Nội dung chính của đề tài trình bày nghiên cứu hoàn thiện nội dung thông tin trong tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản. Mời các bạn tham khảo!
Trang 1ĐỀ TÀI KHOA HỌC SỐ: 16-CS-2005
NGHIÊN CỨU HOÀN THIỆN NỘI DUNG THÔNG TIN TRONG TỔNG ĐIỀU TRA NÔNG THÔN, NÔNG NGHIỆP VÀ THUỶ SẢN
1 Cấp đề tài : Cơ sở
2 Thời gian nghiên cứu : Năm 2005
3 Đơn vị chủ trì : Vụ Thống kê Nông, Lâm nghiệp và Thủy sản
4 Đơn vị quản lý : Viện Khoa học Thống kê
5 Chủ nhiệm đề tài : CN Phạm Quang Vinh
6 Những người phối hợp nghiên cứu:
CN Đoàn Thị Hồng Hạnh
CN Nguyễn Hòa Bình
Trang 21 Nội dung thông tin trong tổng điều tra nông nghiệp, thủy sản theo khuyến nghị của FAO và kinh nghiệm một số nước
1.1 Khuyến nghị của FAO năm 2000 về nội dung tổng điều tra nông nghiệp (cho thời kỳ 1995-2005)
Trong ấn phẩm “Chương trình cho tổng điều tra nông nghiệp thế giới 2000” FAO đã khuyến nghị 10 nhóm chỉ tiêu sau áp dụng cho tổng điều tra:
- Nhóm chỉ tiêu nhận dạng (địa chỉ của hộ/cơ sở, chủ cơ sở sản xuất, người cung cấp thông tin);
- Nhóm chỉ tiêu phản ảnh đặc tính chung (thành phần của chủ cơ sở, người quản lý, điều hành sản xuất, mục đích sản xuất );
- Nhóm chỉ tiêu về nhân khẩu học (số nhân khẩu của hộ, tên, giới tính, tuổi, tình trạng hôn nhân, trình độ văn hoá của các thành viên trong hộ);
- Nhóm chỉ tiêu về việc làm (của thành viên trong hộ và lao động thuê ngoài);
- Nhóm chỉ tiêu về đất và nước (Tổng số thửa và tổng diện tích, tổng diện tích cho thuê/đi thuê; đối với từng thửa cần nắm các thông tin: Vị trí và diện tích từng thửa; tình trạng sở hữu đất; sử dụng đất; tưới, tiêu; diện tích được chuyển đổi cây trồng và tạm dừng trồng trọt để bảo vệ độ phì của đất; các thông tin kỹ thuật về đất: loại đất, mức độ thoát nước của bề mặt đất, mức
độ lọc của đất, mức độ thoái hoá đất);
- Nhóm chỉ tiêu về các loại cây trồng (các loại cây hàng năm; cây lâu năm; sử dụng phân bón; sử dụng thuốc trừ sâu, bệnh; hạt giống, con giống);
- Nhóm chỉ tiêu về chăn nuôi (phương thức chăn nuôi; số lượng gia súc;
số lượng gia cầm; chăn nuôi khác);
- Nhóm chỉ tiêu về máy móc, thiết bị (Số lượng từng loại máy móc cố định; số lượng các loại máy móc thiết bị khác chia theo nguồn gốc);
- Nhóm chỉ tiêu về công trình kiến trúc (Số lượng, hình thức sở hữu từng loại công trình, diện tích hoặc thể tích/khối lượng);
Trang 31.2 Kinh nghiệm của một số nước về xây dựng nội dung tổng điều tra
1.2.1 Trung Quốc
Tổng điều tra nông nghiệp của Trung Quốc mới tổ chức 1 lần vào năm
1997 Phạm vi tổng điều tra bao gồm các cơ sở sản xuất nông nghiệp, các hộ nông thôn, các hương trấn, thị trấn, các xã
Các nội dung chính trong tổng điều tra nông nghiệp của Trung Quốc:
(1) Số lượng, loại hình hoạt động kinh tế của các cơ sở sản xuất nông nghiệp và cơ sở phi nông nghiệp;
(2) Nhân khẩu nông thôn phân theo tuổi, giới tính, trình độ giáo dục, ngành hoạt động và nơi làm việc;
