Bài giảng Luật dân sự Việt Nam - TS. Bùi Quang Xuân

Bài giảng Luật dân sự Việt Nam do TS. Bùi Quang Xuân biên soạn trình bày các nội dung chính như: Trình bày được khái niệm Luật Dân sự, phân biệt ngành Luật Dân sự với các ngành luật khác trong hệ thống pháp luật Việt Nam, trình bày được khái niệm, đặc điểm của từng nhóm quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản,...Mời các em cùng tham khảo!

LU T DÂN S  VI T NAM Ậ Ự Ệ

LU T DÂN S  VI T NAM 2013 Ậ Ự Ệ

• Khi pháp lu t càng t t, càng hoàn thi n thì s  càng h n ch  đ ậ ố ệ ẽ ạ ế ượ ự c s  sai trái  hay  l m  d ng  c a  con  ng ạ ụ ủ ườ i.  Nh ng  cũng  có  m t  chân  lý  khác:  Có  con  ư ộ

ng ườ ủ i đ  năng l c và đ o đ c t t thì m i có m t h  th ng t  pháp trong  ự ạ ứ ố ớ ộ ệ ố ư

s ch, b o v  đ ạ ả ệ ượ c công lý c a xã h i và công b ng cho ng ủ ộ ằ ườ i dân. Và cu i  ố cùng thì có hay không có lu t, l  công b ng, nh  đ nh nghĩa t i Đi u 45 B   ậ ẽ ằ ư ị ạ ề ộ

lu t t  t ng dân s  năm 2015, ph i luôn là yêu c u t i th ậ ố ụ ự ả ầ ố ượ ng và đích đ n  ế

c a m i b n án, b i l  công b ng không ph i là đi u gì xa l  mà chính là  ủ ọ ả ở ẽ ằ ả ề ạ công lý và l  ph i c a xã h i loài ng ẽ ả ủ ộ ườ i. [3]

• Có th  nói, vi c quy đ nh v  áp d ng pháp lu t dân s  nh  trên, đ c bi t là  ể ệ ị ề ụ ậ ự ư ặ ệ

v  án l  và l  công b ng, là m t trong nh ng đi m m i mang tính ch t đ t  ề ệ ẽ ằ ộ ữ ể ớ ấ ộ phá c a B  lu t dân s  năm 2015, th  hi n tinh th n c i cách t  pháp theo  ủ ộ ậ ự ể ệ ầ ả ư Ngh  quy t s  49­NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm 2005 c a B  Chính tr  v   ị ế ố ủ ộ ị ề chi n l ế ượ ả c c i cách t  pháp đ n năm 2020 và Hi n pháp năm 2013 ư ế ế 2

TÀI LI U THAM KH O Ệ Ả

 Giáo trình Lu t dân s  ­  ĐHQGHN  ậ ự – Nhà xu t b n ĐHQGHN ấ ả

 Giáo  trình  Lu t  dân  s   ­  Đ i  h c  ậ ự ạ ọ

Lu t Hà N i – Nhà xu t b n Công  ậ ộ ấ ả

an nhân dân

 Giáo  trình  pháp  lu t  đ i  c ậ ạ ươ ng  –  ĐHKTQD  –  Nhà  xu t  b n  ấ ả ĐHKTQD

M C TIÊU BÀI  H C Ụ Ọ

• Trình bày được khái ni m Lu t Dân s ệ ậ ự

• Phân bi t ngành Lu t Dân s  v i các ngành lu t khác ệ ậ ự ớ ậ

trong h  th ng pháp lu t Vi t Nam.ệ ố ậ ệ

• Trình bày được khái ni m, đ c đi m c a t ng nhóm ệ ặ ể ủ ừ

quan h  nhân thân và quan h  tài s n.ệ ệ ả

• Trình bày khái ni m và lý gi i v  các nguyên t c đ c thù ệ ả ề ắ ặ

đi u ch nh Lu t Dân s ề ỉ ậ ự

• Trình bày khái ni m ngu n c a Lu t Dân s  và các lo i ệ ồ ủ ậ ự ạngu n c a Lu t Dân s ồ ủ ậ ự 4

