhà nưốc và pháp luật vừa là khoa học cơ sở có ý nghĩa phương pháp luận đối với các khoa học pháp lý khác, vừa thể hiện các nhu cu nhặn thức những vấn đề, những hiện tượng pháp lý có tính chất chung nhất cho các khoa học pháp lý6, sỏ dĩ như vậy là vì Lý luận chung về nhà nước và pháp luật nghiên cứu những vấn đề

cơ bàn, có hệ thống và toàn diện - bao quát toàn bộ đời sống nhà nước và pháp luật như đã trình bày ở trên Đối tượng nghiên cứu cùa các khoa học pháp lý khác chỉ có thể được làm sáng tỏ khi đặt trong một tổng thể chung của đòi sống nhà nước và pháp luật Ví dụ, những vấn để về tội phạm và hình phạt, nâng cao hiệu quà hình phạt, cơ sở xã hội cùa luật hình sự sẽ mang tính khách quan, khoa học khi đặt trong tổng thể các vấn đề nhà nước và pháp luật mà

Lý luận chung về nhà nước và pháp luật nghiên cứu

Những tri thức cơ bản về nhà nước và pháp luật được

thê hiện trong hệ thống các khái niệm, các phạm trù các nguyên lý cơ bàn mà Lý luận chung về nhà nước và pháp

luật xây dụng sẽ tạo cơ sở cho việc tiếp thu một cách có hiệu quả các khoa học pháp lý khác Trên cơ sờ đó, hình

thành xảy dưng cho nguôi học thế giới quan pháp lý xảy

dựng khả năng nghiên cứu phàn tích các hiện tượng pháp

lý Trong giai đoạn-hiện nay đổi mói k h o a hoe LX luân

chung về nhà nước và pháp luật là vấn đè mang lính ĩv l i

'' Đào Trí Úc (chủ biên) Những nín dè lý luân to hàn

pháp luật NXB Chính trị Quốc gia Hữ Nội 199? Ir I ĩ

"Ó

Trang 35

Chương I • Đối tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò cùa Lý luận chung vé nhà nưérc và

và thực tiễn cấp bách góp phn quan trọng vào việc đay

mạnh các mũi nhon nghiên cứu khoa học pháp lý trong

từng lĩnh vực nhà nước và pháp luật cụ the

Lý luận chun" về nhà nước và pháp luật trans bị những

quan điểm cơ bán mang tính phươne pháp luận cho việc

nghiên cứu nhà nước pháp luật các hiOn lượng nhà nước

pháp luật mối quan hệ giữa nhà nước pháp luật với các

lĩnh vực khác của đời sống xã hội Chána hạn nhữns lý

luận cơ bán vé giáo dục phổ biến pháp luật môi tươns

quan eiữa hành vi đạo đức và hành vi pháp luật mà Lý luận

chung về nhà nước và pháp luật nghiên cứu sẽ là cơ sở

phương pháp luận cho việc tiếp cận đói tượng nghiên cứu

cùa tội phàm học khoa học luật hành chính v.v

- Lý luận chun" về nhà nước và pháp luật xây dựng nên

các khái niệm cơ bản phổ quát về nhà nước pháp luật làm

cơ sớ cho các khoa học pháp lý chuyên ngành vận dụns vào

việc nghiên cứu các vấn đề thuộc đối tượns cùa mình Ví

dụ việc nehién cứu các quan hệ pháp luật dân sự hành

chính hay các quan hệ tố tụng hình sự chi có thể thấu đáo

trên cơ sờ vận đụn" các kiến thức kết luận cùa Lý luận

chung về nhà nước và pháp luật về phạm trù quan hê pháp

luật mối quan hệ dừa quan hệ pháp luật và quan hệ xã hội

- Khỏne có nhữns hiếu biết về cúc quy luật đặc thù cùa

nhà nước pháp luật với tư cách là mót chinh thè thống nhất

Đào Tri Úc Nhã nut't và phú/) luật l im chúiiĩỉ hi //('Vít,' MỊ nxlucỊ) iìci nùi NXB Khoa học xà hội Hà Noi 1997 tr 42

