Bài giảng Quản lý Nhà nước về văn hóa - thông tin: Bài 4.2 - Những quy luật cơ bản của sự phát triển văn hóa

Bài giảng Quản lý Nhà nước về văn hóa - thông tin: Bài 4.2 - Những quy luật cơ bản của sự phát triển văn hóa đưa ra một số quy luật như quy luật kế thừa, quy luật giao lưu tiếp biến văn hóa. Bài giảng hữu ích với những bạn chuyên ngành Văn hóa.

BÀI 4

NHỮNG QUY LUẬT CƠ BẢN

CỦA SỰ PHÁT TRIỂN VĂN HOÁ

TS Phan Quốc Anh

- VH là một hiện tượng xã hội vận hành có quy luật, tồn tại khách quan với con người.

- Chúng ta có thể nhận thức được các quy luật đó và tác động vào nó (khả tri).

1 Quy luật kế thừa trong sự

phát triển văn hóa.

Cơ sở triết học: Quy luật này là

quy luật “phủ định của phủ

định” trong triết học

1.1 Khái niệm kế thừa văn hóa:

“Kế thừa là thừa hưởng, giữ gìn

và tiếp tục phát huy (cái có giá trị tinh thần) Kế thừa những di sản văn hóa dân tộc”

Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, 2000 Tr.486

Kế thừa văn hóa là một quy luật

cơ bản của sự phát triển và tiến

bộ xã hội Nó thể hiện mối liên

hệ tất yếu của cái cũ và cái mới xét theo thời điểm ra đời giữa giai đoạn trước và giai đoạn sau trong quá trình phát triển văn hóa của một cộng đồng, của một dân tộc và của nhân loại.

1.2 Bản chất của kế thừa văn hóa:

Là sự chuyển hoá cái cũ tích cực thành các

nhân tố của cái mới, thể hiện mối liên

hệ giữa các giai đoạn của sự phát triển:giai đoạn sau không cắt đứt, khôngđoạn tuyệt với giai đoạn trước và cũngkhông lặp lại hoàn toàn như giai đoạntrước, cho phép giai đoạn sau chỉ giữnhững yếu tố tích cực, còn phù hợp củagiai đoạn trước, trên cơ sở đó tiếp tụcbiến đổi và sáng tạo nên những giá trịvăn hóa mới

Tiền nhân của chúng ta đã làm được một

việc tuyệt vời đó là tiếp biến văn hóa rấtdịêu kỳ, qua một nghìn năm bắc thuộc

bị đồng hoá mà lại lớn lên, Việt hoá cácyếu tố của văn hóa Hán, chứng tỏchúng ta có một nền VH bản địa có nộilực mạnh Chúng ta phải dùng chữ hánnhưng ta việt hoá chứ Hán, đọc chữHán theo tiếng của người Việt, sau taphát triển thành chữ nôm

Sau một nghìn năm Bắc thuộc,

ta chuyển sang thời kỳ Đại Việt Đây là thời kỳ chúng ta vừa xây dựng và phát triển nền văn hóa Đại Việt, vừa luôn luôn phải lo chống đỡ, đánh đuổi giặc ngoại xâm.

1.3 Đặc điểm của kế thừa văn hóa và

nghệ thuật:

1.3.1 Kế thừa văn hóa:

Chỉ kế thừa yếu tố, không kế thừa cấu trúc,

cấu trúc cũ được giải thể Giai đoạn sau

sẽ xây dựng cấu trúc mới, lựa chọnnhững yếu tố của cấu trúc cũ để kếthừa

Ví dụ:

Trước kia, cũng như các dân tộc khác trên

thế giới, xã hội người Việt cũng đã từngtồn tại chế độ mẫu hệ mà dấu ấn cònmãi đến ngày nay: “nhất vợ nhì trời”, cái

gì chính đều gọi là cái: “cột cái, đũa cái,ngón tay cái’ “Cái” ở đây là giống cái,

là mẫu Sau này, do ảnh hưởng văn hóaTrung Hoa, nhất là ảnh hưởng nho giáo,

xã hội Việt Nam tuân thủ chế độ phụquyền Phụ nữ phải tuân thủ “tam tòng,

tứ đức”

