luận văn thạc sĩ quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác than ở nước ta hiện nay

Luậnvăn thực hiện nhằm mục đích xác lập các phương pháp, công thức để tính và thutiền tiền cấp quyền KTKS than có căn cứ khoa học và phù hợp với thực tế nhằmđảm bảo tạo ra thêm nguồn thu

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS,TS HÀ VĂN SỰ

HÀ NỘI, NĂM 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn của tôi với đề tài “Quản lý nhà nước về thu tiềncấp quyền khai thác than ở nước ta hiện nay” là công trình nghiên cứu của cá nhântôi, các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng vàchưa công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào trước đó

Hà Nội, ngày 12 tháng 3 năm 2018

Tác giả

Trần Đức Hoàng

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

MỤC LỤC ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT v

DANH MỤC BẢNG vi

DANH MỤC HÌNH VẼ vii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ vii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐỐI VỚI QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THU TIỀN CẤP QUYỀN KHAI THÁC KHOÁNG SẢN 10

1.1 Bản chất và vai trò của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 10

1.1.1 Bản chất của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 10

1.1.2 Sự cần thiết và vai trò của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 14

1.2 Những nguyên lý cơ bản của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 15

1.2.1 Những nguyên tắc cơ bản của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 15

1.2.2 Những nội dung cơ bản của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 16

1.2.3 Các nhân tố ảnh hưởng và công cụ chủ yếu trong quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 20

1.3 Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam trong quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền 24

1.3.1 Kinh nghiệm quốc tế về quản lý thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 24

1.3.2 Bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam về quản lý thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 30

CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THU TIỀN CẤP QUYỀN KHAI THÁC KHOÁNG SẢN THAN TẠI VIỆT NAM 32 2.1 Một số khái quát về thực trạng khai thác khoáng sản tại Việt Nam 32

2.1.1 Khái quát về tiềm năng khoáng sản và thực trạng khai thác khoáng sản than tại Việt Nam 32 2.1.2 Những vấn đề đặt ra đối với khai thác khoáng sản tại Việt Nam 35

2.2 Phân tích thực trạng quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản than tại Việt Nam 37

2.2.1 Việc ban hành các văn bản pháp lý liên quan đến hoạt động khai thác khoáng sản và thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 38 2.2.2 Tổ chức bộ máy quản lý nhà nước và quy trình tính, thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 41 2.2.3 Công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm về thực hiện thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 52 2.2.4 Công tác tuyên truyền đến các đối tượng nộp tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 54

2.3 Đánh giá chung thực trạng quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản tại Việt Nam thời gian qua 56

2.3.1 Những thành công trong quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 56 2.3.2 Những hạn chế trong quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 57

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP ĐỐI VỚI QUẢN

LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THU TIỀN CẤP QUYỀN KHAI THÁC THAN TẠI .61 VIỆT NAM THỜI GIAN TỚI 61

3.1 Một số dự báo và định hướng hoàn thiện quản lý nhà nước về thu tiền

cấp quyền khai thác khoáng sản than tại Việt Nam thời gian tới 61

3.1.1 Một số dự báo về thực trạng khai thác khoáng sản than thời gian tới 61

3.1.2 Một số định hướng hoàn thiện quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản thời gian tới 64

3.2 Một số giải pháp đối với quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản than tại Việt Nam thời gian tới 66

3.2.1 Về chính sách thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 66

3.2.2 Về tổ chức bộ máy quản lý thu và chế độ thu, nộp, sử dụng tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 71

3.2.3 Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động khoáng sản 73

3.2.4 Chủ động tham gia sáng kiến minh bạch ngành công nghiệp khai khoáng (EITI) 73

3.3 Một số kiến nghị đối với cấp trên 75

3.3.1 Kiến nghị với Chính Phủ 75

3.3.2 Kiến nghị với Bộ Tài chính và UBND các tỉnh, thành phố 76

KẾT LUẬN 76 TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

EITI Sáng kiến minh bạch trong ngành công nghiệp khai thác

(Extractive Industries Transparency Initiative)GDP Tổng sản phẩm quốc nội (Gross Domestic Product)NĐ-CP Nghị định Chính phủ

NSNN Ngân sách Nhà nước

TNMT Tài nguyên Môi trường

TKV Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam

VLXDTT Vật liệu xây dựng thông thường

UBND Ủy ban nhân dân

WB Ngân hàng Thế giới(WorldBank)

Bảng 2.1 Thống kê trữ lượng tài nguyên một số loại khoáng sản chính

ở Việt Nam năm 2015

33

Bảng 2.2 Bảng phân loại qui mô các mỏ khoáng sản theo trữ lượng –

tài nguyên năm 2014

45

Bảng 2.3 Bảng Giá tính thuế tài nguyên năm 2016 47Bảng 2.4 Tổng số tiền cấp quyền đã thu được vào NSNN 2014-2016 52Bảng 2.5 Công tác thanh tra, kiểm tra giai đoạn 2014 - 2016 53Bảng 3.1 Dự báo nhu cầu sử dụng than trong nước đến năm 2030 61Bảng 3.2 Tổng hợp tài nguyên trữ lượng than dự báo đến năm 2030 62Bảng 3.3 Tổng hợp khả năng khai thác than đến năm 2030 63Bảng 3.4 Tổng hợp số tiền cấp quyền dự kiến thu tiền đến năm 2025

một số loại khoáng sản chính

63

Bảng 3.5 Bảng phân cấp trữ lượng và tài nguyên khoáng sản rắn 68Bảng 3.6 Tỷ lệ thu nộp tiền cấp quyền KTKS để lại 72

DANH MỤC HÌNH VẼ

Hình 2.1 Quy trình thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản nhóm

mỏ do Trung ương quản lý

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận văn

Điều 53 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Đất đai, tài nguyên nước, tài nguyênkhoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên khác và các tàisản do Nhà nước đầu tư, quản lý là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nướcđại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý”

Khoản 1 Điều 77 “Luật khoáng sản số 60/2010/QH12 năm 2010 quy định: Tổchức, cá nhân khai thác khoáng sản phải nộp tiền cấp quyền khai thác khoáng sản.Nhà nước thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản thông qua đấu giá hoặc khôngđấu giá”

Triển khai thực hiện quy định này Chính phủ đã ban hành “Nghị định số203/2013/NĐ-CP quy định về phương pháp tính, mức thu tiền cấp quyền khai tháckhoáng sản” vào ngày 28 tháng 11 năm 2013 Đây là một chính sách mới, lần đầutiên được áp dụng tại Việt Nam, chính sách này là tiền đề quan trọng để tiếp tục các

nỗ lực cải cách thủ tục hành chính, giải phóng các nguồn lực xã hội, phát huy tínhsáng tạo, thu hút đầu tư, tạo việc làm đáp ứng yêu cầu của toàn cầu hóa

Công tác quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản (sauđây viết tắt là thu tiền cấp quyền KTKS) ở các nước trên thế giới có ý nghĩa quantrọng trong việc tăng cường và nâng cao tính hiệu lực quản lý nhà nước và góp phầntăng thu ngân sách Ở nước ta chính sách này càng quan trọng nhằm thực hiệnquyền sở hữu nhà nước đối với tài nguyên của quốc gia đồng thời là một chính sáchnhằm nâng cao hiệu quả và hiệu lực của quản lý nhà nước nhằm hạn chế những tácđộng tiêu cực, góp phần phát triển kinh tế - xã hội Trong các loại khoáng sản rắnđang khai thác tại Việt Nam Than đóng vai trò quan trọng nhất, chiếm khoảng 65%tổng giá trị thu tiền cấp quyền KTKS ở nước ta

Tuy là một chính sách rất quan trọng, song do lần đầu tiên triển khai, cho nênquá trình để thực hiện trong thực tế còn gặp một số những bất cập cụ thể:

(i) Việc ban hành các văn bản pháp luật về hoạt động khoáng sản, các Nghịđịnh và Thông tư hướng dẫn thi hành Luật chậm so với thời điểm“Luật Khoáng sản

số 60/2010/QH12”năm 2010 có hiệu lực Một số quy định không bao quát hết thực

tế, khó triển khai áp dụng trong thực tiễn

(ii) Công tác tổ chức thực hiện tính, thu và quản lý sử dụng nguồn thu từ tiềncấp quyền KTKS vẫn còn những bất cập; các quy định về cơ quan tổ chức xác định,thẩm quyền thẩm định, phê duyệt cũng như mối quan hệ, phối hợp giữa các cơ quanphê duyệt và cơ quan thu còn chưa chặt chẽ

(iii) Các tổ chức, cá nhân được cấp giấy phép thăm dò, khai thác khoáng sản,trước đây không phải nộp tiền, nay phải chấp hành chính sách mới cho nên ý thứcchấp hành chưa nghiêm, cần có chế tài đủ mạnh để thực thi chính sách

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên Học viên đã lựa chọn đề tài “Quản lý Nhànước về thu tiền cấp quyền khai thác than ở nước ta hiện nay” làm luận văn tốtnghiệp khóa học của mình nhằm giải quyết các vấn đề do thực tiễn đòi hỏi là có tínhcấp thiết cao

2 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan

a) Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan

Công tác thu tiền cấp quyền KTKS nói chung và khoáng sản than nói riêng làmột chính sách mới, do đó chưa có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này Cáccông trình khoa học chủ yếu có liên quan có thể nêu ở đây là:

(i) Luận văn Thạc sĩ “Pháp luật về hoạt động khai thác và chế biến khoáng sản

ở Việt Nam” của tác giả Phạm Chung Thủy Luận văn được thực hiện với mục tiêulàm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc điều chỉnh pháp luật về các hoạtđộng khai khoáng và chế biến khoáng sản ở Việt Nam

Các giải pháp mà luận văn đưa ra nhằm nâng cao tính hiệu quả của pháp luật

về hoạt động khai thác và chế biến khoáng sản Đó chính là đề xuất hoàn thiện phápluật và cải cách các thủ tục hành chính trong lĩnh vực khoáng sản cụ thể là cần quyđịnh rõ các tiêu chí, thẩm quyền, thủ tục để khoanh định khu vực không đấu giáquyền khai thác khoáng sản; điều kiện nội dung thủ tục chuyển nhượng quyền thăm

dò, quyền khai thác khoáng sản Công khai và minh bạch hoạt động của các cơ quanquản lý nhà nước và các tổ chức, cá nhân trong hoạt động khoáng sản

(ii) Luận văn Thạc sĩ “Nghiên cứu phương pháp xác định tiền cấp quyềnkhai thác khoáng sản than vùng Quảng Ninh” của tác giả Quách Đức Điệp Luậnvăn thực hiện nhằm mục đích xác lập các phương pháp, công thức để tính và thutiền tiền cấp quyền KTKS than có căn cứ khoa học và phù hợp với thực tế nhằmđảm bảo tạo ra thêm nguồn thu hợp lý vào ngân sách nhà nước và tăng cường hiệuquả của công tác quản lý nhà nước về hoạt động khai thác than vùng Quảng Ninh vàđưa Luật khoáng sản mới đi vào thực tế cuộc sống.