Trang 36

Chương I - Đòi tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò cùa Lý luận chung vé nhá nin* vi

thì không thế hiếu các hiện tượng nhà nước, pháp luật nói chung và những hiện tượng pháp lý riêng lẻ Ví dụ khoa học pháp lý hành chính chi nghiên cứu về vi phạm hành chính Còn quy luật chung của các hiện tượng pháp lý riêng lé vé tổng thê thuộc đối tượng nghiên cứu của Lý luận chung vê nhà nước và pháp luật Theo đấy, Lý luận chung vé nhà nước và pháp luật nahiên cứu đặc điểm chung cùa các loại

vi phạm pháp luật tươnc quan giữa vi phạm pháp luật với

các loại vi phạm các quy tắc xã hội khác như giữa vi phạm pháp luật với vi phạm đạo đức, vi phạm các quy tắc cùa các

Mối quan hệ mật thiết giữa lý luận chung về nhà nước

và pháp luật với các khoa học pháp lý khác được thể hiện ở

hai phương diện cư bán sau đàv

- Các ngành khoa hoe pháp lý khác cn phải vận dụng những kiên thức những quy luật phạm trù khai niệm

nguyên lác chung cua Lý luân chung về nhà nước và pháp

luặt đế có the đi sau nghiên cứu doi lượng của mình:

- Đóng thời các khoa hoe pháp lý khác lai cung

,.- , , : ,.- i u - ,.- ,.- "6 táp cho Lý luận chung ve nha nước và pháp luật những ki"

34

Trang 37

Chương I • Đòi tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò cùa Lý luận chung vé nhá nước và

thức, kết quá nghiên cứu đê làm sâu sác sáng tò thèm các

khái niệm phạm trù, nguyên lý cơ bán về nhà nước và pháp luật Lý luận chung về nhà nước và pháp luạl chi có

thế phái H iến phát huy được vai trò cùa mình trẽn cơ sở thường xuyên liên hệ mật thiết với các ngành khoa học

pháp lý khác

Lý luận chung về nhà nước và pháp luật có vị trí vai

trò đặc biệt quan trọng tron" hệ thông các khoa học pháp

lý thường xuvên tác động và chịu sự lác động của các

n«ành khoa học pháp lý khác LÝ luận chune về nhà nước

và pháp luật có vai trò là cái "chung" đối với các khoa

học pháp khác là những cái "riêng" - nghiên cứu những cái riêng đa dạng và phong phú cùa đời sống nhà nước và pháp luật Ví dụ, Lý luận chung vé nhà nước và pháp luật nghiên cứu quan hệ pháp luật với những đặc trưng phổ biến của tát cá các quan hệ pháp luật trong thế thòng nhất

của quá trình điều chinh pháp luật lên hành vi và các

quan hệ xã hội của con người Còn các khoa học pháp lý chuyên ngành lại nghiên cứu nhũng đặc trưng của các quan hệ pháp luật trong từng lĩnh vực quan hệ xã hôi như

quan hệ quán lý nhà nước quan hệ pháp luật dán sư hay hòn nhân và gia đình VA'

Sự hoàn thiện, phát triển cùa Lý luận chung vé nhà nước và pháp luật và của tất cà các ngành khoa học pháp lý khác phụ thuộc vào sự trao đổi bổ sun" các kết quá nghiên cứu cùa các khoa học này Trong thời đại ngày nay không một lĩnh vực khoa học nào có thê tự trị được và không thể

35

Trang 38

Chưang I Đói tương nghiên cún, vị tri vai trò của Lý luận chung rá nha nưoc va

Xây dựng bất cứ một lĩnh vực khoa học nào nếu không có

cách dép cận liên ngành*

3 Moi quan hệ giữa Lý luận chung về nhà nước và pháp luật vói một so ngành khoa học pháp ly trong tiêu hệ thống các khoa học pháp lý cơ bàn

Lý luận chung vé nhà nước và pháp luật có mối liên hệ

mật thiết, tất yếu khách quan với tất cả các ngành khoa hoe pháp lý dặc biệt là với các ngành trong tiếu hệ thong các khoa học pháp lý cơ bán như với Lịch sứ nhà nước và pháp luật Việt Nam, Lịch sứ nhà nước và pháp luật thê giới, Lịch

sử các học thuyết chính trị - pháp lý; Triết học pháp luật:

Xã hội hoe pháp luật

- Lịch sử nhừ nước và pháp luật Việt Nam và Lịch sứ nhà nước vù pháp lum thế ai ới nghiên cứu sự hình thành tổn lại và phát then cua nhà nước pháp luật nước ta và thê giới vai trò cùa chúng trong từng giai đoạn lịch sứ Nghiên cứu lịch sứ nhà nước và pháp luật có ý nghĩa vô cùng to lơn