Đến nay vẫn tồn tại quan niệm có con trai

mới có cái “chống gậy” Không có contrai là một trong ba tội bất hiếu lớn nhấtcủa con trai “Nhất nam viết hữu, thập

nữ viết vô” Không có con trai phải ngồichiếu dưới Cấu trúc gia đình Việt Namtruyền thống cũ là tôn trọng người contrai trưởng (gia trưởng) và coi trọngthân tộc huyết thống Người con traitrưởng có vai trò rất lớn trong dòng tộc

và phải có đông con nhiều cháu

Dù đã chuyển sang chế độ phụ

quyền từ lâu, nhưng trong thực

tế cuộc sống hàng ngày, người

mẹ luôn được tôn trọng Tồn tại rất nhiều nơi thờ mẫu Đó là sự

kế thừa văn hóa.

Từ một gia đình, dòng họ, làng,

xã, vùng, xứ, tỉnh, quốc gia đều

có sự di truyền văn hóa.

Mô hình gia đình VN mới cũng khác (gia đình giản đơn) vai trò người phụ nữ dần dần được tôn trọng, xây dựng mối quan hệ bình đẳng nam nữ Tuy nhiên, người đàn ông vẫn giữ vai trò trụ cột trong gia đình Gặp gỡ một số phụ nữ Chăm, Bana, Ê đê, tuy gọi là xã hội mẫu hệ, nhưng người phụ nữ hiện nay phải chịu rất nhiều thiệt thòi, gánh nặng gia đình luôn đè trên vai, phụ nữ ít được học hành và

ít được tham gia công tác xã hội Cần phải đấu tranh cho sự bình đẳng giới

Giới # giới tính

1.3.2 Tính đặc thù của kế thừa

nghệ thuật.

Kế thừa nghệ thuật có đặc thù riêng, nếu

như khoa học tự nhiên là sự kế thừa lọcbỏ: phát minh ra sau lọc bỏ phát minh ratrước Trong nghệ thuật thì khác, tácphẩm ra sau không thể phủ đinh tácphẩm ra trước, thậm chí còn được tôntrọng những tác phẩm lâu đời Rấtnhiều tác phẩm càng để lâu càng có giátrị:

Tranh cổ điển, âm nhạc cổ điển Các tác

phẩm nghệ thuật kiến trúc xây dựngcách đây vài nghìn năm vẫn còn nguyêngiá trị: Kim tự tháp ai cập, vạn lý trườngthành, các lăng mộ vua chúa ở ViệtNam chúng ta là những di sản đình đềnchùa với những mảng điêu khắc đánhdấu mốc thời gian xây dựng (rồng thời

Lý, thời Lê), các tháp cổ Chăm Pa ởdọc miền trung (liên hệ thực tiễn)

Kế thừa của nghệ thuật là kế thừa

trực tiếp và trọn vẹn, nhưng không có nghĩa là không phê phán, kể cả những tác phẩm nghệ thuật tinh hoa, diễn ra ở 2 bước:

+ Bước 1:

Đứng trên quan điểm lịch

sử và đóng góp cả cho thời đại mà nó ra đời

(quan điểm lịch sử cụ thể).

+ Bước 2:

Từ những yêu cầu của cuộc

sống hiện đại, cái gì còn

có ích cho thời đại hôm nay

(nên chủ động kế thừa, kế thừa

cái gì?)

1.4 Một số hình thức và kiểu loại kế thừa.

+ Kế thừa là quy luật phát triển và tiến bộ,

nhưng tại sao có những yếu tố lạc hậuvẫn tồn tại nên cho đến ngày hôm nay,trong đó có cả những yếu tố phản giátrị

VD: xung đột tôn giáo, sắc tộc, do con người tạo ra trong

chiến tranh.

