Cơ quan nhân quyền quốc gia, vị trí của nó trong Hiến pháp trên thế giới và gợi ý cho Việt Nam

Bài viết Cơ quan nhân quyền quốc gia, vị trí của nó trong Hiến pháp trên thế giới và gợi ý cho Việt Nam bao gồm những nội dung về khái quát về cơ quan nhân quyền quốc gia; thực trạng các cơ quan nhân quyền quốc gia trên thế giới; những gợi ý cho Việt Nam.

C  quan nhân quy n qu c gia, v  trí c a nó trong Hi n pháp trên thơ ề ố ị ủ ế ế 

gi i và g i ý cho Vi t Namớ ợ ệ

1. Khái quát v  c  quan nhân quy n qu c giaề ơ ề ố

Theo đ nh nghĩa gi n d  c a Liên hi p qu c (LHQ), “c  quan nhân quy nị ả ị ủ ệ ố ơ ề  

qu c gia” (ti ng Anh:  National  Human Rights Institutions ­ NHRIs), ho cố ế ặ   National Institutions for Protection and Promotion of Human Rights) là “m t cộ ơ  quan (body) được giao nh ng ch c năng c  th  trong vi c thúc đ y và b o vữ ứ ụ ể ệ ẩ ả ệ  nhân quy n”ề 1

R t nhi u ngấ ề ười nh m l n khi đ ng nh t NHRIs v i các t  ch c phi chínhầ ẫ ồ ấ ớ ổ ứ  

ph  (NGO), th m chí v i các t  ch c đ i l p v i nhà nủ ậ ớ ổ ứ ố ậ ớ ước. Th c ch t, cácự ấ   NHRIs   là   m t   thi t   ch   có   tính   ch t   c a   c   quan   nhà   nộ ế ế ấ ủ ơ ước   (quasi­ governmental agency), có ch c năng t  v n, h  tr  các nhà nứ ư ấ ỗ ợ ước trong vi cệ  

b o v , thúc đ y nhân quy n. Nó có m t v  th  r t đ c bi t, không gi ng v iả ệ ẩ ề ộ ị ế ấ ặ ệ ố ớ   các NGO, đ ng th i cũng không gi ng các c  quan nhà nồ ờ ố ơ ước thông thường. 

C  th , các NHRIs: (i)ụ ể   không ph i là m t NGO (vì không hoàn toàn đ c l pả ộ ộ ậ  

v i chính ph ); (ii) không ph i là m t c  quan l p pháp (vì không có ch cớ ủ ả ộ ơ ậ ứ   năng đ i di n, không có quy n ban hành văn b n quy ph m pháp lu t…); (iii)ạ ệ ề ả ạ ậ   không ph i là m t c  quan t  pháp (vì không có ch c năng tài phán); (iv)ả ộ ơ ư ứ   cũng  không h n là m t c  quan hành chính (trong m t s  trẳ ộ ơ ộ ố ường h p, NHRI đợ ượ  c

đ t trong/dặ ưới m t c  quan hành pháp, nh ng nó độ ơ ư ược hưởng m c đ  đ cứ ộ ộ  

l p nh t đ nh v  c  c u t  ch c, ch c năng, nhi m v  và ho t đ ng).ậ ấ ị ề ơ ấ ổ ứ ứ ệ ụ ạ ộ

Có nh ng đ ng l c và s c ép t  c  bên trong và bên ngoài các qu c gia thúcữ ộ ự ứ ừ ả ố  

đ y vi c thành l p các NHRIs. Trên phẩ ệ ậ ương di n qu c t , ngay t  khi thànhệ ố ế ừ  

l p, LHQ đã quan tâm và có nhu c u ti p nh n s  tr  giúp c a càng nhi uậ ầ ế ậ ự ợ ủ ề   càng t t các ch  th    nhi u c p đ  (qu c t , khu v c, qu c gia) vào ho tố ủ ể ở ề ấ ộ ố ế ự ố ạ  

đ ng b o v , thúc đ y nhân quy n. Đi u này d n t i vi c vào năm 1946, H iộ ả ệ ẩ ề ề ẫ ớ ệ ộ  

