Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Chương 17: Hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa

Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Chương 17: Hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa cung cấp cho người học các kiến thức về: Khái niệm hệ thống pháp luật XHCN, những tiêu chuẩn cơ bản để xác định mức độ hoàn thiện của một hệ thống pháp luật; các ngành luật trong hệ thống pháp luật Việt Nam,... Mời các bạn cùng tham khảo.

CH ƯƠ NG XVII

 XàH I CH  NGHĨA Ộ Ủ

1 Khái ni m h  th ng pháp lu t XHCN ệ ệ ố ậ

Khái ni m : H  th ng pháp lu t là t ng th  các  ệ ệ ố ậ ổ ể QPPL, các nguyên t c, đ nh h ắ ị ướ ng và m c đích  ụ

c a pháp lu t có m i liên h  m t thi t và th ng  ủ ậ ố ệ ậ ế ố

nh t  v i  nhau,  đ ấ ớ ượ c  phân  thành  các  ch   đ nh  ế ị pháp  lu t,  các  ngành  lu t  và  đ ậ ậ ượ c  th   hi n  ể ệ trong  các  VBQPPL  do  c   quan  nhà  n ơ ướ c  ban  hành theo nh ng hình th c, th  t c nh t đ nh.  ữ ứ ủ ụ ấ ị

G m:   ồ

­  V   c u  trúc  bên  trong ề ấ :  h   th ng  pháp  lu t  ệ ố ậ

đ ượ c h p thành t  các quy ph m pháp lu t, ch   ợ ừ ạ ậ ế

đ nh pháp lu t và ngành lu t ị ậ ậ  

­  V   hình  th c  bên  ngoài:  ề ứ h   th ng  pháp  lu t  ệ ố ậ

đ ượ c c u thành t  các văn b n quy ph m pháp  ấ ừ ả ạ

lu t ậ  

1.1 H  th ng c u trúc c a PL ệ ố ấ ủ

 H   th ng  c u trúc  c a  pháp lu t: là  c   ệ ố ấ ủ ậ ơ

c u bên trong c a pháp lu t, là t ng th  các   ấ ủ ậ ổ ể quy  ph m  pháp  lu t  có  m i  liên  h   n i  t i  ạ ậ ố ệ ộ ạ

th ng  nh t,  đ ố ấ ượ c  phân  đ nh  thành  các  ch   ị ế

đ nh pháp lu t và  ngành lu t ị ậ ậ

* Quy ph m pháp lu t ạ ậ

Quy ph m pháp lu t là thành t  nh  nh t  ạ ậ ố ỏ ấ (t  bào) trong h  th ng c u trúc PL ế ệ ố ấ

* Ch  đ nh pháp lu t ế ị ậ

Ch  đ nh pháp lu t bao g m m t s  quy  ế ị ậ ồ ộ ố

ph m  có  nh ng  đ c  đi m  chung  gi ng  nhau  ạ ữ ặ ể ố

nh m  đi u  ch nh  m t  nhóm  quan  h   xã  h i  ằ ề ỉ ộ ệ ộ

t ươ ng  ng ứ

•Ngành lu t  ậ : 

Là  h   th ng  các  quy  ph m  pháp  lu t  đi u  ệ ố ạ ậ ề

ch nh  các  quan  h   xã  h i  trong  m t  lĩnh  v c  nh t  ỉ ệ ộ ộ ự ấ

đ nh c a đ i s ng xã h i ị ủ ờ ố ộ

Có 2 căn c  ch  y u đ  phân đ nh các ngành  ứ ủ ế ể ị

lu t:  ậ

­  Ð i  t ố ượ ng  đi u  ch nh ề ỉ :  là  nh ng  quan  h   xã  h i  ữ ệ ộ cùng lo i, thu c m t lĩnh v c c a đ i s ng xã h i  ạ ộ ộ ự ủ ờ ố ộ

c n  có  s   đi u  ch nh  b ng  PL.  M i  ngành  lu t  s   ầ ự ề ỉ ằ ỗ ậ ẽ

đi u ch nh m t lo i quan h  xã h i đ c thù.  ề ỉ ộ ạ ệ ộ ặ

­  Ph ươ ng  pháp  đi u  ch nh ề ỉ :  là  cách  th c  tác  đ ng  ứ ộ vào  quan  h   xã  h i  thu c  ph m  vi  đi u  ch nh c a  ệ ộ ộ ạ ề ỉ ủ ngành  lu t  đó.  M i  ngành  lu t  cũng  có  ph ậ ỗ ậ ươ ng  pháp đi u ch nh đ c thù.  ề ỉ ặ