Kết quả nghiên cứu của luận văn trên tiếp cận từ góc độ so sánh số tiền cấpquyền KTKS mà nhà đầu tư phải nộp với lợi nhuận hàng năm mà chủ đầu tư thuđược, kết hợp với bài học kinh nghiệm về các mức thu tiền của các nước khác, tácgiả đưa ra các kiến nghị lựa chọn mức thu tiền của các mỏ than Atraxit Quảng Ninh

từ 1,5 – 2% doanh thu thu được hàng năm của nhà đầu tư

(iii) Luận văn Thạc sỹ “Quản lý nhà nước về khai thác khoáng sản trên địa bàntỉnh Hà Nam” của tác giả Nguyễn Thị Khánh Thiệm Luận văn với mục tiêu tìm ra cácgiải pháp nhằm hoàn thiện nâng cao công tác và tính hiệu lực của quản lý nhà nước vềkhai thác khoáng sản và góp phần phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Hà Nam

Luận văn đã đưa ra một số giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước về khai tháckhoáng sản tại tỉnh Hà Nam, trong đó đề xuất kiên quyết tước quyền sử dụng giấyphép, thu hồi giấy phép đối với các tổ chức, cá nhân cố tình chây ỳ, trốn tránhnghĩa vụ nộp tiền cấp quyền KTKS và đề xuất truy thu đối với trữ lượng khoáng sản

đã khai thác mà các tổ chức, cá nhân có hoạt động khai khoáng chưa kê khai hoặc

kê khai thiếu phát hiện qua thanh tra, kiểm tra

(iv) Bài báo khoa học “Quản lý nhà nước về khoáng sản” do Tiến sĩ LạiHồng Thanh thực hiện đã tổng quan về hoạt động quản lý nhà nước về khoáng sản

và nêu ra những vấn đề còn tồn tại, chưa phù hợp trong quản lý nhà nước về hoạtđộng khai khoáng, cụ thể như còn nhiều quy định, nhiều loại khoản trong các vănbản pháp luật về khoáng sản hiện nay không còn phù hợp với thực tiễn Bên cạnh

đó các hoạt động thăm dò, khai thác khoáng sản của các tổ chức, cá nhân còn bị tácđộng và điều chỉnh bằng các văn bản pháp luật khác như: Luật Môi trường, Luật

Đất đai, Luật Đầu tư Qua thời gian triển khai thì một số các văn bản này đã đượcban hành mới hoặc sửa đổi một số điều cho phù hợp với thực tiễn, trong khi đó một

số văn bản pháp luật quy định về khoáng sản vẫn chưa được bổ sung sửa đổi để phùhợp với tình hình thực tế Trong khi hầu hết các quy định, quy hoạch về khoáng sảnchưa được cập nhật hoặc chỉ nêu chung chung tên loại mỏ, khu vực có mỏ do Trungương hoặc do địa phương quản lý theo phân cấp mà không ghi chi tiết các tọa độ,các diện tích cụ thể, chính vì chưa cụ thể như vậy dẫn đến gây khó khăn cho các cơquan quản lý nhà nước có thẩm quyền đối chiếu để xác định các khu vực mỏ nằmtrong hoặc ngoài quy hoạch của nhà nước làm căn cứ cơ sở để xác định thẩm quyềncấp giấy phép khoáng sản Bài báo cũng nêu ra những tồn tại trong ngành côngnghiệp khai khoáng ở nước ta như việc áp dụng các công nghệ cũ còn lạc hậu, chưatận dụng khai thác triệt để được nguồn tài nguyên khoáng sản Các tổ chức, cá nhân

có hoạt động khai thác hầu hết đều có quy mô nhỏ lẻ, vốn và nhân lực thiếu, khókhăn trong việc đầu tư tiếp cận các công nghệ và thiết bị hiện đại, tình trạng khaithác trái phép, cạnh tranh mua bán không lành mạnh dẫn đến hậu quả là gây mất trật

tự trị an và ảnh hưởng đến môi trường sinh thái

(v) Bài báo khoa học “Thu ngân sách nhà nước về thuế tài nguyên trong khaithác khoáng sản: những tồn tại và giải pháp” của Tiến sĩ Trần Bình Trọng đã khẳngđịnh việc thu ngân sách nhà nước trong hoạt động khai thác tài nguyên khoáng sản

là hết sức cần thiết và thuế tài nguyên là công cụ quan trọng thực hiện chức năng

quản lý nhà nước đối với hoạt động thăm dò, khai thác, sử dụng tài nguyên khoángsản đồng thời cho thấy rõ vai trò sở hữu của nhà nước đối với tài nguyên của quốcgia Áp dụng chính sách thuế đồng bộ và thống nhất, không phân biệt sẽ tạo đượcmôi trường pháp lý công bằng, tạo được một môi trường đầu tư ổn định, thu hút vốnđầu tư trong và ngoài nước đầu tư vào ngành công nghiệp khai khoáng, đồng thờinâng cao giá trị tài nguyên khoáng sản và đảm bảo ổn định nguyên liệu đầu vào chocác ngành công nghiệp mũi nhọn và giúp phát triển kinh tế của địa phương nơi cócác mỏ khoáng sản và kinh tế của cả đất nước

Bài báo cũng đưa ra những thách thức và vấn đề tồn tại đó chính là sản lượng

và giá tính thuế tài nguyên Hiện nay việc quản lý khai thác khoáng sản ở nhiều nơicòn lỏng lẻo, nên vẫn còn hiện tượng khai thác tài nguyên khoáng sản trái phép gâythất thu về sản lượng tài nguyên; nhiều trường hợp doanh nghiệp chỉ xuất hóa đơnkhi người mua yêu cầu để trốn sản lượng và giá tính thuế Hàm lượng, chất lượngtài nguyên khoáng sản khai thác lên cùng tạp chất không đồng đều, nên khó khăntrong việc xác định trữ lượng khai thác, xác định giá tính thuế tài nguyên và khóđảm bảo sự thống nhất khi áp tính đối với cùng một loại khoáng sản nhất định Bêncạnh đó là sự khó khăn về mặt kinh tế, khoa học kỹ thuật chưa phát triển, dẫn đến

sự hạn chế nhất định trong hoạt động thăm dò, khai thác và đánh giá trữ lượng tàinguyên, khoáng sản của quốc gia Các hoạt động khai khoáng thu được lợi nhuậncao, trong khi việc quản lý nhà nước về tài nguyên khoáng sản chưa thực hiện mộtcách triệt để dẫn tới hoạt động khai thác diễn ra tràn lan, khai thác không phép, khaithác vượt phép dẫn đến tổn thất tài nguyên, khoáng sản, thất thu ngân sách và gây

ô nhiễm môi trường

b) Những giá trị khoa học được kế thừa và khoảng trống cần được nghiên cứu(i) Những giá trị khoa học được kế thừa:

Qua một số công trình nghiên cứu trên có thể thấy được tài nguyên khoáng sản

là tài sản, là nguồn lực rất cần thiết và quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hộicủa bất kỳ quốc gia nào trên thế giới Tuy nhiên tài nguyên khoáng sản lại có đặcthù là hầu hết là tài nguyên không tái tạo, trên thế giới, tài nguyên khoáng sản đangdần cạn kiệt và diễn ra ngày một nhanh, Việt Nam cũng không nằm ngoài tình trạngchung đó Như vậy để thực hiện việc quản lý tài nguyên khoáng sản một cách cóhiệu quả đòi hỏi:

Thứ nhất, cần phải có sự quản lý một cách chặt chẽ của Nhà nước về hoạt

động thăm dò, khai thác khoáng sản bằng các chính sách pháp luật của Nhà nước vềkhoáng sản phù hợp với thực tiễn và xác định được giá trị của khoáng sản Bởi vìgiá trị của khoáng sản là cơ sở thực tiễn quan trọng cho định hướng phát triển kinh

tế, đặc biệt đối với ngành công nghiệp khai khoáng và các lĩnh vực công nghiệpkhác có sử dụng tài nguyên

Thứ hai, công tác tổ chức triển khai thực hiện các chính sách pháp luật của nhà

nước cần được thực hiện một cách đồng bộ từ trung ương đến địa phương, phải xâydựng được một bộ máy quản lý nhà nước về khoáng sản cùng với các quy định, tiêuchuẩn, quy chuẩn kết hợp với quy hoạch về quản lý khai thác nguồn tài nguyênkhoáng sản một cách hợp lý Đồng thời sử dụng các công cụ về kinh tế kết hợp vớicác chính sách thuế để tạo được sự đồng nhất trong công tác thực thi các chính sáchpháp luật về tài nguyên khoáng sản và tạo được một môi trường pháp lý hiệu quả vàcông bằng

Thứ ba, để đảm bảo việc tổ chức triển khai và thực thi các chính sách pháp

luật có hiệu quả thì cần phải tổ chức triển khai công tác kiểm tra, giám sát hoạt độngkhai thác tài nguyên khoáng sản liên tục và có các chế tài đủ mạnh để tránh tìnhtrạng khai thác khoáng sản trái phép, gây thất thu cho ngân sách nhà nước và tổnthất, làm kiệt quệ tài nguyên khoáng sản có hạn

(ii) Tuy nhiên vẫn có khoảng trống cần phải nghiên cứu tiếp do các công trìnhnghiên cứu trên mức độ nghiên cứu còn chưa đầy đủ, hạn chế như:

Thứ nhất, các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước

về thu tiền cấp quyền chỉ mang định hướng chung, không có những giải pháp cụ thểđồng bộ và chỉ áp dụng riêng cho những vùng khác nhau Các công cụ, phươngpháp xác định tính và thu tiền cấp quyền chỉ mới xây dựng để áp dụng thử ở quy mônhỏ và chưa đưa ra được phương thức tính chung cho cả nước