đ ng Kinh t ­Xã h i c a LHQ (ECOSOC) đã yêu c u các qu c gia thành viênồ ế ộ ủ ầ ố   thành l p các nhóm ho c  y ban nhân quy n đ  ph i h p ho t đ ng v i  yậ ặ ủ ề ể ố ợ ạ ộ ớ Ủ   ban nhân quy n LHQ (nay đã đề ược thay th  b i H i đ ng Nhân quy n LHQ).ế ở ộ ồ ề  

 c p đ  qu c gia, các nhà n c đóng vai trò kép ­ v a là ch  th  có nghĩa

v  chính trong vi c b o v , thúc đ y nhân quy n, v a là th  ph m chính c aụ ệ ả ệ ẩ ề ừ ủ ạ ủ   các vi ph m nhân quy n ­ vì v y, c n m t c  quan t  v n có tính đ c l pạ ề ậ ầ ộ ơ ư ấ ộ ậ  

tương đ i đ  góp ý và tr  giúp. Các NHRIs đố ể ợ ược thi t l p đ  đóng vai trò đó.ế ậ ể  

Nh ng c  quan đ c bi t này giúp cân b ng gi a hai thái c c: s  quá h u (b oữ ơ ặ ệ ằ ữ ự ự ữ ả  

th , trì tr …) c a các c  quan nhà nủ ệ ủ ơ ước và s  quá t  (c c đoan, m t chi u…)ự ả ự ộ ề  

c a các NGO trong lĩnh v c nhân quy n.ủ ự ề

Trên th c t , không có m t mô hình chung v  NHRIs cho các qu c gia. M iự ế ộ ề ố ỗ  

nước có nh ng mô hình NHRIs khác nhau (v  tên g i, c  c u t  ch c, ch cữ ề ọ ơ ấ ổ ứ ứ  

năng, nhi m v …); tuy nhiên, các NHRIs thông thệ ụ ường được thi t l p theo baế ậ   hình th c ch  y u đó là: (i) C  quan thanh tra Qu c h i (Ombudsman);  yứ ủ ế ơ ố ộ Ủ   ban nhân quy n qu c gia (National Human Rights Commission/Committee);ề ố   (iii) C  quan chuyên trách v  m t v n đ  nhân quy n c  th  (Specializedơ ề ộ ấ ề ề ụ ể   Institutions)

Các  y ban nhân quy n qu c gia thông thỦ ề ố ường thu c nhánh hành pháp, doộ   Chính ph  thành l p nh ng có tính đ c l p tủ ậ ư ộ ậ ương đ i v i các c  quan hànhố ớ ơ   pháp khác và có th  có nhi m v  báo cáo thể ệ ụ ường k  v i c  quan l p pháp.  yỳ ớ ơ ậ Ủ   viên c a các  y ban nhân quy n qu c gia có th  có chuyên môn khác nhau, tuyủ ủ ề ố ể   nhiên đ u ph i có uy tín, kinh nghi m, đề ả ệ ược b u ra trên c  s  tính đ n tínhầ ơ ở ế  

đ i di n cho vùng, mi n, nhóm ngạ ệ ề ười, đ ng phái… c a qu c gia.ả ủ ố

Các C  quan Thanh tra Qu c h i thông thơ ố ộ ường thu c nhánh l p pháp, độ ậ ượ  c Ngh  vi n thành l p nh ng có tính đ c l p tị ệ ậ ư ộ ậ ương đ i v i Ngh  vi n. V  b nố ớ ị ệ ề ả  

ch t, Thanh tra Qu c h i không ph i là c  quan giám sát nhánh hành pháp, màấ ố ộ ả ơ  

ch  đóng vai trò là c  quan trung gian gi a các cá nhân và các chính ph  (gi ngỉ ơ ữ ủ ố   các  y ban nhân quy n) trong các v n đ  nhân quy n. Ch c năng chính c aủ ề ấ ề ề ứ ủ  

C  quan Thanh tra Qu c h i là b o v  s  công b ng và tính pháp lý trongơ ố ộ ả ệ ự ằ  

ho t đ ng hành chính công (bao g m nh ng r ng h n vi c b o v  quy n conạ ộ ồ ư ộ ơ ệ ả ệ ề  

người). C  quan Thanh tra Qu c h i có th  là m t cá nhân ho c m t nhóm cáơ ố ộ ể ộ ặ ộ   nhân (văn phòng/c  quan thanh tra Qu c h i). M c dù các C  quan Thanh traơ ố ộ ặ ơ  

Qu c h i trên th  gi i không hoàn toàn gi ng nhau v  cách th c t  ch cố ộ ế ớ ố ề ứ ổ ứ  

nh ng khá đ ng nh t v  ch c năng, nhi m v  và th  t c ho t đ ng.ư ồ ấ ề ứ ệ ụ ủ ụ ạ ộ