  Có 2 ph ươ ng pháp đi u ch nh ch  y u: ề ỉ ủ ế   +  Ph ươ ng pháp bình đ ng tho  thu n  ẳ ả ậ :  là  cách  th c  tác  đ ng mà    đó nhà n ứ ộ ở ướ c không  can thi p tr c ti p vào các quan h  pháp lu t  ệ ự ế ệ ậ

mà ch  đ nh ra khuôn kh  và các bên tham gia  ỉ ị ổ quan h  pháp lu t có th  th a thu n v i nhau  ệ ậ ể ỏ ậ ớ trong khuôn kh  đó, các bên tham gia quan h   ổ ệ pháp  lu t  bình  đ ng  v i  nhau  v   quy n  và  ậ ẳ ớ ề ề nghĩa v  pháp lý.  ụ

+  Ph ươ ng  pháp  quy n  uy  ph c  tùng ề ụ :  là  cách  th c  tác  đ ng  mà    đó  m t  bên  trong  ứ ộ ở ộ quan h  pháp lu t có quy n ra m nh l nh, còn  ệ ậ ề ệ ệ bên kia ph i ph c tùng.  ả ụ

  Tu   thu c  vào  đ c  đi m,  tính  ch t  c a  ỳ ộ ặ ể ấ ủ các  quan  h   xã  h i,  các  ngành  lu t  s   d ng  ệ ộ ậ ử ụ

m t  ph ộ ươ ng  pháp  ho c  ph i  h p  c   hai    ặ ố ợ ả

ph ươ ng  pháp  này.  Ngoài  ra,  do  tính  đ c  thù  ặ

c a  t ng  ngành  lu t  s   có  th   s   d ng  ủ ừ ậ ẽ ể ử ụ

ph ươ ng pháp đi u ch nh riêng bi t ề ỉ ệ  

1.2. H  th ng văn b n quy ph m pháp lu t ệ ố ả ạ ậ

Căn  c   vào  tính  ch t  pháp  lý,  văn  b n  ứ ấ ả pháp  lu t  có  th   đ ậ ể ượ c  chia  thành  3  lo i:  văn  ạ

b n  quy  ph m  pháp  lu t,  văn  b n  pháp  lu t  ả ạ ậ ả ậ

ch  đ o và văn b n pháp lu t cá bi t (văn b n  ủ ạ ả ậ ệ ả

áp d ng pháp lu t) ụ ậ  

  Phân  lo i:  Có  nhi u  cách  phân  chia  h   ạ ề ệ

th ng văn b n quy ph m pháp lu t. Trong đó,  ố ả ạ ậ căn  c   vào  hi u  l c  pháp  lý,  VBQPPL  đ ứ ệ ự ượ c  chia thành 2 lo i: văn b n lu t và văn b n d ạ ả ậ ả ướ i 

lu t.  ậ

 M i liên h  gi a các VBQPPL: các VBQPPL t n  ố ệ ữ ồ

t i trong m i liên h  ch t ch  v i nhau.   ạ ố ệ ặ ẽ ớ

­  M t là, m i liên h  v  hi u l c pháp lý.   ộ ố ệ ề ệ ự

­  Hai là, m i liên h  v  n i dung.   ố ệ ề ộ

M i  liên  h   gi a  h   th ng  c u  trúc  c a  ố ệ ữ ệ ố ấ ủ pháp lu t và h  th ng VBQPPL:   ậ ệ ố