Thứ hai, chưa hệ thống hóa được các cơ sở lý luận và thực tiễn của các chính

sách pháp luật về khoáng sản

Thứ ba, chưa nêu ra được những khó khăn, vướng mắc khi áp dụng các chính

sách pháp luật về khoáng sản vào thực tiễn

Vì vậy vấn đề đặt ra là khi xác định tính và thu tiền cấp quyền KTKS cần phảibám sát thực tiễn xã hội, yêu cầu của quản lý nhà nước mà ở đây chính là các chủtrương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước và thực tế của các

tổ chức, cá nhân hoạt động khai thác khoáng sản

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu

a) Đối tượng nghiên cứu: là những lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nướcđối với chính sách thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản Thực tiễn được nghiêncứu đối với khoáng sản than tại Việt Nam

b) Mục tiêu nghiên cứu:

(i) Mục tiêu chung: đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý nhànước về thu tiền cấp quyền KTKS than ở nước ta hiện nay

4 Phạm vi nghiên cứu

a) Phạm vi về nội dung:

Quản lý nhà nước về hoạt động khoáng sản bao gồm rất nhiều nội dung như:cấp phép hoạt động thăm dò khoáng sản, cấp phép khai thác khoáng sản; đấu giáquyền khai thác khoáng sản, bảo vệ khu vực khoáng sản chưa khai thác; điều tra cơbản địa chất về khoáng sản; phân loại các khu vực khoáng sản; bảo vệ môi trường,

sử dụng đất, nước…trong hoạt động thăm dò, khai thác khoáng sản Tuy nhiên, dothời gian và điều kiện nghiên cứu có hạn nên Luận văn chỉ giới hạn trong phạm vichính sách thu tiền cấp quyền KTKS than mà cụ thể là:

(i) Việc ban hành các văn bản pháp luật về thu tiền cấp quyền KTKS

(ii) Công tác tổ chức, triển khai thực hiện chính sách thu tiền cấp quyềnKTKS

(iii) Phương pháp tính, phương thức thu, mức thu và chế độ quản lý, sửdụng tiền cấp quyền KTKS than đối với các giấy phép khai thác than do trung ươngcấp; mà cụ thể ở đây là các giấy phép khai thác khoáng sản than do Bộ Tài nguyên

và Môi trường cấp phép, để nghiên cứu nhằm góp phần hoàn thiện công tác quản lýnhà nước về khai thác khoáng sản nói chung và khoáng sản than nói tiêng.

b) Phạm vi về không gian: các địa phương có hoạt động khai thác than ở Việt Nam

đã có các tổ chức, cá nhân được Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp phép khai thác.c) Phạm vi về thời gian: khảo sát thực tiễn và thu thập số liệu từ ngày 01 tháng 7năm 2011 thời điểm “Luật Khoáng sản số 60/2010/QH12” có hiệu lực đến nay và đềxuất các giải pháp từ nay đến năm 2020 và những năm tiếp theo

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện các mục tiêu nghiên cứu của luận văn, dự kiến các phương phápnghiên cứu sau được sử dụng

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: nghiên cứu, phân tích, tổng hợp các vănbản, tài liệu và các công trình nghiên cứu có liên quan đến Luận văn

- Phương pháp khảo sát thực tế: triển khai việc thu thập, tổng hợp các tài liệu,

số liệu thực tế tại Bộ Tài nguyên và Môi trường, Tổng cục Địa chất và Khoáng sảnViệt Nam và Cục Kinh tế Địa chất và Khoáng sản để làm căn cứ cơ sở cho việcphân tích, đánh giá công tác quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai tháckhoáng sản

- Phương pháp đánh giá tổng hợp: các tài liệu được thu thập, thống kê sẽ đượctổng hợp, phân tích và đánh giá để làm cơ sở nghiên cứu nội dung của Luận văn

- Phương pháp chuyên gia: tham khảo ý kiến của các chuyên gia có kinhnghiệm trong công tác quản lý nhà nước về khoáng sản tại Tổng cục Địa chất vàKhoáng sản Việt Nam

Mỗi phương pháp sẽ được sử dụng trong những nội dung phù hợp nhằm giảiquyết các nhiệm vụ đặt ra của luận văn

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận văn

(i) Ý nghĩa khoa học: Luận văn đã hệ thống hóa và góp phần làm sáng tỏnhững lý luận cơ bản và cơ sở pháp lý trong quá trình xác định tiền cấp quyền khaithác khoáng sản nói chung và khoáng sản than nói riêng ở Việt Nam.”

(ii) Ý nghĩa thực tiễn: các kết quả phân tích của đề tài sẽ chỉ ra được thựctrạng quá trình thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản nói chung hiện nay vàkhoáng sản than nói riêng cùng với những mặt mạnh và những tồn tại của nó Đồngthời các giải pháp tháo gỡ những bất cập trong phương pháp tính tiền, mức thu, tổchức công tác thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản nói chung và khoáng sảnthan nói riêng của đề tài nêu ra có ý nghĩa tham khảo đối với các đề tài, đề án vềtính tiền cấp quyền khai thác khoáng sản đối với các mỏ khoáng sản khác sau này.Mặt khác đề tài còn là tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, học tập và nhữngngười quan tâm khác.”

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết thúc, danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn bao gồm

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐỐI VỚI QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THU TIỀN CẤP QUYỀN KHAI THÁC KHOÁNG SẢN

1.1 Bản chất và vai trò của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

1.1.1 Bản chất của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

a) Khái niệm về khoáng sản, đặc điểm vai trò của tài nguyên khoáng sản

* Khái niệm về khoáng sản:

Trong địa chất học: “Khoáng sản được định nghĩa là các khoáng vật tự nhiên,các đá hoặc tập hợp có trong“vỏ trái đất và được hình thành do các quá trình địachất xác định, mà từ đó con người có thể lấy được kim loại, các hợp chất hay cácloại khoáng vật để sử dụng”trong nền kinh tế quốc dân”.[13]

Dưới góc độ về pháp luật,“Luật khoáng sản số 60/2010/QH12”quy định:

“Khoáng sản là khoáng vật, khoáng chất có ích được tích tụ tự nhiên ở thể rắn,thể lỏng, thể khí tồn tại trong lòng đất, trên mặt đất, bao gồm cả khoáng vật, khoángchất ở bãi thải của mỏ”.[12]

Tóm lại, có thể nói “Khoáng sản là khoáng vật, khoáng chất có ích được tích

tụ tự nhiên hàng ngàn, hàng triệu năm ở thể rắn, lỏng, khí tồn tại trong lòng đất, trênmặt đất Khoáng sản là loại tài nguyên hầu hết không tái tạo được và có số lượnghạn chế trong lòng đất”, do đó cần có các quy định, quy hoạch chặt chẽ để quản lý

và khai thác một cách hợp lý cũng như để bảo vệ khoáng sản theo quy hoạch củanhà nước để sử dụng khai thác một cách hiệu quả nhằm phục vụ cho sự nghiệp xâydựng và phát triển kinh tế xã hội, bảo đảm an ninh quốc phòng của đất nước.”

* Đặc điểm của tài nguyên khoáng sản

Tính “ hữu hạn và không có khả năng tái tạo: Tài nguyên khoáng sản

được”hình thành, tích tụ ở quy mô nào đó trong quá trình hoạt động địa chất rất lâudài hàng triệu năm trước đó và không phải là vô hạn Hầu hết các loại tài nguyên

khoáng sản (trừ một số loại ở thể lỏng như nước khoáng, nước nóng) khi đã đượckhai thác để chế biến, sử dụng đều không thể tái tạo Chính vì vậy khi khai thác, sửdụng phải tính đến những lợi ích lâu dài sao cho hiệu quả khai thác và sử dụng làcao nhất.

Tính rủi ro địa chất: Mức độ rủi ro địa chất có tính chất riêng và tùy thuộc vào

đặc điểm của các loại tài nguyên khoáng sản khác nhau Thường thì các loại tàinguyên khoáng sản quý, hiếm có mức độ rủi ro cao Ngược lại, những tài nguyênkhoáng sản phổ biến như khoáng sản làm vật liệu xây dựng có độ rủi ro thấp Tàinguyên khoáng sản có độ rủi ro càng cao thì mức độ đầu tư cho hoạt động tìm kiếm,thăm dò cũng càng lớn và ngược lại Rủi ro địa chất là nguyên nhân trực tiếp gây ranhững rủi ro về đầu tư trong hoạt động khai khoáng

Quan hệ hữu cơ với các loại tài nguyên khác: tài nguyên khoáng sản có quan

hệ hữu cơ với một số loại tài nguyên khác như đất, nước, rừng, biển…, tài nguyênkhoáng sản luôn gắn liền với đất, vì vậy khi thực hiện hoạt động thăm dò, khai tháctài nguyên khoáng sản luôn phải sử dụng một diện tích đất mặt nhất định và nhưvậy, khi giải quyết vấn đề sở hữu tài nguyên khoáng sản, đồng thời chúng ta phảigiải quyết cả vấn đề liên quan đến quyền sở hữu đất đai đối với phần diện tích có tàinguyên khoáng sản Tài nguyên khoáng sản cũng có mối quan hệ hữu cơ với tàinguyên nước, khi khai thác một số loại khoáng sản, chúng ta phải sử dụng nguồnnước mặt cũng như nước ngầm Mặt khác, cũng có trường hợp, hoạt động khai tháckhoáng sản ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn tài nguyên nước nằm trong diện tích mỏkhoáng sản Khi đó, chúng ta cũng phải giải quyết vấn đề sở hữu với tài nguyênnước trong khai thác khoáng sản Một số mỏ khoáng sản cũng có mối quan hệ vớitài nguyên rừng, tài nguyên biển, cảnh quan…

Tác động trực tiếp tới môi trường: Hoạt động khai khoáng thường gây hủy

hoại môi trường sinh thái, thậm chí rất lớn (hủy hoại đất mặt, thủy sinh, môi trườngnước, môi trường không khí…) Nó không chỉ ảnh hưởng trong phạm vi khai thác,

sử dụng mà còn ảnh hưởng tới phạm vi rộng lớn hơn xung quanh khu vực có hoạtđộng khai khoáng

Tính liên tục không phân biệt địa giới hành chính, biên giới quốc gia: không

giống như các loại tài nguyên khác, tài nguyên khoáng sản khi hình thành khôngphân biệt ranh giới quốc gia cũng như địa giới hành chính giữa các vùng miền trongmột quốc gia