Ngoài hai d ng ph  bi n k  trên,   m t s  nạ ổ ế ể ở ộ ố ước còn thành l p các c  quanậ ơ   chuyên trách v  m t v n đ  nhân quy n c  th  ho c quy n c a m t s  nhómề ộ ấ ề ề ụ ể ặ ề ủ ộ ố  

xã h i nh t đ nh, c  th  nh  các  y ban qu c gia v  ngộ ấ ị ụ ể ư ủ ố ề ười thi u s , ngể ố ườ  i

b n đ a, ph  n , tr  em, ngả ị ụ ữ ẻ ười khuy t t t, ngế ậ ười lao đ ng di trú…ộ

M c dù t n t i dặ ồ ạ ưới nhi u hình th c, song các NHRIs đ u tuân th  nh ngề ứ ề ủ ữ   nguyên t c chung v  t  ch c và ho t đ ng c a các c  quan nhân quy n qu cắ ề ổ ứ ạ ộ ủ ơ ề ố   gia (các Nguyên t c Pa­ri). Các Nguyên t c Pa­ri là m t văn ki n qu c t  cóắ ắ ộ ệ ố ế   tính khuy n ngh  (không có hi u l c ràng bu c v  pháp lý), đế ị ệ ự ộ ề ược Đ i h iạ ộ  

đ ng LHQ thông qua theo Ngh  quy t 48/134 ngày 20/12/1993 t i th  đô nồ ị ế ạ ủ ướ  c Pháp, trong đó xác đ nh m t t p h p nh ng nguyên t c n n t ng cho vi cị ộ ậ ợ ữ ắ ề ả ệ   thành l p, t  ch c và ho t đ ng c a các NHRIs trên th  gi iậ ổ ứ ạ ộ ủ ế ớ 2. Văn ki n nàyệ  

đ  c p đ n các v n đ : th m quy n và trách nhi m c a NHRIs; c  c u tề ậ ế ấ ề ẩ ề ệ ủ ơ ấ ổ 

ch c và nh ng b o đ m v  tính đ c l p và đa nguyên c a NHRIs; nh ngứ ữ ả ả ề ộ ậ ủ ữ   cách th c ho t đ ng c a NHRIs; các nguyên t c b  sung liên quan đ n v  thứ ạ ộ ủ ắ ổ ế ị ế 

c a NHRIs có th m quy n x  lý nh ng khi u n i vi ph m nhân quy n.ủ ẩ ề ử ữ ế ạ ạ ề

V  th m quy n, theo các Nguyên t c Pa­ri, các NHRIs ph i đề ẩ ề ắ ả ược pháp lu tậ  

qu c gia giao quy n và nhi m v  thúc đ y và b o v  nhân quy n càng r ngố ề ệ ụ ẩ ả ệ ề ộ  

càng t t. V  ch c năng, các NHRIs đóng vai trò: t  v n (theo yêu c u) choố ề ứ ư ấ ầ   Chính ph , Ngh  vi n và các c  quan nhà nủ ị ệ ơ ước khác v  các v n đ  l p pháp,ề ấ ề ậ   hành pháp, t  pháp và th c ti n liên quan đ n b o v  và thúc đ y nhân quy n;ư ự ễ ế ả ệ ẩ ề  

so n th o và cung c p cho các c  quan k  trên báo cáo v  tình hình nhânạ ả ấ ơ ể ề   quy n qu c gia (khái quát và trên nh ng v n đ  c  th ); thúc đ y vi c b oề ố ữ ấ ề ụ ể ẩ ệ ả  

đ m s  hài hòa c a pháp lu t và th c ti n qu c gia v i các tiêu chu n qu cả ự ủ ậ ự ễ ố ớ ẩ ố  

t  v  nhân quy n; v n đ ng nhà nế ề ề ậ ộ ước tham gia các đi u ề ước qu c t  v  nhânố ế ề   quy n; h  tr  xây d ng các báo cáo qu c gia v  nhân quy n trình các c  quanề ỗ ợ ự ố ề ề ơ   LHQ; h p tác v i các c  quan nhân quy n c a LHQ và các c  quan, t  ch cợ ớ ơ ề ủ ơ ổ ứ  

qu c gia ho t đ ng trên lĩnh v c nhân quy n; h  tr  xây d ng các chố ạ ộ ự ề ỗ ợ ự ươ  ng trình nghiên c u, gi ng d y nhân quy n   qu c gia; ph  bi n ki n th c,ứ ả ạ ề ở ố ổ ế ế ứ   thông tin v  nhân quy n.ề ề

