Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Chương 5: Nhà nước và pháp luật chủ nô

Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Chương 5: Nhà nước và pháp luật chủ nô cung cấp cho người học các kiến thức: Nhà nước chủ nô, pháp luật chủ nô. Đây là tài liệu hữu ích dành cho các bạn sinh viên và những ai quan tâm dùng làm tài liệu nghiên cứu.

CH ƯƠ NG V NHÀ N ƯỚ C VÀ PHÁP LU T  Ậ

CH  NÔ Ủ

Trong xã h i chi m h u nô l  t n t i 2 giai  ộ ế ữ ệ ồ ạ

c p c  b n:  ấ ơ ả giai c p ch  nô ấ ủ  và giai c p nô l ấ ệ

Giai c p ch  nô ấ ủ  là giai c p th ng tr  m c dù  ấ ố ị ặ

ch  là thi u s  trong xã h i nh ng n m h u h t  ỉ ể ố ộ ư ắ ầ ế

t   li u  s n  xu t  c a  xã  h i  và  c   b n  thân  ư ệ ả ấ ủ ộ ả ả

ng ườ i lao đ ng là nô l ộ ệ

Giai c p nô l ấ ệ  m c dù chi m đ i đa s  trong  ặ ế ạ ố

xã  h i  nh ng  do  không  có  t   li u  s n  xu t  ộ ư ư ệ ả ấ trong tay và không làm ch  ngay c  chính b n  ủ ả ả thân mình nên h  hoàn toàn ph  thu c vào giai  ọ ụ ộ

c p ch  nô c  v  th  xác và tinh th n ấ ủ ả ề ể ầ

Ngoài  ra,  trong  xã  h i  còn  có  các  t ng  l p  ộ ầ ớ khác:  nông  dân  t   h u,  nh ng  ng ư ữ ữ ườ i  th   th   ợ ủ công, nh ng ng ữ ườ i buôn bán  

Nhà n ướ c ch  nô cũng có 2 b n ch t: tính  ủ ả ấ giai c p và tính xã h i ấ ộ

đ c  đi m  c   th   đ   phân  bi t  ch   đ   nô  l   ặ ể ụ ể ể ệ ế ộ ệ

ph ươ ng  tây c   đi n  và ch   đ  nô l  ph ổ ể ế ộ ệ ươ ng  đông c  đ i ổ ạ

Ch   đ   nô  l   ph ế ộ ệ ươ ng  tây  c   đi n ổ ể  (hay  còn  g i  là  ch   đ   nô  l   Hy  ­  La)  đ ọ ế ộ ệ ượ c  đ c  ặ

tr ng  b i  tính  đi n  hình  c a  ph ư ở ể ủ ươ ng  th c  ứ

s n  xu t  chi m  h u  nô  l   Trong  lo i  hình  ả ấ ế ữ ệ ạ

xã h i này  ộ nô l  chi m s  l ệ ế ố ượ ng đông đ o ả   trong  xã  h i  và  ộ là  l c  l ự ượ ng  lao  đ ng  ch ộ ủ  

y u ế  c a xã h i, mà th c ch t là cho ch  nô.  ủ ộ ự ấ ủ

S  bóc l t c a ch  nô đ i v i nô l  là ph   ự ộ ủ ủ ố ớ ệ ổ

bi n và đi n hình ế ể

Ch  đ  nô l  ph ế ộ ệ ươ ng Đông c  đ i ổ ạ  hay còn 

g i là ch  đ  nô l  gia tr ọ ế ộ ệ ưở ng là lo i hình xã  ạ

h i còn duy trì nhi u tàn d  c a ch  đ  công  ộ ề ư ủ ế ộ

xã th  t c.  ị ộ

Trong ch  đ  này, nô l  không ph i là l c  ế ộ ệ ả ự

l ượ ng  lao  đ ng  chính,  s n  xu t  ra  c a  c i,  ộ ả ấ ủ ả hàng  hoá  cho  ch   nô  mà  h u  h t  làm  công  ủ ầ ế

vi c trong nhà.  ệ L c l ự ượ ng lao đ ng chính c a  ộ ủ

xã  h i  là ộ   các  thành  viên  công  xã  nông  thôn   (nông nô), v  đ a v  xã h i, h  t  do h n so  ề ị ị ộ ọ ự ơ

v i  nô  l ,  tuy  nhiên  h   v n  ch u  s   áp  b c,  ớ ệ ọ ẫ ị ự ứ bóc l t c a ch  nô ộ ủ ủ