* Vai trò của tài nguyên khoáng sản trong nền kinh tế quốc dân

Trên thế giới, hoạt động khai khoáng là một trong những lĩnh vực quan trọngđối với sự phát triển kinh tế của nhiều quốc gia, nhất là các nước nghèo và chậmphát triển Ngành khai thác khoáng sản phát triển có khả năng đem đến những nguồnthu lớn cho ngân sách của Nhà nước Nhiều quốc gia có ngành khai thác khoáng sảntrở thành nguồn thu nhập chính như Chi lê, Colombia, Trung Quốc…Ở Việt Nam, tàinguyên khoáng sản đã được coi là một trong số những nguồn lực hết sức quan trọng đểthực hiện công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước với các vai trò như:”

(i) Khoáng sản có vai trò thúc đẩy nền kinh tế phát triển thông qua việc cungcấp nguyên, nhiên, vật liệu cho các ngành sản xuất trong nền kinh tế Đối với côngnghiệp thì khoáng sản là nguồn cung cấp nguyên nhiên liệu cho nhiều ngành côngnghiệp như luyện kim, hóa chất, cơ khí…đồng thời, sự phong phú và đa dạng củacác loại khoáng sản đã tạo cho nền kinh tế có điều kiện để phát triển một nền côngnghiệp có cơ cấu ngành đa dạng Đối với ngành nông nghiệp, khoáng sản là nguồncung cấp nguyên liệu cho công nghiệp sản xuất phân bón, thuốc trừ sâu nhằm tạođiều kiện cho việc đẩy mạnh điện khí hóa, cơ khí hóa…trong nông nghiệp, nhờ đó

mà năng suất nông nghiệp không ngừng tăng lên Bên cạnh đó nhờ có nguồn thu từkhoáng sản mà có thể tích lũy được một số vốn lớn để đầu tư phát triển các ngànhkinh tế còn lại, thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước

(ii) Khoáng sản là nguồn cung cấp mặt hàng xuất khẩu có giá trị cao Nguồnkhoáng sản đa dạng, phong phú tạo điều kiện cho việc chế biến phục vụ sản xuất vàphát triển kinh tế trong nước

(iii) Khoáng sản góp phần giải quyết nhiều vấn đề xã hội, tạo việc làm giúpgiảm tình trạng thất nghiệp, nâng cao đời sống người dân Đặc biệt, đối với cácvùng miền núi, khoáng sản góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội ở đây

và giảm khoảng cách chênh lệch với các vùng miền Khoáng sản cũng là cơ sở đểhình thành các trung tâm công nghiệp, vùng công nghiệp, điều này sẽ dẫn tới sựphân bố lao động, việc làm…theo lãnh thổ, thúc đẩy quá trình đô thị hóa.

b) Khái niệm và đặc điểm của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khaithác khoáng sản

* Khái niệm về quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền KTKS

Hiện nay chưa có tài liệu nào công bố về khái niệm này, tuy nhiên, đứng từ lýthuyết về quản lý có thể hiểu:

Quản lý Nhà nước về thu tiền cấp quyền KTKS là việc ban hành các chínhsách, tổ chức, điều hành và giám sát của cơ quan quản lý Nhà nước nhằm đảm bảocho các tổ chức, cá nhân có hoạt động khai thác khoáng sản chấp hành đầy đủ nghĩa

vụ nộp tiền cấp quyền vào ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật

* Đặc điểm của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền KTKS

(i) Sự phân cấp trong công tác quản lý nhà nước về khoáng sản nói chung vàthu tiền cấp quyền KTKS nói riêng quy định và xác định rõ trách nhiệm của cơquan quản lý nhà nước về tính tiền cấp quyền, bao gồm tổ chức tính, xác định, thẩmđịnh, phê duyệt và thu tiền cấp quyền Việc phân cấp, phân quyền căn cứ chứcnăng, nhiệm vụ của cơ quan, đơn vị, đồng thời căn cứ vào thực tiễn của từng địaphương Việc phân cấp trách nhiệm giúp hạn chế được những bất cập và những mặthạn chế trong quản lý nhà nước.”

Tăng cường phân cấp là chủ trương đúng đắn, việc“phân cấp, phân quyềntrong cấp phép hoạt động khai khoáng và tính tiền cấp quyền KTKS từ trung ươngđến địa phương sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức, cá nhân hoạt động khaikhoáng và nâng cao hiệu quả của công tác cải cách thủ tục hành chính.”

(ii) Đối tượng chịu sự quản lý thu tiền cấp quyền KTKS là các tổ chức, cánhân có các hoạt động khai khoáng Quá trình để thực hiện và tổ chức các giải phápthu tiền cấp quyền KTKS là hết sức phức tạp Các giải pháp thực hiện không chỉ làcác giải pháp bằng mệnh lệnh hành chính, bằng các biện pháp cưỡng chế mà cònphải kết hợp giữa mệnh lệnh hành chính và công tác tuyên truyền

(iii) Tổ chức, quản lý nguồn thu và sử dụng số thu từ tiền cấp quyền KTKSđược quy định bằng các văn bản pháp luật nên khi thực hiện không thể tuỳ tiện đề

ra các biện pháp khác trái ngược lại với những quy định của pháp luật Nhưng điều

đó không có nghĩa là sẽ thủ tiêu đi tính sáng tạo của từng cơ quan thực thi trongviệc tìm tòi các giải pháp cụ thể

1.1.2 Sự cần thiết và vai trò của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

Khoáng sản là loại tài nguyên hữu hạn và hầu hết không thể tái tạo lại được vàthuộc sở hữu quốc gia nên cần thiết phải có nguồn thu đủ để có thể bồi hoàn lại choQuốc gia những giá trị bị mất đi vĩnh viễn do quá trình khai thác

“Mọi chính sách đều phải quản lý nhà nước, đặc biệt là các chính sách về tàichính, trong đó tiền cấp quyền KTKS được coi là một khoản thu của ngân sách,chịu sự quy định và điều chỉnh của Luật Thuế Vì vậy việc quản lý nhà nước về thutiền cấp quyền là rất quan trọng và đúng đắn phù hợp với chủ trương, yêu cầu củaĐảng và Nhà nước Đây là một chính sách hoàn toàn mới, tạo nguồn thu lớn chongân sách và cũng chính là một cơ sở quan trọng để đầu tư cho việc phát triển hạtầng cơ sở, cải thiện môi trường nhằm giảm thiểu những tác động xấu do các hoạtđộng khai khoáng gây ra.”

Việc thu tiền cấp quyền KTKS sẽ khắc phục cơ chế “xin–cho”, đề cao tráchnhiệm của các tổ chức, cá nhân có hoạt động thăm dò, khai thác khoáng sản; khuyếnkhích đầu tư đổi mới công nghệ, cải tiến kỹ thuật, nâng cao năng lực quản lý; khuyếnkhích sử dụng hiệu quả và tiết kiệm; đảm bảo nguyên tắc công bằng, hợp lý trong hoạtđộng khai khoáng; đồng thời tăng nguồn thu cho ngân sách Từ nguồn thu được từ hoạtđộng khai khoáng sẽ được cân đối và phân bổ hợp lý nhằm bảo đảm một cách hài hòalợi ích giữa Nhà nước với các tổ chức, cá nhân, địa phương và người dân nơi diễn racác hoạt động khai khoáng

Bên cạnh đó còn góp phần hạn chế tình trạng khai thác khoáng sản bừa bãi vì khicác mỏ khoáng sản đã thuộc về chủ thể được quyền khai thác thì họ sẽ có trách nhiệmquản lý, lập kế hoạch khai thác phù hợp và hiệu quả nguồn tài nguyên khoáng sản

Đồng thời, nó còn góp phần quản lý nguồn tài nguyên khoáng sản của Quốc gia, đảmbảo cho sự phát triển bền vững nền kinh tế và góp phần bảo vệ môi trường.

1.2 Những nguyên lý cơ bản của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

1.2.1 Những nguyên tắc cơ bản của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

Nguyên tắc quản lý trong thực tế rất phong phú, có những nguyên tắc áp dụngchung nhưng cũng có những nguyên tắc lại được áp dụng một cách đặc thù riêngbiệt Các nguyên tắc vừa phản ánh các quy luật khách quan, vừa có cả yếu tố chủquan của con người Các nguyên tắc quản lý thu tiền cấp quyền KTKS hình thànhtrên cơ sở phải tuân thủ các nguyên tắc chung của quản lý Nhà nước về kinh tế và

cả nguyên tắc hành chính Nhà nước:

(i) Nguyên tắc tuân thủ các chính sách pháp luật về khoáng sản: Nguyên tắcnày đòi hỏi các tổ chức, cá nhân có hoạt động khai thác khoáng sản và các cơ quanquản lý nhà nước phải dựa trên cơ sở các văn bản pháp luật của nhà nước Để thựchiện nguyên tắc này, phải có ba điều kiện: Xây dựng và hoàn thiện các chính sáchpháp luật về khai thác khoáng sản; tổ chức tuyên truyền, phổ biến và giáo dục phápluật cho toàn dân, đặc biệt là các chủ thể khai thác khoáng sản; phải xử lý một cáchnghiêm minh mọi hành vi trái với quy định của pháp luật

(ii) Đảm bảo hiệu quả kinh tế và xã hội, không thất thoát tài nguyên: Nguyêntắc này là cơ sở để tiến hành ứng dụng các công nghệ hiện đại tiên tiến để phù hợpđặc điểm và quy mô của từng loại khoáng sản nhằm khai thác và thu hồi được tối đa.Đảm bảo nguyên tắc này sẽ giúp loại bỏ được các cá nhân, các tổ chức không đủnăng lực tài chính, sử dụng các công nghệ lạc hậu đưa vào khai thác tràn làn khônghợp lý sẽ làm suy kiệt nguồn tài nguyên khoáng sản, gây ô nhiễm môi trường vàkhông đem lại hiệu quả kinh tế - xã hội

(iii) Bình đẳng công bằng: Hiện nay hoạt động khai khoáng vẫn có những kẽ

hở, việc cấp phép giấy phép khoáng sản khá dễ dàng dẫn đến nhiều cá nhân, tổ chứckhông có đủ năng lực khai thác vẫn được cấp phép, không tạo được sức hút đối với

các nguồn vốn đầu tư của nước ngoài, các nhà đầu tư có tiềm lực tài chính, côngnghệ tiên tiến và có kinh nghiệm Đảm bảo nguyên tắc này sẽ tạo được môi trườngcạnh tranh bình đẳng công bằng trong hoạt động khai khoáng, lựa chọn được các tổchức, các cá nhân thực sự có tiềm lực về vồn, về kỹ thuật và có công nghệ khai tháctiên tiến nhằm đảm bảo hiệu quả tối đa cho hoạt động khai khoáng.