đế đóng góp những nỏ lực vào việc khác hoa lại bức tranh vãn hóa của mội thời rực rờ Việt Nam" Lích sử nhà nước va

pháp luật thè giới cung cáp các lư liệu kết luận phong phu

vồ xu huống vận đòng cua các nha nước và pháp luật cùa

các quốc gia trẽn thê gió,, lam sâu sác (hem các khái mém

• Kụlccar Kalnun Co r.7 họ, lu, ,,/„;,, ,,„„ NXH é,,,., lU, ị()

Ban biên dịch cua Đức L> ir lu

' Xem Đào Tri Úc Mui nu.,, ,„ ,,;,„,, ,,„„ , ,,„„ , ,„( 1 ! Í

nghiệp dôi mới vld (r -Ì Ì ?

36

Trang 39

Chương I - Đối tương nghiên cứu, vị tri, vai trò cùa Lý luận chung vế nhà nước và

nguyên lý cơ bán vé nhà nước và pháp luật của Lý luận chung vé nhà nước và pháp luật

- Triết học pháp luật có nhiệm vụ thực hiện nhữns chức năng khoa học chung, có tính chái phươns pháp luận nhận Ihức luận vù là bộ môn khoa học liên ngành của luật học và triết học Triết học pháp luật có nhiệm vụ tìm kiêm chán lý trong pháp luật tính công bằng nhãn vãn cùa pháp luật Tất cả các vấn đồ pháp lý đều phái được xem xét tu n phương diện triết học don cứ như: quy chế pháp lý cùa các

thiết chõ nhà nước và xã hội lạp pháp và quá trình áp (lun!:

pháp luật các mối liên hệ phổ biến của pháp luật vấn đó tư

do và tất yếu; tự do và trách nhiệm, vàn đế tội phạm và hình

phạt v.v

- Xi hội học pháp luật là khoa học pháp lý độc lập, thể hiên những hướng nghiên cứu thực tiền của pháp luật có sự đan xen giữa xã hội học và luật học Xà hội học nghiên cứu

cư sứ xã hội của pháp luật tính bị quy định về xã hội của pháp luật sự tác động qua lại giữa pháp luật và xã hội Lý

luận chung về nhà nước và pháp luật và Xã hòi học pháp

luật do đó có mối quan hệ mất thiết, là một tron" nhữno khoa học láng giêng sn giũ nhất cùa nhau

- Lịch sử cúc học thuyết chinh trị - pháp lý một khoa

Trang 40

Chưang I • Đoi tượng nghiên cứu, vị tri, vai trò của Lý luận chung vé nhá nước và

pháp luật Lịch sứ các học thuyết chính trị - pháp lý có vai trò vừa là cơ sớ vừa là sự bố sung làm sáu sắc và phong phu hơn dối lượng nghiên cứu của Lý luận chune vé nhà nước

và pháp luật

3 Món hoe Lý luận chung vé nhà nước và pháp luật trong

chương trình dào tạo luật học ờ nước ta hiện nay

Trong chương trình đào tạo luật học ớ nước ta từ hệ trung cấp, đại học đến sau đại học Lý luận chung vé nhà nước và pháp luật có vị trí vai trò đặc biệt quan trọng Đè

có thế tiếp thu khám phá các tri thức chuyên ngành vé nhà nước và pháp luật ó các môn khoa học pháp lý khác người học phái được trang bị nắm bát dược nhữno tri thức cư bán

vé nhà nước và pháp luật

Như vậy Lý luận chun" về nhà nước và pháp luật được thế hiện trẽn hai cáp độ - với lư cách là một n^ànlì khoa học pháp lý và mội món học in HI ị! chương trình dàn lạo luật học Môn học và khoa học tương ứng không hoàn loàn đồng nhất với nhau mà có những điếm giống nhau và khác

nhau Mon hoe không phai là san phẩm sao chép toàn bộ

khoa hoe tuông ứng mà chi phin á n h v C; c ơ b a n n ộ i d u n g

cua khụ, họ, nung ứng dó là những khái niêm phàm trù

những lý thuyết, những phương pháp n g h i ô n c ứ u q u a n l r ọ n g nhát những ứng dụng thực tiên phù hụp vói múc liêu đao tạo và phù hợp với nâng lụt nhãn thức cua sình viên í

những điêu kiện khách quan khác

38

Định dạng
Số trang	264
Dung lượng	18,53 MB