(3) Đất nông nghiệp bao gồm cả diện tích đất trồng trọt, đất vườn, đất lâm nghiệp, diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản;
(4) Chăn nuôi, bao gồm số lượng đầu con các vật nuôi vào cuối năm, số lượng bán ra và giết mổ bởi các hộ;
(5) Cây trồng, bao gồm diện tích gieo trồng và diện tích thu hoạch các loại cây trồng, sử dụng đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất vườn cho mục đích trồng trọt;
(6) Số lượng các nhà khoa học, kỹ thuật nông nghiệp, sự áp dụng các tiến bộ khoa học và kỹ thuật trong sản xuất nông nghiệp;
(7) Máy móc, thiết bị nông nghiệp và các công trình kiến trúc sử dụng cho sản xuất;
(8) Môi trường cộng đồng và kết cấu hạ tầng;
(9) Tài chính và thị trường nông thôn;
(10) Việc xây dựng các thị trấn huyện bao gồm cả dân số phi nông nghiệp, đất sử dụng và qui mô của các doanh nghiệp
Một số nội dung chính trong phiếu điều tra hộ nông thôn:
(1) Nhóm thông tin về thành viên của hộ: Trình độ học vấn; Thời gian làm việc cho các hoạt động nông nghiệp, phi nông nghiệp trong năm; Hoạt động kinh tế chủ yếu; Nơi làm việc nhiều thời gian nhất; Nơi làm việc chủ
Trang 4yếu đối với các hoạt động phi nông nghiệp; Số lao động thuê ngoài trong đó
nữ, số lao động thường xuyên, số lao động tạm thời
(2) Nhóm thông tin về sử dụng đất: đất canh tác và nguồn đất; đất cây lâu năm; đất lâm nghiệp; diện tích trồng cỏ; diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản; Nhóm chỉ tiêu về diện tích gieo trồng; Diện tích thu hoạch một số cây; Diện tích đất được áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật nông nghiệp; (3) Nhóm thông tin về loại hoạt động của hộ: Nguồn thu nhập chính của
hộ, nguồn thu nhập chính từ khu vực nông nghiệp Loại hoạt động kinh doanh cá thể; Hoạt động có được cấp giấy phép hay không
1.2.2 Nhật Bản
Tổng điều tra nông nghiệp của Nhật Bản năm 1995:
Bao gồm 4 cuộc điều tra cho 4 loại đơn vị điều tra, cụ thể: Điều tra toàn
bộ các hộ nông nghiệp; Điều tra toàn bộ các hợp tác xã nông nghiệp; Điều tra
toàn bộ các cơ sở dịch vụ nông nghiệp; Điều tra toàn bộ các thị trấn, xã, thôn
- Nội dung điều tra đối với các hộ nông nghiệp bao gồm những vấn đề chính sau: Các thông tin về các thành viên của hộ và thực trạng quản lý của các cơ sở sản xuất nông nghiệp; Lực lượng lao động nông nghiệp; Đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp và các loại đất khác; Chăn nuôi bao gồm cả gia cầm
và nuôi tằm; Máy móc thiết bị nông nghiệp; Các sản phẩm nông nghiệp; Một
số thông tin về cơ sở sản xuất nông nghiệp
- Nội dung điều tra đối với các cơ sở dịch vụ nông nghiệp bao gồm: Loại hình quản lý; Lực lượng lao động cho dịch vụ nông nghiệp; Máy móc và thiết bị nông nghiệp; Các hoạt động dịch vụ; Các nội dung khác phản ánh tình hình cơ bản của cơ sở dịch vụ nông nghiệp