H ƯỚ NG D N  Ẫ

H C Ọ • Đ c tài li u tham kh o ọ ệ ả

• Th o lu n v i giáo viên và  ả ậ ớ các sinh viên khác v  nh ng  ề ữ

C U TRÚC N I DUNG Ấ Ộ

Phương pháp đi u ch nh c a Lu t Dân sề ỉ ủ ậ ự

Đ i tố ượng đi u ch nh c a Lu t Dân sề ỉ ủ ậ ự

Ngành lu t dân s  và khoa h c lu t dân sậ ự ọ ậ ự

   Ngu n lu t dân sồ ậ ự

Áp d ng lu t dân sụ ậ ự

1.1

1.3 1.4 1.5

1.2

I. KHÁI NI M LU T DÂN S  VI T NAM Ệ Ậ Ự Ệ

1. Đ i t ố ượ ng đi u ch nh ề ỉ

2. Ph ươ ng pháp đi u ch nh ề ỉ

3. Đ nh nghĩa ị

4. Ngu n c a Lu t dân s  Vi t  ồ ủ ậ ự ệ

Nam

1. Đ I T Ố ƯỢ NG ĐI U CH NH Ề Ỉ

1. Quan h  tài s n ệ ả

2. Quan h  nhân thân: ệ

­. Quan h  nhân thân g n v i tài s n ệ ắ ớ ả

­. Quan h  nhân thân không g n tài  ệ ắ

s n ả

- Quan h  v  chuy n quy n s  d ng đ tệ ề ể ề ử ụ ấ

- Quan h  v  b i thệ ề ồ ường thi t h iệ ạ

QUAN H  NHÂN THÂN Ệ

• Là quan h  gi a ngệ ữ ườ ới v i ngườ ề ội v  m t giá tr  nhân ịthân c a cá nhân đủ ược pháp lu t th a nh nậ ừ ậ

- Quan h  nhân thân không g n li n v i tài s n:ệ ắ ề ớ ả  Là 

nh ng quan h  xã h i có thu c tính g n li n v i đ i ữ ệ ộ ộ ắ ề ớ ờ

s ng tinh th n c a m t con ngố ầ ủ ộ ười và không th  tách ể

r i quan h  đó ờ ệ

Vd: Tên, danh d , nhân ph m, uy tínự ẩ …

- Quan h  nhân thân g n li n v i tài s n:ệ ắ ề ớ ả  Là nh ng ữgiá tr  nhân thân khi đị ược xác l p s  làm phát sinh các ậ ẽquy n v  tài s n ề ề ả

Vd: Quy n tác gi , quy n s  h u công nghi p ề ả ề ở ữ ệ

1.2.1. Đ NH  Ị

NGHĨA  Ph ươ ng  pháp  đi u  ch nh  là  ề ỉ

cách  th c,  bi n  pháp  mà  ứ ệ thông  qua  đó,  Lu t  Dân    s   ậ ự tác  đ ng  đ n  các  ộ ế quan  h   ệ nhân thân ,  quan h  tài s n ệ ả  sao  cho s  tác đ ng c a pháp lu t  ự ộ ủ ậ dân s  phù h p v i tính ch t,  ự ợ ớ ấ

đ c  đi m  c a  các  quan  h   ặ ể ủ ệ nhân  thân,  quan  h   tài  s n  –  ệ ả

là  đ i  t ố ượ ng  đi u  ch nh  c a  ề ỉ ủ

Lu t Dân s ậ ự

12

1.1. Đ I T Ố ƯỢ NG ĐI U CH NH C A  Ề Ỉ Ủ

LU T DÂN S Ậ Ự

QUAN H  V  TÀI Ệ Ề

S NẢ

* là quan h  gi a ng ệ ữ ườ i 

v i  ng ớ ườ i  thông  qua 

QUAN H  V  TÀI S N Ệ Ề Ả

Ø Quan  h   tài  s n  do  lu t  dân  s   đi u  ệ ả ậ ự ề

ch nh mang ỉ  tính ch t hàng hóa ti n t ấ ề ệ

Ø   S   đ n  bù  ngang  giá  trong  trao  đ i  là  ự ề ổ

bi u hi n c a quan h  hàng hóa­ti n t ể ệ ủ ệ ề ệ

Ø Là đ c tr ng c a quan h  dân s ặ ư ủ ệ ự

Ø M c dù v y không ph i t t c  các quan  ặ ậ ả ấ ả

h  tài s n do lu t dân s  đi u ch nh đ u  ệ ả ậ ự ề ỉ ề mang  tính  ch t  đ n  bù  ngang  giá  nh   ấ ề ư :quan h  t ng cho,th a k  tài s n ệ ặ ừ ế ả