(iv) Công khai và minh bạch là nguyên tắc hết sức quan trọng trong quản lýthu tiền cấp quyền KTKS Chỉ khi công khai, minh bạch mới có thể thu hút và tạođược điều kiện cho người dân và doanh nghiệp cùng tham gia vào hoạt động quản

lý thu tiền cấp quyền KTKS Thông qua nguyên tắc này việc thu và sử dụng tiềncấp quyền sẽ giúp cho công tác quản lý nhà nước bảo đảm được tính khách quan Vì

nó cho phép kịp thời điều chỉnh, hoàn thiện và bổ sung các chính sách liên quan,giúp cho các quyết định quản lý của Nhà nước chính xác

(v)”Nguyên tắc đảm bảo hài hòa lợi ích của tất cả các chủ thể hoạt động khaikhoáng là hệ thống các tác động của con người để chuyển hóa tài nguyên khoángsản trở thành sản phẩm khoáng sản Hoạt động khoáng sản có cả một hệ thống cácchủ thể tham gia bao gồm: Cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền (Từ trungương đến địa phương); Các cơ quan đơn vị chuyên ngành địa chất khoáng sản; cácchủ đầu tư và các tổ chức, cá nhân khai thác và chế biến khoáng sản Vì vậy việcđảm bảo nguyên tắc này sẽ đảm bảo được trách nhiệm, quyền hạn, quyền lợi và tạomôi trường thuận lợi cho hoạt động khoáng sản đem lại hiệu quả kinh tế và xã hội.”

1.2.2 Những nội dung cơ bản của quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

Quản lý nhà nước về hoạt động khai khoáng có một số nội dung quan trọng đó

là ban hành hệ thống chính sách pháp luật liên quan đến các hoạt động khai khoángnhư: đấu giá quyền khai thác, cấp phép khai thác, quản lý trữ lượng khai thác và thutiền cấp quyền KTKS; tổ chức bộ máy quản lý để triển khai tính, thu tiền cấp quyềnkhai thác khoáng sản và công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát, đôn đốc việc thu tiềncấp quyền và xử lý các vi phạm pháp luật về hoạt động khai khoáng

a) Ban hành hệ thống chính sách liên quan đến hoạt động khai khoáng và thutiền cấp quyền KTKS, cụ thể như:

- Cấp phép khai thác tạo cơ sở cho hoạt động khai thác được triển khai Việccấp giấy phép phải đảm bảo được các nguyên tắc và điều kiện như khu vực đượccấp phép chỉ được cấp ở các khu vực chưa có tổ chức, cá nhân đang hoạt động khaikhoáng; không thuộc khu vực tạm thời cấm hoạt động khoáng sản hoặc cấm hoàntoàn hoạt động khai khoáng; các khu vực nằm trong quy hoạch dự trữ khoáng sảncủa quốc gia Bên cạnh đó các tổ chức, cá nhân muốn được cấp phép phải được cơquan quản lý nhà nước cho phép bằng văn bản, phải có cam kết bảo vệ môi trường

và có báo cáo đánh giá tác động môi trường theo quy định của pháp luật, đồng thờicam kết đảm bảo về an toàn lao động trong khai thác

- Đấu giá quyền khai thác nhằm khắc phục tình trạng “xin – cho”, chỉ thựchiện ở các khu vực được phép khai thác Các khu vực đã được khoanh định là khuvực không đấu giá quyền khai thác khoáng sản thì không được thực hiện đấu giá

Để thực hiện được việc này thì phải đảm bảo các nguyên tắc điều kiện là khu vựcđấu giá đã có kết quả thăm dò khoáng sản được phê duyệt bởi cơ quan quản lý nhànước có thẩm quyền và phải đảm bảo các điều kiện theo quy định của các văn bảnchính sách pháp luật về đấu giá quyền KTKS

- Quản lý trữ lượng khai thác khoáng sản là căn cứ để xác định các nghĩa vụtài chính của các chủ thể tham gia hoạt động khai thác phải thực hiện (như tiền cấpquyền; thuế, phí) Việc phê duyệt xác định trữ lượng khoáng sản và quản lý trữlượng khai thác phải được thực hiện dựa trên việc phân cấp, phân quyền trong việccấp phép đã được quy định trong các văn bản pháp luật Việc quản lý trữ lượng khaithác khoáng sản cũng chính là cơ sở để thực hiện hiệu quả công tác quản lý nhànước về hoạt động khai khoáng bằng các chính sách quy định về tài chính, đảm bảothực hiện nguyên tắc kết hợp hài hòa các loại lợi ích

- Thu tiền cấp quyền KTKS, các tổ chức, cá nhân có hoạt động khai thác phải

có trách nhiệm và nghĩa vụ nộp tiền cấp quyền KTKS, thuế, phí… theo quy địnhcủa Luật Khoáng sản, Luật Thuế tài nguyên, các Nghị định về Thuế và các Thông

tư hướng dẫn đã được ban hành

Vì vậy để triển khai việc tính, thu và sử dụng tiền cấp quyền KTKS cần cómột hệ thống văn bản pháp lý đồng bộ từ Luật cho đến các văn bản hướng dẫnphương pháp tính, quy định mức thu, chế độ thu và quản lý sử dụng tiền cấp quyềnKTKS Bên cạnh đó cũng cần phải quy định rõ các mức trích nộp vào ngân sách đểlàm căn cứ thu và quản lý nguồn thu, cùng với đó là các tỉnh, thành phố phải banhành các quy định về “Giá tính thuế tài nguyên” theo điều kiện, đặc điểm riêng củatừng tỉnh để làm căn cứ là cơ sở xác định tính, thu tiền cấp quyền KTKS.

Tài nguyên khoáng sản là loại tài nguyên hữu hạn và không thể tái tạo, có giátrị đặc biệt quan trọng trong quá trình công nghiệp hóa của đất nước Vì vậy việcban hành các chính sách pháp luật về khoáng sản nói chung và thu tiền cấp quyềnKTKS nói riêng là hết sức cần thiết, là cơ sở pháp lý để các cơ quan quản lý nhànước ở Trung ương và địa phương thực hiện, tạo nguồn thu ngân sách, tránh tìnhtrạng khai thác ồ ạt, tràn lan không đúng với các quy hoạch đã được ban hành.b) Tổ chức bộ máy quản lý nhà nước để triển khai tính, thu tiền cấp quyềnkhai thác khoáng sản

- Để thực hiện và tiến hành công tác tính, thu tiền cấp quyền KTKS cần cómột bộ máy quản lý có nghiệp vụ, chuyên môn cao Cùng với đó để thực hiện côngtác tính, thu tiền cần xây dựng được quy trình tiếp nhận hồ sơ, quy trình quản lý thu,nộp và sử dụng nguồn thu một cách hợp lý và quy định cụ thể hồ sơ tính tiền cấpquyền Các tổ chức, các cá nhân được cấp phép phải thực hiện việc nộp hồ sơ tínhtiền cấp quyền KTKS về cơ quan quản lý nhà nước đã được phân cấp theo thẩmquyền cấp phép

Cơ quan quản lý được phân cấp là đơn vị kiểm tra, tiếp nhận và xác minh mức

độ tin cậy và cơ sở pháp lý cũng như đảm bảo các hồ sơ đúng đủ theo quy định;đồng thời sẽ tổ chức tính và trình cơ quan có thẩm quyền thẩm định và phê duyệt sốtiền cấp quyền KTKS theo phân cấp

Cơ quan quản lý được phân cấp phê duyệt tiền cấp quyền gửi quyết định phêduyệt cho cơ quan có thẩm quyền thu tiền nơi có hoạt động khai khoáng diễn ra,đồng thời thông báo bằng văn bản đến các tổ chức, các cá nhân phải nộp tiền cấpquyền KTKS

Khi nhận được quyết định thu tiền cấp quyền KTKS, cơ quan có thẩm quyền thutiền nơi sẽ ra thông báo thu nộp tiền cấp quyền KTKS tới các đối tượng phải thu

- Xây dựng các quy định về phương pháp tính, phương thức thu, nộp và quản lý

sử dụng tiền cấp quyền KTKS Phương thức tính, thu, nộp và quản lý tiền cấpquyền KTKS cần được quy định rõ ràng đảm báo tính đúng, tính đủ, tính cho từngtrường hợp; thu, nộp một lần hay nộp nhiều lần Vì việc tính tiền, thu nộp phụ thuộcvào nhiều yếu tố như thời hạn của Giấy phép, giá trị tiền cấp quyền được tính vàthời điểm có hiệu lực của các văn bản pháp luật quy định Bên cạnh đó số tiền cấpquyền nộp cũng cần quy định rõ phần trích nộp vào ngân sách trung ương, phầntrích nộp vào ngân sách địa phương theo phân cấp cấp giấy phép thăm dò, khai thác.c) Thanh tra, kiểm tra, giám sát, đôn đốc việc thu tiền cấp quyền và xử lý các

vi phạm pháp luật về khoáng sản

Các tổ chức, các cá nhân được cấp phép phải nộp tiền cấp quyền KTKS theoquyết định của cơ quan quản lý nhà nước Việc thu, nộp tiền cấp quyền phải thựchiện theo đúng quy trình và quy định của pháp luật

Bên cạnh đó thời gian nộp tiền cấp quyền cần phải được quy định một cách cụthể để làm căn cứ cho các tổ chức, các cá nhân biết thực hiện Quy định cụ thể saubao nhiêu ngày tính từ ngày nhận được thông báo bằng văn bản phải nộp tiền Sauthời gian đã quy định này phải nộp thêm các khoản tiền phạt theo quy định của phápluật về quản lý thuế

Sau khi nhận có giấy chứng nhận đã hoàn thành nghĩa vụ nộp tiền vào ngânsách nhà nước các tổ chức, cá nhân phải gửi giấy chứng nhận cho các cơ quan quản lý

có thẩm quyền được phân cấp để theo dõi và giám sát

d) Công tác thông tin, tuyên truyền

Công tác thông tin, tuyên truyền đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao ýthức của người dân và các tổ chức, cá nhân hoạt động khoáng sản về việc thực hiệncác quy định của nhà nước về khoáng sản, thực hiện công tác này sẽ giúp cho ngườidân và các tổ chức, cá nhân có hoạt động khai khoáng hiểu được nghĩa vụ, tráchnhiệm và quyền lợi của mình giúp đảm bảo hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, ngườidân và doanh nghiệp

Đồng thời sẽ giúp ngăn chặn, hạn chế các hoạt động khai khoáng không phép

và tạo điều kiện giúp các cơ quan quản lý nhà nước bảo vệ khoáng sản chưa khaithác hoặc các loại khoáng sản cấm khai thác theo quy định của pháp luật Do đócông tác này có ý nghĩa hết sức quan trọng tác động không nhỏ đến hiệu quả côngtác quản lý nhà nước về khai khoáng