*  Tính xã h i ộ

Các nhà n ướ c ch  nô   các m c đ  khác  ủ ở ứ ộ nhau  đã  ti n  hành  nh ng  ho t  đ ng  mang  ế ữ ạ ộ tính  xã  h i  nh :  ho t  đ ng  làm  thu   l i    ộ ư ạ ộ ỷ ợ ở các qu c gia chi m h u nô l  ph ố ế ữ ệ ươ ng đông,  xây  d ng  và  b o  v   các  công  trình  công  ự ả ệ

c ng,  hay  ho t  đ ng  phát  tri n  kinh  t ,  ộ ạ ộ ể ế

th ươ ng m i   Hy l p ạ ở ạ

1.2. Ch c năng c a nhà n ứ ủ ướ c ch  nô ủ

1.2.1. Ch c năng đ i n i ứ ố ộ

*  Ch c  năng  c ng  c   và  b o  v   s   h u  c a  ứ ủ ố ả ệ ở ữ ủ

ch  nô đ i v i t  li u s n xu t và nô l ủ ố ớ ư ệ ả ấ ệ

Nhà n ướ c ch  nô quy đ nh giai c p ch  nô  ủ ị ấ ủ

có toàn quy n s  h u v  t  li u s n xu t, và  ề ở ữ ề ư ệ ả ấ

đ i v i ng ố ớ ườ i nô l ệ

Cho phép ch  nô công khai bóc l t, c ủ ộ ưỡ ng 

b c lao đ ng tàn nh n đ i v i nô l , đ ng th i  ứ ộ ẫ ố ớ ệ ồ ờ quy  đ nh  nh ng  bi n  pháp  tr ng  tr   nghiêm  ị ữ ệ ừ ị

kh c  đ i  v i  các  hành  vi  xâm  h i  đ n  quy n  ắ ố ớ ạ ế ề

s  h u c a ch  nô ở ữ ủ ủ

* Ch c năng đàn áp b ng quân s  đ i v i s   ứ ằ ự ố ớ ự

ph n  kháng  c a  nô  l   và  các  t ng  l p  nhân  ả ủ ệ ầ ớ dân lao đ ng khác ộ

Đ  b o v  đ a v  th ng tr  cùng v i các đ c  ể ả ệ ị ị ố ị ớ ặ quy n, đ c l i c a giai c p ch  nô, nhà n ề ặ ợ ủ ấ ủ ướ c 

ch  nô đã ra s c đàn áp các cu c kh i nghĩa  ủ ứ ộ ở

b ng b o l c quân s ằ ạ ự ự

* Ch c năng đàn áp v  m t t  t ứ ề ặ ư ưở ng

Các nhà n ướ c ch  nô đ u s  d ng tôn giáo  ủ ề ử ụ

nh  m t công c  h u hi u cho s  nô d ch v   ư ộ ụ ữ ệ ự ị ề

m t t  t ặ ư ưở ng.

Các hành vi xâm h i t i tôn giáo cũng đ ạ ớ ượ c  nhà  n ướ c  ch   nô  thông  qua  pháp  lu t  tr ng  ủ ậ ừ

ph t nghiêm kh c ạ ắ

*  Ch c  năng  kinh  t   ­  xã  h i  c a  nhà  n ứ ế ộ ủ ướ c 

ch  nô ủ

Vì s  t n t i và phát tri n c a xã h i, nhà  ự ồ ạ ể ủ ộ

n ướ c ch  nô bu c nh ng ng ủ ộ ữ ườ i nô l , ng ệ ườ i  dân  ph i  xây  d ng  các  công  trình  th y  l i,  ả ự ủ ợ khai phá r ng, ch ng các lo i thú d , b o v   ừ ố ạ ữ ả ệ mùa màng và các v t nuôi trong gia đình ậ

1.2.2 Ch c năng đ i ngo i ứ ố ạ

* Ch c năng ti n hành chi n tranh xâm l ứ ế ế ượ c

Nhà n ướ c ch  nô r t coi tr ng ho t đ ng  ủ ấ ọ ạ ộ

ti n hành chi n tranh xâm l ế ế ượ c đ  m  r ng  ể ở ộ lãnh  th   và  tăng  c ổ ườ ng  s   nô  l   c a  qu c  ố ệ ủ ố gia.