Ø  Vì còn ch u s  chi ph i c a y u t  tình  ị ự ố ủ ế ố

c m, quan h  huy t th ng ả ệ ế ố

Quan h  nhân  ệ

16

QUAN H  NHÂN THÂN Ệ

• Quan h  nhân thân ệ có liên quan 

đ n tài s n nh : quy n tác gi , ế ả ư ề ảquy n s  h u công nghi p, phát ề ở ữ ệminh, sáng ch ế

* Quan  h   nhân  thân  đệ ược  chia thành hai lo i:ạ

+   Quan  h   nhân  thânệ  không  liên quan đ n tài s n nh : h  ế ả ư ọtên,  danh  d ,  uy  tín,  nhân ự

ph m  c a  cá  nhân  hay  t  ẩ ủ ổ

ch c ứ

PH M VI ĐI U CH NH Ạ Ề Ỉ

• B   lu t  này  quy  đ nh  đ a  v   pháp  lý,  chu n  m c  ộ ậ ị ị ị ẩ ự pháp lý v  cách  ng x  c a cá nhân,  pháp nhân;  ề ứ ử ủ quy n,  nghĩa  v   v   nhân  thân  và  tài  s n  c a  cá  ề ụ ề ả ủ nhân, pháp nhân trong các quan h  đ ệ ượ c hình thành  trên c  s  bình đ ng, t  do ý chí, đ c l p v  tài  ơ ở ẳ ự ộ ậ ề

s n và t  ch u trách nhi m (sau đây g i chung là  ả ự ị ệ ọ quan h  dân s ) ệ ự

18

Đi u 1. ề

1.2.3. NGUYÊN T C ĐI U CH NH Ắ Ề Ỉ

1.2.3. NGUYÊN T C ĐI U CH NH Ắ Ề Ỉ

• Nhóm nguyên t c đ c tr ng c a Lu t Dân s :ắ ặ ư ủ ậ ự

– Nguyên t c t  do, t  nguy n cam k t, th a thu n ắ ự ự ệ ế ỏ ậ

– Nguyên t c bình đ ngắ ẳ

– Nguyên t c thi n chí, trung th cắ ệ ự

– Nguyên t c ch u trách nhi m dân s  ắ ị ệ ự

– Nguyên t c tôn tr ng, b o v  quy n dân s  ắ ọ ả ệ ề ự

– Nguyên t c hòa gi iắ ả

21

Đ m b o quy n t  do l a ch n, đ nh đo t  ả ả ề ự ự ọ ị ạ

c a các ch  th  khi tham gia vào quan h   ủ ủ ể ệ pháp lu t dân s ậ ự

Các ch  th  ch u trách nhi m dân s  đ i v i  ủ ể ị ệ ự ố ớ hành vi c a mình ủ

B o đ m quy n kh i ki n, quy n yêu c u  ả ả ề ở ệ ề ầ

c a các ch  th ủ ủ ể

 Trong trách nhi m dân s , bên vi ph m  ệ ự ạ

ch u  trách  nhi m  đ i  v i  bên  b   vi  ị ệ ố ớ ị

ph m. M c đ  c  th  do các ch  th   ạ ứ ộ ụ ể ủ ể

th a thu nỏ ậ  trên c  s  nh ng quy đ nh ơ ở ữ ị

c a pháp lu t ủ ậ

1.3. NGÀNH LU T DÂN S  VÀ KHOA H C LU T DÂN S  Ậ Ự Ọ Ậ Ự

1.3.1 Ngành luật dân sự 1.3.2. Khoa h c lu t dân s ọ ậ ự

 và  quan  h   nhân  thân  trên  c   s   bình  đ ng,  đ c  ệ ơ ở ẳ ộ

l p gi a các ch  th  khi tham gia vào quan h  đó ậ ữ ủ ể ệ

26

1.3.2 KHOA H C LU T DÂN  Ọ Ậ SỰ

• C u t o: ấ ạ

– Khái ni m chung v  Lu t Dân s  Vi t Nam; ệ ề ậ ự ệ

– Quan h  pháp lu t dân s ; ệ ậ ự

– Giao d ch dân s  ­ đ i di n – th i h n – th i hi u; ị ự ạ ệ ờ ạ ờ ệ

– S  h u trí tu  và chuy n giao công ngh ; ở ữ ệ ể ệ

• Quan h  dân s  có y u t  n ệ ự ế ố ướ c ngoài.