1.2.3 Các nhân tố ảnh hưởng và công cụ chủ yếu trong quản lý nhà nước

về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

Mọi hoạt động quản lý đều diễn ra trong một môi trường nhất định và chịu tácđộng của nhiều yếu tố Trong hoạt động quản lý thu tiền cấp quyền KTKS cũng vậyluôn chịu tác động của các nhân tố đó

1.2.3.1 Các nhân tố ảnh hưởng

a) Nhân tố chủ quan

(i) Các nhân tố thuộc về bộ máy:

Bộ máy tổ chức: là một mô hình thể hiện tổng thể các bộ phận cấu thành dựatrên chức năng nhiệm vụ được giao, được phân cấp phân quyền Để bộ máy tổ chứchoạt động tốt cần có các yêu cầu như: tinh gọn, hiệu quả, thực hiện đúng chức năngnhiệm vụ được giao và có các hoạt động phối hợp nhịp nhàng và chặt chẽ giữa các

bộ phận với nhau

Đội ngũ cán bộ quản lý nhà nước: là nhân tố hết sức quan trọng, đội ngũ nàyquyết định đến thành công của hoạt động quản lý Nhà nước nói chung và công táctính, thu, và quản lý nguồn thu từ tiền cấp quyền KTKS nói tiêng Trình độ năng lựcchuyên môn, thái độ làm việc và khả năng phát triển của các cán bộ công chức trongtương lai sẽ tác động trực tiếp đến hiệu quả của công tác quản lý

Trình độ năng lực của các cán bộ quản lý phải được nâng cao về chuyên mônnghiệp vụ, về khả năng tổ chức, khả năng quản lý và có trình độ ngoại ngữ tốt, biết sửdụng vi tính phù hợp với sự phát triển và đáp ứng được yêu cầu quản lý ngày càng caotrong tình hình hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay

Sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý trong bộ máy hành chính nhà nước: Thutiền cấp quyền KTKS có bản chất gần giống với thu thuế, là một công cụ quan trọng

để Nhà nước quản lý kinh tế do đó thực hiện chính sách thu tiền cấp quyền KTKSkhông chỉ là công việc đơn phương của ngành quản lý tài nguyên môi trường hayngành thuế mà còn cần phải có sự phối hợp với các cơ quan liên quan để triển khaiđồng bộ việc thực thi các chính sách pháp luật của nhà nước.

(ii) Các nhân tố thuộc về các tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản:

Các tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản nếu nhận thức về việc chấp hànhtốt các quy định của pháp luật về khai thác khoáng sản thì sẽ không vi phạm hoặchạn chế xảy ra vi phạm trong hoạt động khai khoáng như (khai thác không phép, kêkhai không đúng khối lượng khai thác ), sẽ không gây khó khăn, cản trở cho hoạtđộng quản lý của các cơ quan nhà nước

Năng lực tài chính: nguyên tắc đảm bảo hiệu quả kinh tế - xã hội là mộtnguyên tắc quan trọng trong hoạt động quản lý nhà nước về khai khoáng, phải đảmbảo được an toàn lao động, bảo vệ được môi trường Để thực hiện được nguyên tắcquản lý này, yêu cầu cơ bản là phải chọn lựa được các tổ chức, cá nhân có năng lực

về vốn Chỉ khi có năng lực về vốn mới có khả năng đảm bảo hiệu quả kinh tế - xãhội của dự án khai thác, đầu tư được máy móc thiết bị, ứng dụng được công nghệtiên tiến, hiện đại mới thu hồi được tối đa khoáng sản, hạn chế xảy ra những tổn thấttrong quá trình hoạt động khai khoáng diễn ra và cũng hạn chế các tác động xấu đếnmôi trường cũng như đảm bảo an toàn lao động trong khai thác

Năng lực quản lý và kinh nghiệm của các tổ chức, cá nhân: việc lựa chọn đượccác tổ chức, cá nhân có năng lực quản lý, kinh nghiệm khai thác khoáng sản sẽ xóa bỏtình trạng buôn bán giấy phép khai thác rất phổ biến trước đây Bên cạnh đó chất lượngnguồn nhân lực trực tiếp tham gia quá trình khai thác khoáng sản cũng đóng vai tròquan trọng trong việc đảm bảo khai thác đúng thiết kế, đảm bảo an toàn lao động

b) Nhân tố khách quan

(i) Các nhân tố thuộc về chính sách pháp luật của Nhà nước:

Hệ thống chính sách, pháp luật là các quy định được áp dụng một cách thốngnhất đối với mọi thành phần kinh tế, mọi ngành nghề kinh doanh Nhưng các chínhsách pháp luật đồng thời cũng phải khuyến khích, thu hút được các tổ chức, cá nhân

có tiềm lực về vốn, có trang thiết bị công nghệ hiện đại tham gia vào sản xuất kinhdoanh, khai thác theo đúng quy định, quy hoạch của nhà nước và đảm bảo được sựbình đẳng và công bằng xã hội.

(ii) Các nhân tố khác:

Điều kiện về kinh tế và xã hội, điều kiện về tự nhiên của từng địa phương: sựphân bố khoáng sản, trữ lượng khoáng sản, vị trí địa lý, nhu cầu thị trường, hệ thốnggiao thông, là các nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến khai thác khoáng sản và do đótác động đến hoạt động quản lý của nhà nước về khai khoáng Nếu các điều kiệnnày tốt sẽ thúc đẩy việc sản xuất kinh doanh của các tổ chức, cá nhân trên địa bàn.Các tổ chức, cá nhân kinh doanh có hiệu quả thu được lợi nhuận cao, như vậy họ sẽtích cực hơn trong việc nộp tiền cấp quyền KTKS, tạo được nguồn thu ngân sáchcho địa phương và Trung ương

Chính trị: đây là vấn đề được các nhà đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực khaikhoáng quan tâm đầu tiên, khi thực hiện đầu tư vào một môi trường mà đối với cácnhà đầu tư nước ngoài còn có nhiều sự khác biệt, thì sự ổn định nhất quán về chínhtrị, trật tự an ninh – xã hội được đảm bảo sẽ tạo điều kiện cho các nhà đầu yên tâmtìm kiếm cơ hội đầu tư, kinh doanh Chính trị ổn định là điều kiện rất quan trọng sẽkéo theo sự ổn định của rất nhiều những nhân tố khác Môi trường chính trị tốt sẽ tạođược sức hút đối với các nhà đầu tư nước ngoài từ đó thúc đẩy kinh tế phát triển vàngược lại

Xã hội: có nhiều yếu tố chính như các yếu tố về tập quán của từng cộng đồngdân cư, nhân khẩu Môi trường xã hội sẽ tác động trực tiếp đến việc lựa chọn cácphương thức và biện pháp quản lý

Khoa học và công nghệ: cũng có có tác động không nhỏ đến công tác quản lýcủa nhà nước về khai khoáng Ứng dụng khoa học và công nghệ để cải tiến quytrình quản lý, xử lý thông tin một cách nhanh chóng sẽ nâng cao, tăng cường hiệuquả, hiệu lực công tác quản lý nhà nước về khai khoáng

1.2.3.2 Công cụ chủ yếu trong quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

(i) Công cụ Pháp lý:

Bao gồm những“văn bản quy phạm pháp luật quy định, hướng dẫn, điềuchỉnh công tác quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền KTKS.”Cụ thể, các“văn bảnpháp luật liên quan đến hoạt động khoáng sản bao gồm Luật Khoáng sản, LuậtThuế, Luật Bảo vệ Môi trường, các Nghị định, Thông tư hướng dẫn thi hànhLuật Để phát huy được vai trò của công cụ này, trước hết cần phải cụ thể hóađược những định hướng về chính sách và các quan điểm của Đảng và Chính phủ vềhoạt động khai khoáng Cần phải ban hành được những văn bản hướng dẫn bám sátvới thực tiễn của việc cấp quyền KTKS để tháo gỡ các vướng mắc do thực tế đặt ra.Bên cạnh đó trong quá trình xây dựng, hoàn thiện các công cụ này, phải đảm bảođược sự đồng bộ, tính thống nhất và luôn theo kịp đòi hỏi của thực tiễn hoạt độngkhai khoáng Trong quá trình vận hành cần có sự chỉ đạo kịp thời, đúng và trúngtheo hướng yêu cầu của Đảng và Chính phủ Đồng thời, phải xử phạt nghiêm đốivới những hoạt động trái pháp luật

(ii) Công cụ Quy hoạch:

Quy hoạch khoáng sản chính là định hướng phát triển hoạt động khai khoángtrong thời gian tương đối dài Hoạt động này nhằm xác định các mục tiêu, nhiệm

vụ, giải pháp lớn về“bảo vệ khoáng sản, bảo vệ môi trường”ở từng thời kỳ nhấtđịnh Chiến lược, quy hoạch phải phù hợp với điều kiện thực tiễn, đây là một trongnhững công cụ quan trọng phục vụ công tác quản lý nhà nước đối với hoạt độngkhai khoáng để nhằm đảm bảo thực hiện việc khai thác một cách hợp lý có hiệu quảnguồn tài nguyên khoáng sản để tránh làm suy kiệt nguồn tài nguyên hữu hạn này

và đem lại hiệu quả kinh tế - xã hội Hiện nay công tác quy hoạch, kế hoạch khaithác sử dụng tài nguyên khoáng sản đã có tuy nhiên vẫn chưa có một quy hoạchhoàn chỉnh Vấn đề đặt ra là các quy hoạch hiện nay chưa thực sự thống nhất vàđồng bộ với các quy hoạch phát triển chung về kinh tế - xã hội Bên cạnh đó là tínhpháp lý, tính khả thi của hệ thống các văn bản liên quan đến quy hoạch chưa được

nâng cao, vì vậy cần phải nâng cao tính pháp lý, tính khả thi của chúng để phù hợpvới thực tế, đồng thời thực hiện tuyên truyền, phổ biến quy hoạch và tăng cường kếthợp với công tác thanh tra, kiểm tra thường xuyên vấn đề tuân thủ quy hoạch.