L ch s  nhà n ị ử ướ c ch  nô đã có nh ng đ   ủ ữ ế

qu c  hùng  m nh  nh   vi c  thi  hành  chính  ố ạ ờ ệ sách m  r ng chi n tranh xâm l ở ộ ế ượ c mà tiêu 

bi u là đ  qu c La mã ể ế ố

* Ch c năng phòng th  ch ng xâm l ứ ủ ố ượ c

Nhà n ướ c ch  nô cũng r t coi tr ng ho t  ủ ấ ọ ạ

đ ng phòng th  ch ng xâm l ộ ủ ố ượ c.

Nhà  n ướ c  ch   nô  th ủ ườ ng  ti n  hành  các  ế

ho t đ ng nh : t  ch c l c l ạ ộ ư ổ ứ ự ượ ng quân đ i,  ộ xây d ng các thành lu , pháo đài, chu n b   ự ỹ ẩ ị

c  s  v t ch t , ti n hành ho t đ ng quân  ơ ở ậ ấ ế ạ ộ

s  khi c n thi t ự ầ ế

C p,  Babilon,  Trung  Qu c,  n  Đ   Ng ậ ố Ấ ộ ườ i 

đ ng  đ u  nhà  n ứ ầ ướ c  có  toàn  quy n  quy t  ề ế

đ nh  v n  m nh  qu c  gia,  cũng  nh   v n  ị ậ ệ ố ư ậ

m nh  c a  t ng  thành  viên  trong  qu c  gia  ệ ủ ừ ố

đó,  ch c  v   này  đ ứ ụ ượ c  truy n  l i  theo  ề ạ nguyên t c cha truy n con n i ắ ề ố

Chính  th   c ng  hoà  dân  ch     ể ộ ủ t n  t i    ồ ạ ở nhà n ướ c ch  nô Aten vào th  k  th  V ­ IV  ủ ế ỷ ứ

Nô  l ,  ki u  dân,  ph   n ,  nô  l   đã  đ ệ ề ụ ữ ệ ượ c 

gi i  phóng  không  đ ả ượ c  tham  gia  b u  c ,  ầ ử

th c ch t c a hình th c dân ch  này là dân  ự ấ ủ ứ ủ

ch  ch  nô ủ ủ

Chính  th   c ng  hoà  quý  t c  ch   nô ể ộ ộ ủ   t n  ồ

t i    nhà  n ạ ở ướ c  Spác  và  La  Mã.  Quy n  l c  ề ự nhà  n ướ c  (ch   y u  quy n  l p  pháp)  n m  ủ ế ề ậ ằ trong tay m t h i đ ng mà thành viên đ ộ ộ ồ ượ c 

b u  ra  t     các  quý  t c  giàu  có  nh t  và  h   ầ ừ ộ ấ ọ

n m gi  ch c v  su t đ i.  ắ ữ ứ ụ ố ờ

Đ i  h i  nhân  dân  v n  t n  t i  nh ng  ạ ộ ẫ ồ ạ ư không chi m v  trí quan tr ng. Đ i h i nhân  ế ị ọ ạ ộ dân  ch   ti n  hành  b u  nh ng  ng ỉ ế ầ ữ ườ i  tham  gia vào các ch c v  trong b  máy nhà n ứ ụ ộ ướ c,  thông qua v  m t hình th c các d  lu t do  ề ặ ứ ự ậ

H i đ ng tr ộ ồ ưở ng lão đ a ra ư

ch   đ   đ c  tài  chuyên  ch     các  n ế ộ ộ ế Ở ướ c 

ph ươ ng  Tây,  ch   đ   chính  tr   đã  mang  tính  ế ộ ị dân ch , tuy nhiên v  b n ch t đó ch  là ch   ủ ề ả ấ ỉ ế