28

1.4 NGUỒN CỦA LUẬT DÂN SỰ

1.4.1. Đ NH NGHĨA VÀ D U HI U Ị Ấ Ệ

1.4.2. PHÂN LO I NGU N Ạ Ồ

NGU N C A LU T DÂN S Ồ Ủ Ậ Ự

• Hi n phápế

• B  lu t dân sộ ậ ự

• Các văn b n pháp lu t khác có liên quan: lu t ả ậ ậ

s  h u trí tu , lu t doanh nghi p, luât hôn ở ữ ệ ậ ệ

nhân và gia đình,…

• Đi u ề ước qu c tố ế

DẤU HIỆU CỦA NGUỒN

CÓ CHỨA ĐỰNG CÁC QUY PHẠM PHÁP LUẬT DÂN SỰ.

BAN HÀNH THEO TRÌNH TỰ THỦ TỤC LUẬT ĐỊNH.

VAI TRÒ

NGU N B   Ồ Ổ

SUNG NGU N LIÊN QUAN Ồ

NGU N C  B N Ồ Ơ Ả

NGU N C  B N Ồ Ơ Ả

1.4.2 PHÂN LO I NGU N Ạ Ồ

1.5.1. ÁP D NG TR C TI P Ụ Ự Ế

Đ nh nghĩa:  ị

• Áp d ng tr c ti p Lu t Dân s  là ho t đ ng  ụ ự ế ậ ự ạ ộ

c  th  c a c  quan nhà n ụ ể ủ ơ ướ c có th m quy n  ẩ ề

đ  đ a ra quy t đ nh phù h p v i đi u ki n  ể ư ế ị ợ ớ ề ệ

th c  t   đã  x y  ra  trên  c   s   quy  đ nh  c a  ự ế ả ơ ở ị ủ pháp lu t đ ậ ượ c th  hi n trong các quy ph m  ể ệ ạ pháp lu t dân s  đã có s n ậ ự ẵ

36

• Áp d ng bi n pháp c ụ ệ ưỡ ng ch  đ  b o v  quy n,  ế ể ả ệ ề

l i ích h p pháp c a Nhà n ợ ợ ủ ướ c, c ng đ ng ho c  ộ ồ ặ

c a ch  th  khác ủ ủ ể

38

1.5.2. ÁP  P D NG T P QUÁN Ụ Ậ

Đ nh nghĩa:  ị

• Áp d ng t p quán là s  d ng các x  s   ụ ậ ử ụ ử ự

đã đ ượ c c ng đ ng đ a  ph ộ ồ ị ươ ng, dân t c  ộ

th a  nh n  đ   gi i  quy t  các  tranh  ch p  ừ ậ ể ả ế ấ

gi a  các  thành  viên    đ a  ph ữ ở ị ươ ng,  dân 

t c đó ộ

39

– Tranh ch p đang gi i quy t có tính ch t tấ ả ế ấ ương đương 

v i quan h  pháp lu t đã có quy ph m tr c ti p đi u ớ ệ ậ ạ ự ế ề

ch nh.ỉ

42

TRANH CH P V  QUY N NHÂN THÂN C A CÁ NHÂN: KI N B N H C C A Ấ Ề Ề Ủ Ệ Ạ Ọ Ủ

CON VÌ CON B  G I LÀ “GAY”Ị Ọ

Bà G. (54 tu i, ng  huy n Hóc Môn, TP.HCM) có m t con ổ ụ ệ ộ

trai  tên  T.  17  tu i.  Gi a  năm  2011,  con  trai  bà  theo  h c ổ ữ ọ

ngh  m c t i m t trung tâm đào t o ngh  Trong l p, T. ề ộ ạ ộ ạ ề ớ

ch i  khá  thân  v i  Q.  (h n  19  tu i)  và  đ a  v   nhà  ch i ơ ớ ơ ổ ư ề ơ

nh ng  không  hi u  vì  lý  do  gì,  Q.  thư ể ường  xuyên  g i  T.  là ọ

“gay”…

Nguyên đ n cho r ng b  đ n g i con trai bà là “gay” (đ ng tính ơ ằ ị ơ ọ ồnam) là đã xúc ph m t i danh d  c a c  con trai bà và b n thân ạ ớ ự ủ ả ảbà…

TÌNH HU NGỐ

G i b n là “gay”… ọ ạ

44

TÌNH HU NGỐ

M t danh d  c  hai m  con ấ ự ả ẹ

§Theo đ n kh i ki n, bà G. trình bày: “Tôi đ n thân nuôi con khôn l n. Ngay t  m i sinh nó là con  ơ ở ệ ơ ớ ừ ớ

trai, gi y ch ng sinh t i b nh vi n xác đ nh gi i tính c a con tôi là nam. Gi y khai sinh cũng ch ng th c  ấ ứ ạ ệ ệ ị ớ ủ ấ ứ ự

là nam, toàn b  gi y t  h c hành, h  kh u đ u xác đ nh có ch ng nh n là nam. V y mà nó đ i tr ng thay  ộ ấ ờ ọ ộ ẩ ề ị ứ ậ ậ ổ ắ

đen nói con tôi là “gay” là không chính xác”.