- Nội dung điều tra các xã, thị trấn, làng gồm các vấn liên quan đến môi trường sản xuất nông nghiệp, cụ thể: Điều kiện về vị trí địa lý; Đất đai; Môi trường sản xuất nông nghiệp; Môi trường sống của các làng nông nghiệp; Loại hình nông nghiệp bảo vệ môi trường; Tình hình bảo vệ, duy trì các nguồn lợi tự nhiên; Những chương trình trao đổi đang được thực hiện; Sự ổn định thu nhập và cơ hội về việc làm
Tổng điều tra thủy sản:
Trang 5Cuộc điều tra này được tiến hành với qui mô lớn nhất theo chu kỳ 5 năm
1 lần Cuộc điều tra này gồm 3 cuộc điều tra nhỏ: điều tra về hoạt động thủy sản ngoài biển, điều tra cơ bản về các hoạt động thủy sản trên đất liền và điều
tra về các tiểu vùng hoạt động thủy sản
- Điều tra cơ bản về các hoạt động thủy sản ngoài biển
* Đơn vị điều tra: toàn bộ các cơ sở thủy sản và các hộ làm thuê thủy sản
* Chỉ tiêu điều tra: Số lượng cơ sở thủy sản, số hộ làm thuê thủy sản, nhân khẩu, lao động của các hộ, tàu thuyền đánh cá được sử dụng phân theo chủng loại, diện tích các loại mặt nước nuôi trồng thủy sản, thời gian làm việc trong lĩnh vực thủy sản
- Điều tra thủy sản nước ngọt
* Đơn vị điều tra: các cơ sở thủy sản nước ngọt, các hiệp hội hợp tác xã thủy sản nước ngọt
* Nội dung điều tra:
+ Đối với các các cơ sở thủy sản: Số cơ sở thủy sản, số hộ và nhân khẩu của hộ làm thuê thủy sản, số tàu thuyền đánh cá được sử dụng theo loại tàu, diện tích các loại mặt nước nuôi trồng thủy sản, thời gian lao động cho thủy sản
+ Đối với các hiệp hội hợp tác xã thủy sản: Số lượng thành viên, thông tin về các chương trình thả giống, số người câu cá với mục đích giải trí
- Điều tra các tiểu khu thủy sản
* Đơn vị điều tra: các chợ cá, các người bán buôn thủy sản, các nhà máy đông lạnh và chế biến thủy sản
* Nội dung điều tra: các cảng cá, các xưởng đóng tàu, các chợ cá, các nhà máy đông lạnh và chế biến thủy sản
1.2.3 Thái Lan
Tổng điều tra thủy sản
Tổng điều tra thủy sản ở Thái Lan đã được tiến hành 2 lần vào năm
1967 và năm 1985
Trang 6Phương pháp thu thập tài liệu: Phỏng vấn trực tiếp
Nội dung các phần điều tra chính:
a) Nuôi trồng, đánh bắt thủy sản được phân theo: Loại hình quản lý; Loại thủy sản; Số người tham gia; Cách trả công lao động; Nguồn tiêu thụ; Nguồn tín dụng thủy sản
b) Tầu thuyền đánh bắt thủy sản được phân theo: Loại tầu thuyền; Chiều dài và trọng tải của tầu thuyền; Loại động cơ và sức ngựa; Ngư cụ đánh bắt chính; Khu vực đánh bắt chủ yếu; Sở hữu tầu thuyền; Số thủy thủ đoàn thường trú
c) Nuôi trồng thủy sản được phân loại theo: Loại thủy sản nuôi; Diện tích nuôi trồng; Số lao động thường xuyên; Sở hữu diện tích nuôi trồng; Nguồn giống thủy sản; Phương pháp nuôi
d) Đặc điểm kinh tế - xã hội của hộ thủy sản: Mức độ lệ thuộc vào ngành thủy sản; Quyền sở hữu về tài sản lâu bền; Nhóm hội viên hoạt động thủy sản
e) Lao động đánh bắt và nuôi trồng thủy sản phân theo giới tính và độ tuổi; trình độ văn hoá đạt được; loại công việc thủy sản
f) Cơ sở hạ tầng hiện có của các làng cá: dịch vụ xe buýt, xe máy, điện, nước máy, điện thoại, bệnh viện,
g) Điều kiện thuận lợi liên quan đến thủy sản ở các làng cá: Số cảng cá;