Kế thừa tiến bộ là của lực lượng tiến bộ, kế thừa phản

động là của lực lượng phản động Muốn giữ lại những cái của quá khứ.

Kế thừa khẳng định và kế thừa phủ định:

+ kế thừa khẳng định là những sự kế thừa

diễn ra với những giá trị vĩnh hằng: Có những tác phẩm vẫn còn nổi tiếng tồn tại mãi như những tác phẩm điêu khắc đã có hàng nghìn năm tồn tại.

+ Kế thừa phủ định: là phủ định những cái

không phù hợp làm nên cái tiến bộ, phù hợp và có ích.

2 Quy luật giao lưu tiếp biến

văn hóa.

1 Về thuật ngữ: “Giao lưu là có

sự tiếp xúc và trao đổi qua lại giữa hai dòng, hai luồng khác nhau” - Nơi giao lưu của hai dòng sông (TĐ tiếng Việt).

Giao lưu văn hóa là sự trao đổi qua lại

hai chiều những sản phẩm văn hóagiữa các cộng đồng dân tộc quốc giavới nhau, là sự giao thoa, học tập lẫnnhau, ảnh hưởng lẫn nhau, bổ sungcho nhau để làm phong phú cho vănhóa của mình Trong cuộc sống hàngngày cũng vậy, con người có thể ảnhhưởng lẫn nhau, có ảnh hưởng chủđộng (học người) và ảnh hưởng thụđộng (ảnh hưởng mà không biết)

- Tiếp biến văn hóa là sự tiếp nhận (một

chiều) các yếu tố văn hóa từ bênngoài (ngoại sinh) và biến đổi cho phùhợp với các yếu tố văn hóa bên trong(nội sinh) để làm giàu cho văn hóacủa mình

- Cưỡng bức VH là sự áp đặt nền VH

của kẻ mạnh đối với kẻ yếu, áp đặt

VH dân tộc lớn cho dân tộc nhỏnhưng cũng có khi nó bị VH của nướcnhỏ chinh phục lại

Tóm lại: giao lưu VH là sự vận động thường

xuyên gắn với sự phát triển của văn hóa xã hội Trong đời sống xã hội, giao lưu càng mạnh mẽ thì mọi sáng tạo văn hóa được phổ biến và chuyển tải càng rộng rãi, sẽ góp phần nâng cao đời sống văn hóa của cộng đồng Ngược lại, đời sống cộng đồng càng được nâng cao càng có điều kiện mở rộng giao lưu văn hóa Đó là phép biện chứng của sự phát triển văn hóa trong cộng đồng xã hội.

Việt Nam có nguồn gốc văn hóa bản địa, là

một nền văn hóa nông nghiệp lúa nước (phi Hoa, phi ấn), có quá trình giao lưu VH với phương Bắc (1000 năm Bắc thuộc) Từ thời kỳ Đại Việt vẫn duy trì giao lưu VH với các nước láng giềng, phía bắc với VH Trung Hoa, phía nam với VH Chiêm thành, Chân lạp (Khơme) Trong một trăm năm Pháp thuộc chúng ta có giai đoạn giao lưu với VH Pháp, tuy bị cưỡng bức VH nhưng

do VH bản địa của VN có truyền thống lâu đời nên đã không Pháp hoá được VHVN.

Những năm xây dựng XHCN, ở

miền Bắc chúng ta có một giai đoạn ảnh hưởng văn hóa của các nước như Liên Xô, Đông Âu Trong miền nam VN có giai đoạn chịu ảnh hưởng VH Mỹ.

Từ 1986 đến nay, với đường lối mở cửa “đa

phương hoá, đa dạng hoá” trong quan hệ đối ngoại, đất nước ta có điều kiện giao lưu

VH với rất nhiều nước trên thế giới, trước hết là các nước trong khu vực, trong châu lục Để vừa kế thừa những giá trị văn hóa truyền thống, vừa tiếp nhận được những thành tựu của loài người, trong các nghị quyết của đảng ta đều chỉ rõ: Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới.

CÂU HỎI ÔN TẬP