§Ngoài ra, bà còn cho bi t ban đ u nghe t  “gay” bà nghĩ Q. ch  là trêu ch c nên b  qua. Nh ng khi  ế ầ ừ ỉ ọ ỏ ư

xem phim, đ c báo nói v  gi i “gay”, bà l i c m th y b  xúc ph m. Nhi u l n nghe Q. ti p t c g i con là  ọ ề ớ ạ ả ấ ị ạ ề ầ ế ụ ọ

“gay”, bà đã nh c nh  r t nh  nhàng và c  th  Tuy nhiên, Q. không thay đ i mà ti p t c g i nh  v y.  ắ ở ấ ẹ ụ ể ổ ế ụ ọ ư ậ

Thêm vào đó, bà G. trình bày: “Nó g i con tôi là “gay” m t cách th n nhiên tr ọ ộ ả ướ c m t b n bè, th y cô và  ặ ạ ầ

tr ướ c m t tôi trong m t th i gian dài xuyên su t h n m t năm. Vi c làm này đã xúc ph m t i danh d ,  ặ ộ ờ ố ơ ộ ệ ạ ớ ự

bôi nh  gi i tính c a con trai tôi”. ọ ớ ủ

§Không ch p nh n cách x ng hô này, bà G. b c xúc: “Tôi là m , sinh con là con trai có ch ng nh n  ấ ậ ư ứ ẹ ứ ậ

đàng hoàng mà b  g i là “gay” cũng b  m t danh d  và  nh h ị ọ ị ấ ự ả ưở ng tâm lý… Vì l  đó, Q. ph i có nghĩa v   ẽ ả ụ

xin l i và b i th ỗ ồ ườ ng cho c  hai m  con tôi”. ả ẹ

§Ngoài ra, bà còn yêu c u ba m  c a Q. có nghĩa v  giáo d c l i con cái và xin l i bà. ầ ẹ ủ ụ ụ ạ ỗ

§Hi n tòa đã th  lý v  án và ti n hành hòa gi i… ệ ụ ụ ế ả

45

TÌNH HU NGỐ

Không th  yêu c u ph  huynh xin l i vì b  đ n  ể ầ ụ ỗ ị ơ

đã thành niên

§Trong tr ườ ng h p này, b  đ n Q. đã 19 tu i là đã thành  ợ ị ơ ổ

niên, đ  năng l c ch u trách nhi m tr ủ ự ị ệ ướ c m i hành vi c a  ọ ủ

mình. 

§Vì  v y  vi c  nguyên  đ n  yêu  c u  ph   huynh  c a Q.  xin  ậ ệ ơ ầ ụ ủ

l i là không th  đ ỗ ể ượ c ch p nh n.  ấ ậ

§Còn v n đ  b i th ấ ề ồ ườ ng danh d  thì thi t nghĩ cách x ng  ự ế ư

hô có th  đ ng ch m nh ng ch  là bâng qu  không ám ch   ể ụ ạ ư ỉ ơ ỉ

TÓM L ƯỢ C CU I BÀI Ố

1 Trong bài này, chúng ta đã nghiên c u các n i dung chính sau: ứ ộ

2 Đ i t ố ượ ng đi u ch nh, ph ề ỉ ươ ng pháp đi u ch nh c a Lu t Dân  ề ỉ ủ ậ

s  trong các quan h  xã h i; ự ệ ộ

3 Phân bi t gi a ngành lu t dân s  và khoa h c lu t dân s ệ ữ ậ ự ọ ậ ự

4 Các  lo i  ngu n  c a  Lu t  Dân  s   vào  gi i  quy t  các  quan  h   ạ ồ ủ ậ ự ả ế ệ

pháp lu t dân s  c  th ậ ự ụ ể

5 Áp  d ng  Lu t  Dân  s ,  áp  d ng  t p  quán,  áp  d ng  t ụ ậ ự ụ ậ ụ ươ ng  t   ự

pháp lu t trong gi i quy t các quan h  phát sinh trên th c t ậ ả ế ệ ự ế

47

48