Số xí nghiệp nước đá; Số kho lạnh; Số trạm gas,
1.3 Khả năng vận dụng những khuyến nghị của FAO và kinh nghiệm của các nước vào xây dựng, hoàn thiện nội dung Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản ở Việt Nam trong thời gian tới
(1) Phần lớn các nội dung FAO khuyến nghị và các nước đang thu thập đều có thể áp dụng vào Tổng điều tra ở Việt Nam theo hướng chắt lọc những thông tin cơ bản dễ thu thập để điều tra đối với toàn bộ các hộ; các thông tin chuyên sâu thì thu thập trong các đơn vị có qui mô lớn và các hộ mẫu Tuy nhiên, một số nội dung về chất lượng, loại đất, độ phì của đất,… thì cần khai
Trang 7thác và thu thập qua Tổng điều tra đất do Bộ Tài Nguyên – Môi trường thực hiện
(2) Thu thập thông tin từ nhiều loại đơn vị điều tra khác nhau của các loại hình kinh tế Cần tập trung thu thập các thông tin phản ánh mục đích sản xuất của các hộ, các đơn vị sản xuất
(3) Bổ sung những thông tin cần thiết (diện tích gieo trồng các lọai cây chủ yếu, chăn nuôi theo các loại giống khác nhau, tàu thuyền theo nghề đánh bắt, nuôi trồng thủy sản theo vụ, )
(4) Những qui định, khái niệm một số nội dung, chỉ tiêu là căn cứ quan trọng cho việc điều chỉnh, sửa đổi lại những khái niệm hiện đang sử dụng ở Việt Nam nhằm đảm bảo tính thống nhất cũng như tạo điều kiện cho so sánh quốc tế
(5) Sử dụng kết quả Tổng điều tra để đánh giá lại chất lượng số liệu điều tra hàng năm, làm căn cứ để điều chỉnh lại các số liệu đó
2 Nội dung thông tin trong Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản năm 2001 ở Việt nam
2.1 Nội dung Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản năm 2001
Nội dung Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản có nhiều điểm chung qua 2 lần Tổng điều tra, đồng thời có những bổ sung hoàn thiện ở lần Tổng điều tra lần thứ hai (2001) Đến năm 2001, tình hình kinh tế - xã hội
đã có nhiều thay đổi so với năm 1994 Những số liệu cơ bản và tình hình mới chưa được thu thập đầy đủ Riêng các số liệu cơ bản về thủy sản càng thiếu nghiêm trọng vì hơn 40 năm qua từ khi thành lập ngành thủy sản đến nay chưa được tổng điều tra lần nào Đó chính là các vấn đề cần được bổ sung trong Tổng điều tra năm 2001
Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản năm 2001 ở nước ta
đã tập trung vào những nội dung chủ yếu sau:
(1) Tình hình cơ bản của các hộ nông thôn: Số hộ, số nhân khẩu, lao
động phân theo ngành nghề thực tế, đất nông nghiệp hộ sử dụng, máy móc, thiết bị, số lượng gia súc, gia cầm; diện tích gieo trồng một số cây công
Trang 8nghiệp lâu năm chủ yếu và cây ăn quả có giá trị cao Đối với hộ thủy sản còn thu thập các thông tin về số tàu thuyền, máy móc thiết bị đánh bắt thủy sản và diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản Đối với lao động trong độ tuổi có khả năng lao động được phân theo trình độ chuyên môn và ngành nghề chính, phụ