(iii) Công cụ kinh tế:

Công cụ kinh tế được sử dụng trong quản lý về thu tiền cấp quyền KTKS ởđây chính là các chính sách thuế và các phương thức tính, thu tiền cấp quyềnKTKS Trong quá trình hoạt động sản xuất, khai thác và kinh doanh, ngoài một số

tổ chức, cá nhân đơn thuần chỉ sử dụng thành phần môi trường (như nhà máy lắp ráp ô

tô, xe máy) thì chủ yếu các tổ chức, cá nhân vừa sử dụng thành phần môi trường, vừakhai thác sử dụng tài nguyên, hoặc có những doanh nghiệp hoạt động khai khoáng(như khai thác than, khai thác dầu khí ) Vì vậy trong quá trình khai thác ít nhiều vẫn

có những hành vi tác động đến môi trường như khí thải, khói bụi, tiếng ồn như vậyviệc sử dụng các chính sách thuế như Thuế tài nguyên là một trong những công cụ cầnthiết để làm căn cứ cơ sở xác định tính tiền cấp quyền KTKS

(iv) Tổ chức bộ máy quản lý:

Tổ chức bộ máy quản lý về tính, thu tiền cấp quyền KTKS là công cụ quantrọng nhất để thực hiện cách hiệu quả công tác này Vì vậy cần tổ chức bộ máy cótrình độ chuyên môn, nghiệp vụ từ đó xây dựng các quy trình, các bước tiến hànhcông tác thu tiền cấp quyền một cách chặt chẽ, cùng với đó là việc phân cấp, phânquyền trong hoạt động quản lý về thu tiền cấp quyền cần cụ thể rõ ràng trách nhiệmcủa từng cấp

1.3 Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam trong quản lý nhà nước về thu tiền cấp quyền

1.3.1 Kinh nghiệm quốc tế về quản lý thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

Tài nguyên khoáng sản luôn được coi là một nguồn lực lớn tạo cơ sở tiền đềcho phát triển kinh tế - xã hội của nhiều quốc gia trên thế giới Vì tài nguyênkhoáng sản là không thể tái tạo, vì vậy nguồn thu được từ hoạt động khai khoángluôn được sử dụng để đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, tập trung phát triển các ngànhkinh tế mũi nhọn có tính bền vững và hỗ trợ đào tạo nhân lực để hướng tới mục tiêu

phát triển bền vững của các đất nước Quản lý nguồn thu này luôn được đánh giá làmột trong những nội dung quan trọng trong công tác quản lý nhà nước đối với cáchoạt động khai khoáng Vì vậy việc quản lý nguồn thu này cần đảm bảo được cácyêu cầu cụ thể như sau: thu đúng, thu đủ các khoản đóng góp từ hoạt động khaikhoáng; quản lý tốt nguồn thu để tái đầu tư một cách hợp lý và hạn chế một cáchthấp nhất các rủi ro có thể xảy ra cho ngân sách để phục vụ cho phát triển bền vữngnền kinh tế và xã hội Do đó, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều hướng tới nângcao năng lực quản trị tài nguyên khoáng sản.

Công tác thu tiền cấp quyền KTKS đã được áp dụng ở rất nhiều các quốc gia.Nhưng trên thực tế thấy chỉ có một số nước tương đồng với Việt Nam như Chi Lê,Colombia, Trung Quốc

Bảng 1.1 dưới đây là mức thu tiền cấp quyền KTKS tại một số nước Châu Mỹ

Bảng 1.1 Mức thu tiền cấp quyền

“ Tên nước ” “ Loại hình khoáng sản ” “ Mức thu ”

“ Argentina ” “Tất cả các loại khoáng sản” 1% - 3%

“ Ecuador ” “Tất cả các loại khoáng sản” “5%”

“ Peru ” “Tất cả các loại khoáng sản” 1% - 3%

(Nguồn: [19])

So sánh với với mức thu tiền đang được áp dụng tại Việt Nam theo quy địnhtại “Nghị Định 203/2013/NĐ- CP ngày 28 tháng 11 năm 2013 quy định về phươngpháp tính, mức thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản” tại Bảng 1.2 dưới đây cho

thấy mức thu tiền cấp quyền tại Việt Nam tương đồng với một số quốc gia như Chi

Lê, Colombia

Bảng 1.2 Mức thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản tại Việt Nam ”

“ I ” Nhóm khoáng sản vật liệu xây dựng thông thường và than bùn ”

“1” “Vật liệu xây dựng thông thường dùng cho san lấp (đá, cát, đất)” “5%”

“2” “Than bùn và các loại vật liệu xây dựng thông thường còn lại” “4%”

“ II ” “ Nhóm khoáng sản vật liệu xây dựng ”

1 “Cát trắng, sét chịu lửa” “3%”

3 “Khoáng sản vật liệu xây dựng còn lại” “2%”

1 “Titan sa khoáng ven biển” “3%”

2 “Các khoáng sản kim loại còn lại” “2%”

IV “ Nhóm khoáng sản nguyên liệu ”

2 “Các khoáng sản nguyên liệu còn lại” “2%”

VI “ Nhóm khoáng sản đá quý, đá bán quý ” “2%”

VII “ Nhóm khoáng sản nước nóng, nước khoáng và khí CO2 ” “1%”

(Nguồn: [6])

Với sự tương đồng về mức thu cũng như hoạt động quản lý về thu tiền cấpquyền KTKS Luận văn lựa chọn một số quốc gia để phân tích từ đó tổng kết đượcnhững bài học thành công

a) Kinh nghiệm của Chi Lê

Chi Lê có đặc trưng của một nền kinh tế ngoại thương phát triển và thể chế tàichính vững mạnh Giàu tài nguyên khoáng sản như kim loại đồng (đứng đầu thếgiới về trữ lượng, chiếm 40%), diêm tiêu, sắt, than và tài nguyên biển Một trongnhững biện pháp để Chi Lê quản lý và bảo vệ nguồn khoáng sản một cách có hiệuquả, hạn chế các rủi ro, tác động xấu do hoạt động khai khoáng gây ra và quản lýnguồn thu từ khai khoáng chính là kiểm soát hoạt động khoáng sản thông qua cơchế cấp phép

Trong Luật Khoáng sản của Chi Lê thì việc cấp phép khai thác là một cách để

áp đặt trong việc phân bổ các nguồn tài nguyên khan hiếm, tạo được sự cân bằnggiữa lợi ích của nhà nước, nhà đầu tư và người dân cũng như khẳng định lợi ích củaquốc gia trong việc khai thác nguồn tài nguyên khoáng sản của đất nước

Để được cấp phép khai khoáng tại Chi Lê thì phải có sự cho phép bằng văn bảncủa người sở hữu Do đất đai tại Chi Lê thuộc sở hữu tư nhân nên chủ sở hữu đất ởđây chính là các tổ chức, cá nhân có quyền sở hữu đất, do đó nhà đầu tư phải xinphép chủ sở hữu trước khi tiến hành các hoạt động khai khoáng Đối với việc khaikhoáng trên đất công thì Thống đốc (Thị trưởng) cấp phép thăm dò và khai thác

Thời hạn để được cấp giấy phép từ 4-5 tháng, nhà đầu tư phải trả phí thăm dò

cho nhà nước, Giấy phép thăm dò cho phép nhà đầu tư có quyền duy nhất là thăm

dò, nghiên cứu về triển vọng kinh tế của các mỏ khoáng sản và khu vực đó

Thời hạn của giấy phép không bị hạn chế miễn là nộp đủ phí và thực hiện cácloại thuế hàng năm với Chính phủ Ở Chi Lê cũng cho phép chủ đầu tư được cấpgiấy phép được phép tự do chuyển nhượng giấy phép trong trường hợp không đủnăng lực để thực hiện khai thác khoáng sản hoặc có thể ký hợp đồng khai tháckhoáng sản với một đơn vị khác có đầy đủ khả năng để thực hiện

Tuy nhiên, hợp đồng khai thác khoáng sản có thể bị hủy bỏ bởi quyết định củacác cơ quan quản lý nhà nước về khai khoáng trong trường hợp nếu các bên liênquan trong hợp đồng đầu tư khai thác khoáng sản như: bị giải thể; rơi vào tình trạngkhông đủ năng lực tài chính, gây cản trở tới việc thực hiện các thỏa thuận trong

trường hợp chủ hợp đồng đang tiến hành thủ tục thanh lý (phá sản)…; không thựchiện thanh toán kịp thời các nghĩa vụ tài chính trong việc khai thác khoáng sản vàcác quyền kinh tế được cam kết trong hợp đồng; không được cấp phép trước khiđược chỉ định các quyền theo hợp đồng; không thanh toán kịp thời các khoản phạt;

cố ý hoặc nhiều lần vi phạm quy chuẩn kỹ thuật về thăm dò, khai thác, vệ sinh, antoàn; hoặc bị thu hồi giấy phép môi trường; vi phạm quy chế về khai thác tại cáckhu vực cấm hoặc hạn chế khai thác khoáng sản; tuyên bố về nguồn gốc của khoángsản không đúng với thực tế; thuê nhân công dưới 18 tuổi để lao động khai thác mỏ.Trường hợp không chấp thuận với các quyết định thì nhà đầu tư có thể đưa ra Tòa

án để được giải quyết và quyết định của Toà án là quyết định cuối cùng

b) Kinh nghiệm của Colombia

Colombia là nước rất giàu tài nguyên khoáng sản và năng lượng: đứng đầukhu vực Châu Mỹ - La Tinh về trữ lượng than (chiếm 40% tổng trữ lượng của MỹLatinh), đứng thứ hai khu vực Châu Mỹ - La Tinh về tiềm năng thủy điện, ngoài racòn có vàng, bạc, pla-tin…

Ngành công nghiệp khai khoáng đã dần đạt được vai trò quan trọng trong nềnkinh tế Colombia chính là nhờ các chính sách của Colombia đã ủng hộ đầu tư nướcngoài vào việc đầu tư vào các hoạt động khai khoáng, chế biến khoáng sản.Colombia đã đưa ra những quy định chung trong hoạt động khai khoáng và giấyphép khai thác hay chế độ nhượng quyền, cấp giấy phép để nhằm quản lý hiệu quảcác hoạt động khai khoáng, cụ thể như sau:

Các hoạt động khai khoáng được quy định tại Colombia thực hiện theo nguyêntắc (trừ trường hợp hạn chế ngoại lệ) là tất cả các mỏ khoáng sản là tài sản của nhànước và do đó có thể chỉ được khai thác dưới sự đồng ý của cơ quan quản lý cáchoạt động khai khoáng có liên quan, có thể là INGEOMINAS COLOMBIA “ViệnĐịa chất và Khai thác khoáng sản Colombia” hoặc các cơ quan khác theo quy địnhcủa Luật Theo quy định của Colombia, bất cứ cá nhân và tổ chức công ty hay tưnhân hóa là chủ thể của hoạt động khai khoáng có thể xin đăng ký quyền khai thác

mỏ Tuy nhiên các công ty hoặc các nhà thầu có ý định xây dựng, sửa chữa, duy trìhoặc cải thiện một đường quốc lộ hoặc dự án phát triển hạ tầng quan trọng được

Chính phủ coi là lợi ích quốc gia, sẽ được phép yêu cầu cấp giấy phép tạm thời đểthực hiện các hoạt động khai khoáng tại các khu đất nông nghiệp cạnh công trường,các vật liệu xây dựng cần thiết để thực hiện các hoạt động đã nêu.