­ H  th ng c u trúc là c  s  cho vi c xây  ệ ố ấ ơ ở ệ

d ng  và  hoàn  thi n  h   th ng  VBQPPL  (th   ự ệ ệ ố ể

hi n  trong  ho t  đ ng  t p  h p  hóa  và  pháp  ệ ạ ộ ậ ợ

đi n hóa).  ể

­ H  th ng VBQPPL là hình th c th  hi n  ệ ố ứ ể ệ

h  th ng c u trúc bên trong c a pháp lu t.  ệ ố ấ ủ ậ

2. Nh ng tiêu chu n c  b n đ  xác đ nh m c  ữ ẩ ơ ả ể ị ứ

đ  hoàn thi n c a m t h  th ng pháp lu t ộ ệ ủ ộ ệ ố ậ

• Tính toàn di n ệ : Th  hi n   2 m c đ ể ệ ở ứ ộ

+   m c đ  chung: đó là s  đ y đ  các ngành  Ở ứ ộ ự ầ ủ

lu t, các ch  đ nh pháp lu t  ậ ế ị ậ

 +   m c đ  c  th : đ y đ  các QPPL.   Ở ứ ộ ụ ể ầ ủ

• Tính đ ng b ồ ộ

H   th ng  pháp  lu t  ph i  có  tính  th ng  ệ ố ậ ả ố

nh t, không ch ng chéo, mâu thu n ấ ồ ẫ

• Tính phù h p ợ

PL  ph i  phù  h p  v i  trình  đ   phát  tri n  ả ợ ớ ộ ể kinh t  ­xã h i ế ộ

•  Đ ượ c xây d ng   trình đ  pháp lý cao ự ở ộ

3.  Các ngành lu t trong h  th ng pháp  Các ngành lu t trong h  th ng pháp  ậ ậ ệ ệ ố ố

lu t Vi t Nam ậ ệ

lu t Vi t Nam ậ ệ

• Lu t  Nhà  n ậ ướ c 

(Lu t Hi n pháp) ậ ế

• Lu t hành chính ậ

• Lu t tài chính ậ

• Lu t ngân hàng ậ

• Lu t đ t đai ậ ấ

• Lu t dân s ậ ự

• Lu t lao đ ng ậ ộ

• Lu t hôn nhân và  ậ

gia đình.

• Lu t hình s ậ ự

• Lu t t  t ng hình  ậ ố ụ sự

• Lu t t  t ng dân  ậ ố ụ sự

• Lu t kinh t ậ ế

t  pháp qu c t ư ố ế

4. Xây d ng pháp lu t và h  th ng hóa pháp lu t ự ậ ệ ố ậ

4.1. Xây d ng pháp lu t ự ậ

* Yêu c uầ

­ Nghiên c u m t cách khách quan, toàn di n, sâu  ứ ộ ệ

s c, các quy lu t, các hi n t ắ ậ ệ ượ ng xã h i, kinh t ,  ộ ế chính tr , t  t ị ư ưở ng c a th c ti n khách quan đ  t   ủ ự ễ ể ừ

đó rút ra nh ng giá tr  chu n m c t  trong nhu c u  ữ ị ẩ ự ừ ầ

c a xã h i ủ ộ

­ Nghiên c u đ ng thái các hành vi pháp lu t trong  ứ ộ ậ

đó có c  hành vi h p pháp và hành vi không h p  ả ợ ợ pháp đ  t  đó có th  d  ki n đ ể ừ ể ự ế ượ c di n bi n các  ễ ế hành vi đó trong t ươ ng lai.

­ Phân tích và đánh giá đúng hi u l c và hi u qu   ệ ự ệ ả

c a vi c đi u ch nh các quan h  xã h i b ng các  ủ ệ ề ỉ ệ ộ ằ quy ph m và ch  đ nh hi n hành ạ ế ị ệ

­ Trên c  s  nh ng vi c làm k  trên ti n hành k   ơ ở ữ ệ ể ế ế

ho ch hoá ho t đ ng xây d ng pháp lu t ạ ạ ộ ự ậ

* Nguyên t c xây d ng ắ ự

­  Nguyên t c b o đ m s  lãnh đ o c a Đ ng ắ ả ả ự ạ ủ ả

­ Nguyên t c dân ch  XHCN ắ ủ

­ Nguyên t c pháp ch  XHCN ắ ế

­ Nguyên t c khách quan ắ

  Quá  trình  xây  d ng  văn  b n  quy  ph m  pháp  ự ả ạ

lu t bao g m các giai đo n: ậ ồ ạ

Giai  đo n  1 ạ :  Đ   xu t  yêu  c u  ban  hành  m t  ề ấ ầ ộ văn b n pháp lu t m i ho c s a  đ i m t văn  ả ậ ớ ặ ử ổ ộ