Các nội dung tổng điều tra đối với hộ được phân thành nhóm chính: Nhóm chỉ tiêu nhận dạng: tên, địa chỉ; Nhóm chỉ tiêu về hộ, nhân khẩu, lao động; Nhóm chỉ tiêu về tình hình sử dụng đất, mặt nước của hộ chia theo các nguồn hình thành và nhiều phân tổ khác như loại mặt nước nuôi trồng thủy sản, phương thức nuôi, ; Nhóm chỉ tiêu về diện tích trồng một số cây lâu năm chủ yếu, số cây trồng phân tán đang cho sản phẩm; Nhóm chỉ tiêu về chăn nuôi: số lượng các loại vật nuôi chủ yếu của hộ; Nhóm chỉ tiêu phản ánh
về máy móc, thiết bị chủ yếu phục vụ sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản
(2) Cơ sở hạ tầng của các xã và thực trạng công nghiệp hoá, hiện đại
hoá nông nghiệp, nông thôn: Thu thập các thông tin về điện, đường giao
thông, trạm y tế, trường học, nước sạch, thông tin liên lạc, chợ, hệ thống cơ
sở vật chất kỹ thuật và ứng dụng khoa học công nghệ phục vụ nông nghiệp, thủy sản và kinh tế nông thôn, các làng nghề, dịch vụ nông thôn Trình độ văn hoá, chuyên môn của một số chức vụ lãnh đạo chủ chốt của xã Kết quả thực hiện một số chương trình mục tiêu quốc gia về nông thôn, nông nghiệp
và thủy sản
(3) Quan hệ sản xuất nông thôn, kinh tế trang trại: Thu thập các thông
tin về số lượng và thực trạng hoạt động của các hợp tác xã nông, lâm nghiệp, thủy sản mới thành lập và chuyển đổi theo Luật hợp tác xã Kết quả hoạt động của các loại hình doanh nghiệp sản xuất và dịch vụ trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp và thủy sản Số lượng và loại hình trang trại được thống kê
và đánh giá theo tiêu chí trang trại của thông tư Liên tịch ban hành năm 2000 giữa Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Tổng cục Thống kê
(4) Tình hình cơ bản và năng lực sản xuất của ngành thủy sản: bao gồm
số lượng hộ, lao động, tàu thuyền, máy móc thiết bị chủ yếu, cơ sở chế biến và nuôi trồng thủy sản, kết quả thực hiện chương trình đánh bắt thủy sản xa bờ
Trang 9(5) Cơ cấu kinh tế nông thôn, nông nghiệp và thủy sản, vốn trong nông thôn: Cơ cấu kinh tế nông thôn được phân theo 3 khu vực: Nông nghiệp, lâm
nghiệp, thủy sản; Công nghiệp, xây dựng và Dịch vụ; cơ cấu sản xuất trong nội bộ từng ngành: nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp), lâm nghiệp (lâm sinh, khai thác lâm sản, dịch vụ lâm nghiệp), thủy sản (nuôi trồng, đánh bắt, dịch vụ thủy sản) Vốn trong nông thôn: vốn đầu tư phát triển trong năm 2000, vốn tích luỹ trong dân và khả năng huy động vốn của hộ nông thôn
2.2 Những ưu, nhược điểm về nội dung thông tin trong Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp và thủy sản năm 2001
2.2.1 Ưu điểm
Tổng điều tra năm 2001 có nhiều ưu điểm nổi bật sau so với Tổng điều tra năm 1994:
- Bổ sung thêm những nội dung quan trọng bao gồm: Các thông tin về năng lực sản xuất ngành thủy sản; Cơ cấu kinh tế hộ nông thôn, vốn đầu tư phát triển, vốn tích luỹ của hộ nông thôn; Các thông tin về kinh tế trang trại; Ngoài việc bổ sung các mảng thông tin lớn trên, Tổng điều tra năm 2001 đã
có nhiều bổ sung khác đối với từng loại đơn vị điều tra, cụ thể:
+ Đối với các hộ: Thêm các phân tổ về hộ theo ngành sản xuất phù hợp với phân ngành kinh tế hiện hành, phân loại hộ theo nguồn thu nhập chính trong năm; bổ sung thêm các thông tin về giới tính, trình độ chuyên môn, hoạt động chủ yếu của các nhân khẩu trong độ tuổi lao động; bổ sung các thông tin
về các loại máy móc chủ yếu phục vụ sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản + Đối với các xã: bổ sung được rất nhiều chỉ tiêu như: tình hình phát triển văn hoá ở cấp thôn; mở rộng điện lưới quốc gia đến các thôn; số hộ nghèo trên địa bàn xã; thông tin về hộ nông nghiệp không có đất sản xuất nông nghiệp; số hộ được vay vốn theo các chương trình, dự án; chất lượng đường giao thông đến UBND xã; các điểm bưu điện văn hóa, nhà văn hoá, thư viện ở xã
+ Đối với các hợp tác xã và doanh nghiệp nông, lâm nghiệp và thủy sản:
bổ sung thêm các chỉ tiêu về phân loại hình, phân tổ các doanh nghiệp, hợp
Trang 10tác xã; tình hình chuyển đổi và thành lập mới các hợp tác xã; tình hình sử dụng đất trong quy hoạch, kết quả các hoạt động sản xuất dịch vụ;
- Đảm bảo được sự thống nhất về nội dung giữa các loại phiếu áp dụng cho những đơn vị điều tra khác nhau
- Loại bỏ những chỉ tiêu không quan trọng, không còn phù hợp với tình hình thực tế hoặc đã được thu thập từ các cuộc điều tra của Tổng cục và các
Bộ ngành khác như: các thông tin chi tiết về diện tích đất gieo trồng cây hàng năm, thông tin về số tập đoàn sản xuất nông nghiệp, thông tin về đường giao thông cho các phương tiện thô sơ đến UBND xã
2.2.2 Hạn chế, tồn tại
Nội dung thông tin trong Tổng điều tra năm 2001 vẫn còn một số những hạn chế, tồn tại hoặc cho đến nay không còn phù hợp nữa, cụ thể:
- Một số thông tin thu thập còn quá tổng hợp ảnh hưởng đến việc tính toán các phân tổ chi tiết các kết quả đầu ra như số liệu số lượng và công suất đánh bắt thủy sản cơ giới không chi tiết của từng tàu, thuyền Rất nhiều chỉ tiêu về kết quả sản xuất của hộ, trang trại mang tính tổng hợp, không có chi tiết đã gây khó khăn cho điều tra viên khi thu thập thông tin
- Nhiều thông tin quan trọng có thể thu thập nhưng chưa được đề cập: Giới tính của chủ hộ và những đặc điểm cơ bản của những người trên và dưới
độ tuổi lao động; ứng dụng các tiến bộ về giống trong chăn nuôi, các thông tin phản ánh tác động của sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản tới môi trường Ngoài ra, việc loại bỏ hoàn toàn thông tin về diện tích gieo trồng cây hàng năm chủ yếu đã gây khó khăn cho việc chọn mẫu điều tra sản lượng của các loại cây đó, nhất là cây lúa
- Tên gọi một số chỉ tiêu chưa phù hợp như chỉ tiêu “Ngành hoạt động chính của những người trong độ tuổi lao động trong 12 tháng qua” Bên cạnh
đó, một số các chỉ tiêu giá trị còn chưa thống nhất về đơn vị tính
- Một số thông tin khó thu thập số liệu như: “Số lao động thuê mướn thời
vụ qui đổi” của các trang trại, hợp tác xã; phân tổ “Xã thuộc diện nghèo”