V  thành ph n, các NHRIs thề ầ ường bao g m đ i di n c a nhi u t ng l p,ồ ạ ệ ủ ề ầ ớ   nhóm l i ích trong xã h i, ví d  nh  các NGOs ho t đ ng trên lĩnh v c nhânợ ộ ụ ư ạ ộ ự   quy n và ch ng phân bi t đ i x , bao g m các t  ch c công đoàn; các tề ố ệ ố ử ồ ổ ứ ổ 

ch c ngh  nghi p (lu t s , nhà báo, bác sĩ ); các c  s  h c thu t (trứ ề ệ ậ ư ơ ở ọ ậ ường đ iạ  

h c, vi n nghiên c u…); các chuyên gia có uy tín; thành viên c a các Nghọ ệ ứ ủ ị 

vi n; chuyên viên c a các c  quan chính ph ệ ủ ơ ủ

Tính đ c l p (tộ ậ ương đ i) là y u t  không th  thi u c a các NHRIs. Theoố ế ố ể ế ủ   các Nguyên t c Pa­ri, các NHRIs c n ph i có tính đ c l p v i các c  quan nhàắ ầ ả ộ ậ ớ ơ  

nước khác; m c đ  đ c l p càng cao càng t t. Có nhi u y u t  b o đ m choứ ộ ộ ậ ố ề ế ố ả ả   tính đ c l p c a NHRIs, trong đó bao g m: độ ậ ủ ồ ược cung c p tr  s , trang thi tấ ụ ở ế  

b  làm vi c; đị ệ ược nh n tài tr  đ  th c hi n nh ng ho t đ ng thích h p; vi cậ ợ ể ự ệ ữ ạ ộ ợ ệ   thành l p, c  c u t  ch c, ch c năng, nhi m v  đậ ơ ấ ổ ứ ứ ệ ụ ược quy đ nh trong lu t.ị ậ Các NHRIs thường ho t đ ng theo nh ng phạ ộ ữ ương th c sau: xem xét gi iứ ả   quy t m i v n đ  thu c th m quy n, b t k  do ch  th  nào đ  xu t; ti pế ọ ấ ề ộ ẩ ề ấ ể ủ ể ề ấ ế   xúc v i b t k  ai, thu th p b t k  thông tin, tài li u nào c n thi t đ  gi iớ ấ ỳ ậ ấ ỳ ệ ầ ế ể ả   quy t các tình hu ng thu c th m quy n; tr c ti p h i đáp ý ki n công chúngế ố ộ ẩ ề ự ế ồ ế  

ho c thông qua b t k  c  quan thông tin đ i chúng nào; h p đ nh k  ho c b tặ ấ ỳ ơ ạ ọ ị ỳ ặ ấ  

k  các thành viên đỳ ương nhi m khi c n thi t; thành l p các nhóm công tác khiệ ầ ế ậ  

c n thi t; duy trì quan h  tham v n v i các c  quan khác có ch c năng thúcầ ế ệ ấ ớ ơ ứ  

đ y và b o v  nhân quy n; phát tri n quan h  v i các NGOs ho t đ ng trênẩ ả ệ ề ể ệ ớ ạ ộ   lĩnh v c nhân quy n.ự ề

Không ph i t t c , song khá nhi u NHRIs đả ấ ả ề ược giao c  th m quy n ti pả ẩ ề ế  

nh n và x  lý nh ng khi u n i, t  cáo v  vi ph m nhân quy n. Nh ngậ ử ữ ế ạ ố ề ạ ề ữ   NHRIs có th m quy n này s  đẩ ề ẽ ược: ti p nh n b t k  khi u n i, t  cáo nàoế ậ ấ ỳ ế ạ ố  

g i t i, ho c chuy n ti p chúng đ n các c  quan có th m quy n khác theoử ớ ặ ể ế ế ơ ẩ ề   quy đ nh pháp lu t; gi i quy t các khi u n i b ng bi n pháp hòa gi i, baoị ậ ả ế ế ạ ằ ệ ả  

g m vi c đ a ra nh ng quy t đ nh có tính ràng bu c, trên c  s  gi  kín thôngồ ệ ư ữ ế ị ộ ơ ở ữ  

tin v  ngề ười khi u n i; thông báo cho ch  th  khi u n i các quy n c a h ,ế ạ ủ ể ế ạ ề ủ ọ   các gi i pháp đ n bù có th  và h  tr  h  đ t đả ề ể ỗ ợ ọ ạ ược các gi i pháp đó; đ a raả ư   khuy n ngh  v i b t k  c  quan có th m quy n nào v  b t k  v n đ  nàoế ị ớ ấ ỳ ơ ẩ ề ề ấ ỳ ấ ề   liên quan đ n l p pháp, hành pháp và th c ti n v  nhân quy n.ế ậ ự ễ ề ề