b n  pháp  lu t  hi n  hành  và  thông  qua  quy t  ả ậ ệ ế

đ nh  v   so n  th o  d   án  liên  quan  đ n  yêu  ị ề ạ ả ự ế

c u đã đ  xu t.  ầ ề ấ

Giai  đo n  2 ạ :  So n  th o  d   án  văn  b n  pháp  ạ ả ự ả

lu t ậ

Giai đo n 3 ạ : Th o lu n và thông qua d  án văn  ả ậ ự

b n pháp lu t ả ậ

Giai đo n 4 ạ : Công b  văn b n pháp lu t ố ả ậ

4.2 H  th ng hóa pháp lu t ệ ố ậ

H   th ng  hoá  pháp  lu t  là  ho t  đ ng  ệ ố ậ ạ ộ

nh m  hoàn  thi n  pháp  lu t,  đ a  chúng  vào  ằ ệ ậ ư

m t h  th ng nh t đ nh ộ ệ ố ấ ị

Công  tác  h   th ng  hoá  pháp  lu t  h ệ ố ậ ướ ng  t i  ớ các m c đích: ụ

­  T o  ra m t h   th ng VBQPPL cân  đ i,  ạ ộ ệ ố ố hoàn ch nh, th ng nh t trong  đó các đ o lu t  ỉ ố ấ ạ ậ đóng vai trò ch  đ o ủ ạ

­  Kh c  ph c  tình  tr ng  l i  th i,  mâu  ắ ụ ạ ỗ ờ thu n và nh ng l  h ng c a  ẫ ữ ỗ ổ ủ h  th ng PL ệ ố

­  Làm  cho  n i  dung  pháp  lu t  phù  h p  ộ ậ ợ

v i nh ng yêu c u c a đ i s ng, có hình th c  ớ ữ ầ ủ ờ ố ứ

rõ ràng, d  hi u, ti n l i cho vi c s  d ng ễ ể ệ ợ ệ ử ụ

Khoa h c pháp lý xã h i ch  nghĩa phân  ọ ộ ủ

bi t 2 hình th c h  th ng hoá pháp lu t, đó là  ệ ứ ệ ố ậ

t p h p hoá và pháp đi n hoá ậ ợ ể

T p h p hoá  ậ ợ là s p x p các văn b n quy ph m  ắ ế ả ạ pháp  lu t,  các  quy  ph m  pháp  lu t  riêng  bi t  ậ ạ ậ ệ theo m t trình t  nh t đ nh (theo c  quan ban  ộ ự ấ ị ơ hành,  theo  th i  gian  ban  hành,  theo  c p  đ   ờ ấ ộ

hi u  l c  pháp  lý ).  Hình  th c  h   th ng  hoá  ệ ự ứ ệ ố này   không  làm  thay  đ i  n i  dung  văn  b n ổ ộ ả , 

không  b   sung  nh ng  quy  đ nh  m i  mà  ch   ổ ữ ị ớ ỉ

nh m lo i b  nh ng quy ph m đã h t hi u l c  ằ ạ ỏ ữ ạ ế ệ ự

ho c  rõ  ràng  là  mâu  thu n  v i  văn  b n  c p  ặ ẫ ớ ả ấ trên.

Pháp  đi n  hoá  ể là  ho t  đ ng  c a  các  c   quan  ạ ộ ủ ơ nhà  n ướ c  có  th m  quy n  trong  đó  không  ẩ ề

nh ng  t p  h p  các  văn  b n  đã  có  theo  m t  ữ ậ ợ ả ộ trình t  nh t đ nh, lo i b  nh ng quy ph m l i  ự ấ ị ạ ỏ ữ ạ ỗ

th i, mâu thu n mà còn ch  đ nh thêm nh ng  ờ ẫ ế ị ữ quy ph m m i đ  thay th  cho các quy ph m  ạ ớ ể ế ạ

đã  b   lo i  b   và  kh c  ph c  nh ng  ch   tr ng  ị ạ ỏ ắ ụ ữ ỗ ố

đ ượ c  phát  hi n  trong  quá  trình  t p  h p  văn  ệ ậ ợ

b n, s a đ i nh ng quy ph m hi n hành, nâng  ả ử ổ ữ ạ ệ cao hi u l c pháp lý c a chúng ệ ự ủ

K t qu  c a công vi c pháp đi n hoá là  ế ả ủ ệ ể

m t văn b n quy ph m pháp lu t m i ra đ i ộ ả ạ ậ ớ ờ