đ  dân ch  ch  nô ộ ủ ủ

2.1.2. B n ch t c a pháp lu t ch  nô ả ấ ủ ậ ủ

* Tính giai c p ấ

Pháp  lu t  ch   nô  là  ý  chí  c a  giai  c p  ậ ủ ủ ấ

ch  nô đ ủ ượ c “đ  lên thành lu t”.  ề ậ

Pháp lu t ch  nô là công c  đ  thi t l p,  ậ ủ ụ ể ế ậ

b o v  tr t t  xã h i có l i, phù h p v i l i  ả ệ ậ ự ộ ợ ợ ớ ợ ích c a giai c p ch  nô.  ủ ấ ủ

C ng c  và b o v  c  s  kinh t  xã h i  ủ ố ả ệ ơ ở ế ộ

c a  XHCHNL,  và  đ a  v   th ng  tr   c a  giai  ủ ị ị ố ị ủ

c p ch  nô ấ ủ

gi i h n trong ph m vi h p ớ ạ ạ ẹ

2.2. Đ c đi m c  b n c a pháp lu t ch  nô ặ ể ơ ả ủ ậ ủ

­  Pháp lu t ch  nô c ng c  c  s  kinh t  c a  ậ ủ ủ ố ơ ở ế ủ XHCHNL  là  ch   đ   chi m  h u  t   nhân  v   t   ế ộ ế ữ ư ề ư

li u  s n  xu t  và  đ i  v i  nô  l ,  h p  pháp  hoá  ệ ả ấ ố ớ ệ ợ

ch  đ  bóc l t tàn nh n c a ch  nô đ i v i nô  ế ộ ộ ẫ ủ ủ ố ớ

Quy n  t   h u  đ ề ư ữ ượ c  pháp  lu t  ch   nô  ậ ủ

đ i v i hành vi ăn c p rau qu ố ớ ắ ả

Lu t  La  mã:  Ăn  tr m,  t   ng ậ ộ ừ ườ ự i  t   do  h   ạ

xu ng  làm  nô  l   n u  nô  l   ăn  tr m  thì  b   ố ệ ế ệ ộ ị

gi t ế

­ Pháp lu t ch  nô ghi nh n c ng c  tình tr ng  ậ ủ ậ ủ ố ạ không bình đ ng trong xã h i ẳ ộ

Trong xã h i ch  nô ch  có ch  nô m i đ ộ ủ ỉ ủ ớ ượ c  coi  là  công  dân,  và  pháp  lu t  ch   nô  chia  giai  ậ ủ

c p  ch   nô  ra  làm  nhi u  lo i,  nhi u  th   b c  ấ ủ ề ạ ề ứ ậ khác  nhau,  đ a  v   xã  h i  c a  m t  ng ị ị ộ ủ ộ ườ i  ph   ụ thu c vào s  l ộ ố ượ ng tài s n mà h  có ả ọ

Ví  d :  lu t  La  Mã  quy  đ nh:  “Hoàng  đ   không  ụ ậ ị ế

ph i ph c tùng pháp lu t nào c , ý chí c a Hoàng  ả ụ ậ ả ủ

đ  là pháp lu t đ i v i nhân dân”.  ế ậ ố ớ

Lu t Ma nu quy đ nh cùng ph m m t t i nh ng  ậ ị ạ ộ ộ ư

n u là ch  nô thì m c ph t là cách ch c còn đ i  ế ủ ứ ạ ứ ố

v i ng ớ ườ i khác thì có th  b  gi t ch t ể ị ế ế

­  Pháp  lu t  ch   nô  ghi  nh n  s   th ng  tr   ậ ủ ậ ự ố ị tuy t  đ i  c a  gia  tr ệ ố ủ ưở ng  đ i  v i  v   và  các  ố ớ ợ con trong gia đình.