2. Th c tr ng các c  quan nhân quy n qu c gia trên th  gi iự ạ ơ ề ố ế ớ

Kh o sát c a Văn phòng Cao  y LHQ v  nhân quy n (OHCHR) v i 61ả ủ ủ ề ề ớ   NHRIs trên th  gi i (công b  vào tháng 7/2009) cho th y th c tr ng c a cácế ớ ố ấ ự ạ ủ  

c  quan này nh  sauơ ư 3:

V  th i gian thành l p ề ờ ậ : Xét chung, ph n l n các NHRIs trên th  gi i m iầ ớ ế ớ ớ  

được thành l p t  sau th p k  1990 (xem bi u 1).ậ ừ ậ ỷ ể

D ng t  ch c: ạ ổ ứ  Đa s  NHRIs đố ược thành l p dậ ướ ại d ng  y ban nhân quy nỦ ề  

qu c gia (58%), t  l  thành l p dố ỷ ệ ậ ưới hình th c Thanh tra Qu c h i cũng kháứ ố ộ   cao (30%), ch  có m t t  l  nh  đỉ ộ ỷ ệ ỏ ược thành l p dậ ướ ại d ng th c khác (7%)ứ  

ho c theo cách th c h n h p (5%) (xem bi u 2):ặ ứ ỗ ợ ể

Th m quy n: ẩ ề  58/61 NHRIs được kh o sát có th m quy n trên toàn lãnhả ẩ ề  

th ; 4/61 ch  có th m quy n gi i h n   m t s  khu v c; h u nh  t t c  cóổ ỉ ẩ ề ớ ạ ở ộ ố ự ầ ư ấ ả  

th m quy n v i m i cá nhân, b t k  v  th  công dân; 4/61 có th m quy nẩ ề ớ ọ ấ ể ị ế ẩ ề  

vượt ra kh i qu c gia (extra­territorial jurisdiction) đ  b o v  công dân ỏ ố ể ả ệ ở 

nước ngoài; 40% không ph i là NHRIs duy nh t   qu c gia đó (có thêm cácả ấ ở ố   NHRIs thu c nh ng hình th c khác, ho c   c p đ a phộ ữ ứ ặ ở ấ ị ương…)

Thành ph n  y viên: ầ ủ    các khu v c khác nhau thành ph n các  y viên c aỞ ự ầ ủ ủ   NHRIs ít nhi u khác nhau. Tuy nhiên, xét chung   t t c  các khu v c,  y viênề ở ấ ả ự ủ  

c a các NHRIs bao g m (tính t  trái sang ph i trong bi u dủ ồ ừ ả ể ưới đây): đ i di nạ ệ  

c a các NGO trong nủ ước; đ i di n c a các t  ch c công đoàn; các chuyên giaạ ệ ủ ổ ứ   pháp lu t; các chuyên gia y t ; các nhà nghiên c u; các đ i bi u Qu c h i; đ iậ ế ứ ạ ể ố ộ ạ  

di n c a các c  quan chính ph  Trong s  các đ i tệ ủ ơ ủ ố ố ượng này, xét chung   t tở ấ  

c  các khu v c, t  l  thành viên cao nh t thu c v  các chuyên gia pháp lu tả ự ỷ ệ ấ ộ ề ậ  

và các nhà nghiên c u (xem bi u 3).ứ ể

Vi c đ  c  thành viên các NHRIs: ệ ề ử    các khu v c khác nhau, vi c đ  cỞ ự ệ ề ử 

người tham gia các NHRIs ít nhi u có s  khác nhau. Tuy nhiên, xét chung ề ự ở 

t t c  các khu v c, vi c này thấ ả ự ệ ường do m t s  c  quan sau đây th c hi nộ ố ơ ự ệ   (tính t  trái sang ph i trong bi u dừ ả ể ưới đây): ngườ ứi đ ng đ u nhà nầ ước; Qu cố  

h i; Tòa án; các t  ch c xã h i dân s ; t   ng c  Ngoài ra, trong m t sộ ổ ứ ộ ự ự ứ ử ộ ố 

trường h p, thành viên c a các NHRIs còn đợ ủ ược đ  c  theo cách khác (xemề ử  

bi u 4).ể  

Nhi m k  c a các thành viên NHRIs: ệ ỳ ủ    các qu c gia khác nhau, nhi m kỞ ố ệ ỳ 

ho t đ ng c a các  y viên NHRIs ít nhi u khác nhau. Tuy nhiên, xét chung,ạ ộ ủ ủ ề   nhi m k  đệ ỳ ược xác đ nh trong kho ng 2­7 năm, trong đó các nhi m k  5, 3 vàị ả ệ ỳ  