Luật 1382 được Quốc hội Colombia ban hành ngày 9 tháng 2 năm 2010, sửađổi các điều khoản của “Bộ luật khai thác khoáng sản” quy định, quyền khai khoángchỉ được cấp thông qua một Hợp đồng nhượng quyền duy nhất Hợp đồng nhượngquyền bao gồm việc thăm dò, xây dựng, khai thác và các giai doạn đóng cửa mỏ vàđược cấp thời hạn lên đến 30 năm Thời hạn này có thể được gia hạn theo yêu cầucủa chủ hợp đồng thêm tối đa 20 năm, nhưng phải chứng minh được sự gia hạn nàyđáp ứng được lợi ích quốc gia

c) Kinh nghiệm của Trung Quốc

Trung Quốc là một trong số những nước khai thác khoáng sản lớn nhất thếgiới, đến nay “Ngành khai khoáng Trung Quốc đã đáp ứng được khoảng 92% vềkhoáng sản năng lượng, 80% về khoáng sản công nghiệp và khoảng 70% khoángsản cho sản xuất vật tư nông nghiệp Tuy nhiên, để đảm bảo cho các mục tiêu pháttriển trong tương lai, Trung Quốc đã có chiến lược nhập khẩu không hạn chế cácloại tài nguyên khoáng sản chiến lược; mở rộng đầu tư ra nước ngoài về khaikhoáng; thành lập trung tâm dự trữ các loại tài nguyên khoáng sản chiến lược; đưa

ra các mô hình khai thác, chế biến khoáng sản trong nước theo hướng bền vững”[18] Trung Quốc đã đưa ra những sách lược cụ thể đối với các nước đối tác củamình, là quốc gia láng giềng với Việt Nam, pháp luật về khoáng sản của TrungQuốc có nhiều vấn đề tương đồng với Việt Nam

Trước hết, lĩnh vực khai thác mỏ của Trung Quốc được đặc thù bởi sự canthiệp khá lớn của Nhà nước trong các hoạt động khai khoáng của các doanh nghiệpnhà nước

“Điều 3: Luật Khoáng sản của Trung Quốc quy định tài nguyên khoáng sảnthuộc sở hữu Nhà nước Quyền sở hữu của Nhà nước đối với tài nguyên khoáng sản

do Quốc vụ viện thi hành Quyền sở hữu của Nhà nước đối với tài nguyên khoángsản, dù ở gần bề mặt đất không thay đổi theo sự thay đổi quyền sở hữu hoặc quyền

sử dụng đất có tài nguyên khoáng sản đi kèm

Điều 4: Nhà nước bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các doanh nghiệp khaikhoáng được thành lập đúng pháp luật để khai thác tài nguyên khoáng sản.

Các doanh nghiệp khai khoáng quốc doanh là lực lượng nòng cốt trong khaithác tài nguyên khoáng sản, Nhà nước bảo đảm củng cố và phát triển tiềm lực kinh

tế quốc doanh về khoáng sản này

Điều 5: Nhà nước thực hành chế độ cấp giấy phép thăm dò và khai tháckhoáng sản có thu tiền bồi thường Bất cứ ai khai thác tài nguyên khoáng sản đềuphải nộp thuế tài nguyên (trong đó mức thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sảntính trên diện tích khai thác hàng năm) và tiền bồi thường tài nguyên theo quy địnhliên quan của Nhà nước” [20]

1.3.2 Bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam về quản lý thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

Qua tìm hiểu một số nước trên thế giới cho thấy một số các quốc gia trên thếgiới đã có quy định thu tiền cấp quyền KTKS Theo đó, để được nhận quyền khaithác khoáng sản chủ đầu tư phải trả cho chủ sở hữu một khoản tiền nhất định tùythuộc vào giá trị của từng loại khoáng sản, đây là chính là khoản lợi nhuận do khaithác khoáng sản mang lại Ví dụ: Trung Quốc quy định là tiền bồi thường tàinguyên; Colombia quy định là tiền thuê mỏ…

Có thể thấy việc tổ chức quản lý và ban hành các chính sách pháp luật về hoạtđộng khai khoáng của các nước như Chi Lê, Colombia, Trung Quốc cho thấy sựchặt chẽ trong việc quản lý nhà nước về khoáng sản như:

- Chi Lê quy định cụ thể việc phân cấp, phân quyền trong cấp phép khaikhoáng căn cứ trên việc sở hữu đất Các tổ chức, cá nhân muốn xin cấp phép phải

có sự đồng ý bằng văn bản của chủ sở hữu đất nơi có khoáng sản Chi Lê cũng quyđịnh rõ thời gian cấp giấy phép chỉ quy định cụ thể trong trường hợp đã nộp đủ cácloại thuế, phí hàng năm

- Colombia quy định tất cả các mỏ khoáng sản là tài sản của nhà nước và do

đó chỉ có thể được khai thác dưới sự đồng ý của cơ quan quản lý nhà nước đượcquy định cụ thể trong luật của Colombia Bên cạnh đó Colombia cũng đưa ra điều

kiện để khuyến khích các nhà đầu tư muốn được cấp phép khai khoáng thì phải thựchiện các hoạt động tạo ra được các lợi ích cho quốc gia thì sẽ được ưu tiên xem xétviệc cấp quyền khai thác.

- Trung Quốc là nước mà pháp luật về khoáng sản có nhiều vấn đề tươngđồng với Việt Nam nhất như việc quy định “Tài nguyên khoáng sản là thuộc quyền

sở hữu của nhà nước” và không thay đổi theo sự thay đổi quyền sở hữu hoặc quyền

sử dụng đất có tài nguyên khoáng sản đi kèm và chỉ được hoạt động khai thác khiđược cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền cấp phép Luật Khoáng sản củaTrung Quốc cũng quy định rất rõ các tổ chức, cá nhân, các nhà đầu tư trong hoạtđộng khai khoáng thì đều phải nộp các khoản thuế tài nguyên và bồi thường tàinguyên theo quy định của Luật

Như vậy qua kinh nghiệm của các nước cho thấy để quản lý hiệu quả nguồnthu từ hoạt động khai khoáng thì Việt Nam cần phải:

Thứ nhất: Xây dựng một hệ thống các văn bản pháp lý về khoáng sản khoáng

sản một cách chặt chẽ, hợp lý Các chính sách phải đảm bảo được sự công bằng,hợp lý để cho những tổ chức, cá nhân trong cùng một ngành, một lĩnh vực nộp chongân sách nhà nước một khoản chi phí tương ứng với lợi ích mà họ nhận được,đồng thời đảm bảo hài hòa lợi ích giữa nhà nước, người dân và các tổ chức, cácnhân có hoạt động khai khoáng Đồng thời có quy định về mức thu tối ưu để ngănngừa các hoạt động trốn thuế

Thứ hai: Việc thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản là hết sức cần thiết

nhằm tăng nguồn thu cho ngân sách Vì vậy việc tính toán thu, phương thức quản lý

và sử dụng nguồn thu từ tiền cấp quyền KTKS đòi hỏi phải tổ chức được bộ máychuyên nghiệp và bên cạnh đó phải xây dựng được quy trình tính, thu, quản lý và sửdụng nguồn thu một cách minh bạch

Thứ ba: Tăng cường hiệu quả, hiệu lực của công tác quản lý Nhà nước bằng

cách tăng cường hiệu quả của công tác kiểm tra, thanh tra giám sát hoạt động tính,thu nộp tiền cấp quyền KTKS Bên cạnh đó cần hạn chế một cách tối đa sự phức tạptrong công tác quản lý bằng cách giảm thiểu các thủ tục hành chính

CHƯƠNG 2 PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ THU TIỀN CẤP QUYỀN KHAI THÁC KHOÁNG SẢN THAN TẠI

VIỆT NAM

2.1 Một số khái quát về thực trạng khai thác khoáng sản tại Việt Nam

2.1.1 Khái quát về tiềm năng khoáng sản và thực trạng khai thác khoáng sản than tại Việt Nam

a) Khái quát về tiềm năng khoáng sản tại Việt Nam

Qua kết quả của nhiều năm nghiên cứu đánh giá, tìm kiếm, điều tra và thăm dòkhoáng sản đến nay cho thấy nước ta có nguồn tài nguyên khoáng sản khá đa dạng

và phong phú với “Trên 5.000 mỏ, điểm quặng của 60 loại khoáng sản khác nhau;

có một số loại khoáng sản quy mô trữ lượng đáng kể, tầm cỡ thế giới, có ý nghĩachiến lược và là nguồn lực để phát triển kinh tế - xã hội đất nước Trung bình mỗinăm Ngành công nghiệp khai khoáng nước ta cung cấp cho nền kinh tế khoảng 90triệu tấn đá vôi xi măng, khoảng 70 triệu m3 đá vật liệu xây dựng thông thường(VLXDTT), gần 100 triệu m3 cát xây dựng, cát san lấp, trên 45 triệu tấn than, trên 3triệu tấn quặng sắt v.v ; giá trị sản lượng ngành khai khoáng (không kể dầu khí)chiếm khoảng 4-5% tổng GDP hàng năm; đóng góp trực tiếp cho ngân sách từ tiềncấp quyền khai thác khoáng sản, thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường (không kểdầu khí) từ năm 2014 đến nay trung bình mỗi năm từ 16.000 - 20.000 tỷ đồng, trong

đó thuế tài nguyên từ 10.000 - 11.000 tỷ đồng Có thể nói, tài nguyên khoáng sảnthật sự đã trở thành một trong những nguồn lực để phát triển kinh tế - xã hội đấtnước trong từng thời kỳ” [19]

b) Thực trạng khai thác và tiêu thụ than tại Việt Nam

Than là một ngành công nghiệp mang tính toàn cầu, 40% quốc gia trên thếgiới sản xuất than, tiêu thụ than Một số ngành tiêu thụ than làm nguyên liệu đầuvào lớn như: nhiệt điện, luyện kim, xi măng và các chất đốt hóa lỏng Ngoài vai tròtrực tiếp của nó như là một nguồn tài nguyên năng lượng, than còn đóng vai trò