Trong quan h  đ i v i con ệ ố ớ , con cái thu c  ộ toàn  quy n  c a  ng ề ủ ườ i  gia  tr ưở ng,  con  c a  ủ

ng ườ i ch  nô tuy không ph i là nô l  nh ng  ủ ả ệ ư

b   coi là thu c s  h u c a ch  nô. Con c a  ị ộ ở ữ ủ ủ ủ

ch  nô có quy n công dân, có đ a v  pháp lý  ủ ề ị ị

nh t  đ nh  nh ng  ch   nô  có  toàn  quy n  ấ ị ư ủ ề quy t đ nh đ n s  ph n, tính m ng c a h ế ị ế ố ậ ạ ủ ọ

       Ví d :  Lu t La mã quy đ nh ch  ng ụ ậ ị ỉ ườ i  cha  m i  là  ch   th   đ c  l p,  các  con  ch   là  ớ ủ ể ộ ậ ỉ

nh ng  ng ữ ườ i  thu c  quy n  ng ộ ề ườ i  khác.  Trong 

xã  h i  n u  đã  l n  tu i  con  trai  tr ộ ế ớ ổ ưở ng  ngang  hàng  b  và gi   nh ng  đ a v  trong xã h i (tr   ố ữ ữ ị ị ộ ừ

đ a  v   ngh   vi n),  nh ng  trong  gia  đình  anh  ta  ị ị ị ệ ư hoàn toàn ph  thu c quy n l c c a ng ụ ộ ề ự ủ ườ i b ,  ố

k  c  khi đã l y v  và có con.  ể ả ấ ợ

Trong  quan  h   đ i  v i  v ệ ố ớ ợ ,  v   ch   có  đ a  v   ợ ỉ ị ị ngang  hàng  v i  con  cái.  V   có  nghĩa  v   ph i  ớ ợ ụ ả trung thành v i ch ng. Ng ớ ồ ườ i ch ng có quy n  ồ ề

đ ượ c  ngo i  tình  nh ng  n u  ng ạ ư ế ườ i  v   ngo i  ợ ạ tình b  b t qu  tang s  b  gi t t i ch  cùng v i  ị ắ ả ẽ ị ế ạ ỗ ớ

ng ườ i tình ho c b  giam vào nhà kín su t đ i.  ặ ị ố ờ

­  Pháp lu t ch  nô có quan h  m t thi t t i tôn  ậ ủ ệ ậ ế ớ giáo, đ o đ c, luân lý và nh ng quy t c  ng x   ạ ứ ữ ắ ứ ử trong gia đình cũng nh  trong xã h i.  ư ộ

 2.3 Hình th c (ngu n) c a pháp lu t ch  nôứ ồ ủ ậ ủ

Hình th c  ứ ph  bi n c a pháp lu t ch  nô là  ổ ế ủ ậ ủ

t p quán pháp ậ  

 Ngoài t p quán pháp, các quy t đ nh c a c   ậ ế ị ủ ơ quan  nhà n ướ c ch  nô và cá nhân ch  nô khi  ủ ủ

gi i  quy t  m t  tr ả ế ộ ườ ng  h p  c   th   cũng  đ ợ ụ ể ượ c 

th a  nh n  là  khuôn  m u  đ   gi i  quy t  các  ừ ậ ẫ ể ả ế

tr ườ ng h p t ợ ươ ng t ự

Giai  đo n  sau,  cùng  v i  s   phát  tri n  c a  ạ ớ ự ể ủ

ch   vi t  các  nhà  n ữ ế ướ c  ch   nô  ban  hành  các  ủ VBQPPL. 

Th i k  đ u các văn b n này ch  là s  sao  ờ ỳ ầ ả ỉ ự chép  các  t p  quán  pháp  l i  thành  m t  h   ậ ạ ộ ệ

th ng, v  sau m t s  nhà n ố ề ộ ố ướ c ch  nô đã ban  ủ hành đ ượ c nh ng b  lu t t ng h p công phu  ữ ộ ậ ổ ợ

và khá hoàn ch nh nh :  ỉ ư

B  lu t Manu c a  n Đ  ( ộ ậ ủ Ấ ộ *); 

B  lu t Đracông c a Hy L p ( ộ ậ ủ ạ *);

B  lu t Hammurabi (th  k  XVII tr ộ ậ ế ỷ ướ c công  nguyên) c a nhà n ủ ướ c Babilon ( *);

B   lu t  La  Mã  (lu t  m ộ ậ ậ ườ i  hai  b ng  ( ả *))  c a  ủ nhà n ướ c La Mã (th  k  V­ TCN), trong s  các  ế ỷ ố

b  lu t c a các nhà n ộ ậ ủ ướ c ch  nô đây đ ủ ượ c coi 

là b  lu t hoàn thi n nh t ộ ậ ệ ấ