4 năm mang tính ph  bi n nh t (xem bi u 5).ổ ế ấ ể   

S  l ố ượ ng cán b  giúp vi c: ộ ệ    các qu c gia khác nhau, s  lỞ ố ố ượng cán bộ  giúp vi c trong NHRIs ít nhi u khác nhau. Kho ng cách gi a các qu c giaệ ề ả ữ ố   trong v n đ  này là khá l n (t  kho ng 20 đ n h n 200 cán b ), tuy nhiên,ấ ề ớ ừ ả ế ơ ộ  

ph  bi n nh t là dổ ế ấ ưới 50 cán b  (xem bi u 6).ộ ể  

V  t  ch  và tính đ c l p trong ho t đ ng và ngu n tài chính: ề ự ủ ộ ậ ạ ộ ồ  V  ho tề ạ  

đ ng, 70% trong s  61 NHRIs độ ố ược kh o sát r t t  ch  v  ho t đ ng, 40%ả ấ ự ủ ề ạ ộ  

ch u s  qu n lý c a m t c  quan hành chính, trong đó 20% b  c  quan hànhị ự ả ủ ộ ơ ị ơ   chính chi ph i. V  tài chính, g n 50% thi u kinh phí ho t đ ng. Đa s  nh nố ề ầ ế ạ ộ ố ậ  

h  tr  kinh phí qua m t c  quan Chính ph  và b  c  quan này chi ph i vi c sỗ ợ ộ ơ ủ ị ơ ố ệ ử 

d ng ngu n kinh phí đụ ồ ược c p. Đánh giá v  tính đ c l p nói chung, có 45/61ấ ề ộ ậ   (74%) được x p lo i đ c l p cao (very), 10/61 (16%) khá đ c l p (moderate);ế ạ ộ ậ ộ ậ   4/61 có m c đ  đ c l p h n ch  (limited).ứ ộ ộ ậ ạ ế

V  kh  năng ti p c n c a công chúng: ề ả ế ậ ủ  Nhìn chung, công chúng có th  ti pể ế  

c n v i các NHRIs thông qua nhi u cách th c khác nhau, c  th  nh  qua đi nậ ớ ề ứ ụ ể ư ệ   tho i (phone), th  tín (post), th  đi n t  (email), trang web (website).   cácạ ư ư ệ ử Ở   khu v c khác nhau, kh  năng ti p c n c a công chúng theo t ng lo i hình đãự ả ế ậ ủ ừ ạ   nêu có s  khác nhau. Tuy nhiên, xét chung, kh  năng ti p c n các NHRIs ự ả ế ậ ở  châu Âu là cao nh t (trên t t c  các lo i hình, m c đánh giá đ u là cao ho cấ ấ ả ạ ứ ề ặ  

r t cao, ch  có m t t  l  nh  là trung bình).   châu M  x p th  hai (ch  riêngấ ỉ ộ ỷ ệ ỏ Ở ỹ ế ứ ỉ  

vi c ti p c n thông qua email v i m t s  NHRIs   khu v c b  đánh giá th p,ệ ế ậ ớ ộ ố ở ự ị ấ   còn l i đ u đạ ề ược x p lo i cao và r t cao). Các NHRIs   châu Phi và châu Á­ế ạ ấ ở Thái Bình Dương rõ ràng t t h u h n so v i   hai châu l c đ  c p trụ ậ ơ ớ ở ụ ề ậ ước, vì ở 

t t c  các lo i hình đ u t n t i m t t  l  b  đánh giá th p và r t th p (xemấ ả ạ ề ồ ạ ộ ỷ ệ ị ấ ấ ấ  

bi u 7).ể  

V  ch c năng: ề ứ  B ng th ng kê dả ố ưới đây cho th y ch c năng c a 61 NHRIsấ ứ ủ  

được kh o sát:ả

Ch c năngứ

Theo   yêu 

c u   c a   nhàầ ủ  

ch c trách liênứ   quan

Theo   sáng 

ki n   c aế ủ   NHRIs

Theo   cả 

hai   hình 

th cứ

Đ a ra nh ng khuy n ngh  v i Ngh  vi n, Chính ph  và các c  quanư ữ ế ị ớ ị ệ ủ ơ   nhà nước có th m quy n khác v  các v n đ  nhân quy n liên quanẩ ề ề ấ ề ề  

đ n:ế

B t k  quy đ nh pháp lu t ấ ỳ ị ậ  

hay   quy t   đ nh   hành   chính ế ị  

Các   quy   đ nh,   quy t   đ nh ị ế ị  

Các   đ o   lu t   và   d   th o ạ ậ ự ả  

Vi c   thông   qua   m t   văn ệ ộ  

Vi c s a đ i m t văn b n ệ ử ổ ộ ả  

Vi c đ a ra ho c thay đ i ệ ư ặ ổ  

các   bi n   pháp   hành   chính ệ  

Báo cáo v  tình hình nhân ề  

quy n c a qu c gia ho c v ề ủ ố ặ ề 

Báo cáo v  nh ng vi ph m ề ữ ạ  

nhân   quy n   mà   c   quan   s ề ơ ẽ 

Công b  nh ng quan đi m, ố ữ ể  

Thúc đ y và v n đ ng đ :ẩ ậ ộ ể  

Làm hài hòa pháp lu t và ậ  

th c   ti n   qu c   gia   v i   các ự ễ ố ớ  

văn   ki n   qu c   t   v   nhân ệ ố ế ề  

quy n mà qu c gia là thành ề ố  

viên

1 (1.6%) 31 (50.8%) 23 (37.7%)

Th c hi n các khuy n ngh ự ệ ế ị 

c a các c  ch  qu c t  v ủ ơ ế ố ế ề 

nhân quy n mà qu c gia tham ề ố  

gia

2 (3.3%) 34 (55.7%) 23 (37.7%)

qu c t  m i v  nhân quy n ố ế ớ ề ề  

Đóng   góp   vào   vi c   xây ệ  

d ng   báo   cáo   đ nh   k   t ng ự ị ỳ ổ  

th  v  nhân quy n c a qu c ể ề ề ủ ố  

gia

10 (16.3%) 24 (39.3%) 23 (37.7%)

Nêu quan đi m v  các báo ể ề  

cáo nhân quy n c a qu c gia ề ủ ố  

tr ướ c các c  quan liên quan ơ  

c a LHQ ủ

2 (3.3%) 30 (48.3%) 22 (36.1%)

H p   tác   v i   các   c   quan ợ ớ ơ  

LHQ và các c  ch  khu v c, ơ ế ự  

các NHRIs   nh ng qu c gia ở ữ ố  

khác

1 (1.6%) 37 (60.6%) 20 (32.7%)

H   tr   thi t   l p   và   th c ỗ ợ ế ậ ự  

hi n các ch ệ ươ ng trình gi ng ả  

d y,   nghiên   c u   v   nhân ạ ứ ề  

quy n ề  

1 (1.6%) 29 (47.5%) 29 (47.5%)

Th c   hi n   các   ho t   đ ng ự ệ ạ ộ  

nâng cao nh n th c c a công ậ ứ ủ  

chúng   v   nhân   quy n,   đ c ề ề ặ  

bi t là vi c ph  bi n thông tin ệ ệ ổ ế  

và   các   sáng   ki n   giáo   d c, ế ụ  

ph i h p v i các c  quan báo ố ợ ớ ơ  

chí

0 (0%) 37 (60.6%) 23 (37.7%)

Th m   quy n   ti p   nh n   và   x   lý   các   khi u   n i,   t   cáo   vi   ph m   nhân ẩ ề ế ậ ử ế ạ ố ạ   quy n: ề  Trong s  61 NHRIs đố ược kh o sát, có 47 (77%) đả ược giao th m quy nẩ ề   này liên quan đ n m i quy n, 8 (13,1%) có quy n ti p nh n, x  lý khi u n i,ế ọ ề ề ế ậ ử ế ạ  

t  cáo v  m t s  quy n c  th  S  còn l i (6 c  quan, chi m 9,8%) khôngố ề ộ ố ề ụ ể ố ạ ơ ế  

được giao th m quy n này. Đi u đáng nói là khu v c châu Phi t  ra ti n bẩ ề ề ự ỏ ế ộ 

nh t trên khía c nh này, khi có 100% NHRIs đấ ạ ược kh o sát đả ược giao th mẩ   quy n v i m c cao nh t (v i m i quy n con ngề ớ ứ ấ ớ ọ ề ười) (xem bi u 8).ể  

Vai trò trong giáo d c nhân quy n: ụ ề  Các NHRIs trên kh p th  gi i đ uắ ế ớ ề   đóng vai trò quan tr ng trong giáo d c nhân quy n   qu c gia, khi tham giaọ ụ ề ở ố   vào vi c xây d ng chệ ự ương trình giáo d c nhân quy n   m i c p đ , t  c pụ ề ở ọ ấ ộ ừ ấ  

đ  ti u h c (primary school), trung h c (higher degree), đ i h c (university)ộ ể ọ ọ ạ ọ  

đ n sau đ i h c (post­graduate), tuy m c đ  tham gia   m i khu v c có sế ạ ọ ứ ộ ở ỗ ự ự  khác nhau (xem bi u 9).ể  

Vai trò trong vi c xây d ng Báo cáo đ nh k  toàn th  v  quy n con ng ệ ự ị ỳ ể ề ề ườ   i

c a các qu c gia g i H i đ ng Nhân quy n LHQ (UPR­ Universal Periodic ủ ố ử ộ ồ ề   Report): UPR là văn ki n đ c bi t quan tr ng đ  đánh giá tình hình th c thiệ ặ ệ ọ ể ự   các tiêu chu n qu c t  v  nhân quy n c a các nẩ ố ế ề ề ủ ước trên th  gi i. Cácế ớ   NHRIs trên kh p th  gi i đ u đóng vai trò quan tr ng trong vi c so n th oắ ế ớ ề ọ ệ ạ ả   báo cáo này, t  vi c tham gia so n th o, đóng góp ý ki n vào d  th o, cungừ ệ ạ ả ế ự ả  

c p thông tin cho các c  quan có trách nhi m so n th o, tham gia các phiênấ ơ ệ ạ ả  

h p c a ban so n th o, nêu quan đi m v  báo cáo trong bu i xem xét báoọ ủ ạ ả ể ề ổ   cáo c a H i đ ng Nhân quy n LHQ, ph  bi n báo cáo cho công chúng vàủ ộ ồ ề ổ ế   tham gia th c hi n ho c giám sát th c hi n nh ng khuy n ngh  c a H iự ệ ặ ự ệ ữ ế ị ủ ộ  

đ ng Nhân quy n LHQ sau khi qu c gia b o v  báo cáo. M c dù v y, m cồ ề ố ả ệ ặ ậ ứ  

đ  tham gia c a các NHRIs vào ti n trình này   m i khu v c có s  khácộ ủ ế ở ỗ ự ự   nhau (xem bi u 10).ể

2. V  trí c a NHRIs trong Hi n pháp các nị ủ ế ước trên th  gi iế ớ  

Cũng theo kh o sát c a OHCHR, có 33% s  NHRIs hi n hành trên thả ủ ố ệ ế 

gi i đớ ược thành l p b i m t quy đ nh trong Hi n pháp, 31% b i quy đ nhậ ở ộ ị ế ở ị   trong lu t. S  đậ ố ược thành l p b i ngh  đ nh ho c m t văn b n pháp lu tậ ở ị ị ặ ộ ả ậ   khác chi m 21%, còn l i (15%) đế ạ ược thành l p b i nhi u d ng văn b nậ ở ề ạ ả   (hình th c h n h p) (xem bi u 11).ứ ỗ ợ ể

M t nghiên c u khác g n đây (D  án Hi n pháp so sánh ­ Comparativeộ ứ ầ ự ế   Constitutions Project ­ CCP)4, cho phép nhìn nh n rõ h n v  v  trí c a NHRIsậ ơ ề ị ủ   trong Hi n pháp các nế ước trên th  gi i. Theo k t qu  kh o sát c a CCP, ế ớ ế ả ả ủ ở 

th i đi m năm 2000, xét chung   các khu v c, có không quá 20% s  Hi nờ ể ở ự ố ế   pháp quy đ nh vi c thành l p  y ban nhân quy n qu c gia (xem bi u 12ị ệ ậ Ủ ề ố ể   trang sau). Trong khi đó, cũng   th i đi m này, có đ n h n 30% s  Hi nở ờ ể ế ơ ố ế   pháp   nhi u khu v c quy đ nh vi c thành l p C  quan Thanh tra Qu c h iở ề ự ị ệ ậ ơ ố ộ   (xem bi u 13 trang sau). T ng h p c  hai lo i hình (ch a tính các d ngể ổ ợ ả ạ ư ạ   khác), có th  ể ước tính có kho ng 50% s  Hi n pháp hi n hành trên th  gi iả ố ế ệ ế ớ   quy đ nh v  vi c thành l p c  quan nhân quy n qu c gia (cao h n so v iị ề ệ ậ ơ ề ố ơ ớ   nghiên c u c a OHCHR đ  c p   trên)ứ ủ ề ậ ở 5