Ebook Hộ tịch - Vui, buồn muôn nẻo nhân sinh: Phần 2

Cuốn sách Hộ tịch - Vui, buồn muôn nẻo nhân sinh ghi lại những cảm nhận, suy nghĩ cá nhân của Thạc sỹ Luật Phạm Trọng Cường, một cán bộ đang công tác tại Vụ Hành chính Tư pháp - Bộ Tư pháp. Theo từng trang sách, qua góc nhìn rất nhân văn của tác giả, người đọc có thể nhận diện những mảng sáng và tối sống động, xen kẻ trên bức tranh về hộ tịch. Mời các bạn cùng tham khảo nội dung cuốn sách qua phần 2 sau đây.

Hộ tịch ■ Vui, buồn

M uôn néo n h â n sinh

Vãi suy nghĩ về một tội danh mdỉ

Đãng kỹ kết hôn trãỉ phãp luãt

Trén cơ s ở đành giá khách quan những biến độ và tình hình vi phạm pháp luật hôn nhàn và gia đinh nói

chung cũ ng n h ư ph àp luật v ề hộ tỊCh nói riéng, nhằm kịp

thời ngàn ngừa và trừng tn đúng mức càc hành vi vi phạm pháp luật xảy ra trong lĩnh vực này, Bộ luật hinh

sự n à m 1999 ban hành đà "hình s ự hóa" hành vi ơãng

kỷ kết hôn trái pháp luật thànhmộĩ lội danh mới quy dinh tại Điểu 149 ■ Tội “Đãng ký kết hỏn trái pháp luậỉ".

T hự c t i ễ n th i h à n h L u ậ t h ô n n h â n v à gia đ ìn h cho đến thời đ iểm n à y cho p h é p k h ẳ n g đ ị n h việc bổ s u n g tội p h ạ m

Fh;in th ứ nlifit

Ghi ciiép phóng sự

]ìàv là r ấ t cần th iẽ l bơi lẽ hi(Mi n a y t ì n h t r ạ n g k ế t h ôn k h i

c h ư a đ ạ t độ tuối lu ậ t đ ịn h (tao hỏn), hoặc h iệ n tư ợ n g kết l\ôn giữa n h ữ n g ngưòi c ù n g dòng m á u v ề t r ự c hệ họ h à n g tro n g p h ạ m VI 3 đời n h ằ m mục đích x u ấ t cảnh đ a n g là

v â n để xă hội nóng bỏng và bức xúc, x ả y r a k h á p h ổ b iên ỏ

m ột sô’ địa phương T r o n g sò đó k h ô n g ít t r ư ò n g hỢp việc íết hòn t r á i p h á p l u ậ t được thực h iệ n tr ó t lọt do có sự làm ngơ, d u n g tú n g , t h ậ m c h í tiế p t a y cúa n h ũ n g ngưòi có tr á c h

n h iệ m tro n g việc đ à n g ký kêt hôn cho các đ ư ơ ng sự, Bởi

\’ậy, có t h ế nói, quy đ ịn h t ạ i Điểu 149 đã p h ả n á n h đ ú n g sự

p h á t t r i ể n cùa xà hội t r o n g giai đ o ạ n h iện n a y và nó h ứ a liẹn góp p h ầ n tích cực vào hiệu q u ả phòng, c h ô n g các h à n h

vi p h ạ m tội nói trên,

Vế m ặ t kỹ thuật, trong thiết k ế của Điểu lu ậ t t h ể hiện rát rõ rà n g các dàu h iệu câu thành tội vh ạ m Trong đó, đáng lưu ỷ nhất là một sò điểm sau:

V ề chú thế phải là người có tr á c h n h iệ m , t h ẩ m qu yển

d à n g ký k ế t hòn - ò đ â y c ầ n p h â n b iệ t với c h ủ t h ế c ú a tội

tổ chức tá o hỏn là ngưòi đ ứ n g r a tô chức việc k é t h ô n cho

n h ữ n g ngưòi ch ư a d ế n tuối k ế t hôn (th ư ờ ng là t h â n n h â n của người ch ư a đến tuổi k ế t hôn), T heo p h á p l u ậ t hộ tịch

h iệ n h à n h , người có t r á c h nhiộ m t h ấ m q u yển đ ă n g ký kêt

h ôn k h ô n g chỉ là cán bộ h ộ tịch - t ư p h á p và l ã n h đạo Uỷ

b a n n h â n d â n cấp xã m à còn bao gồm cả c á n bộ, c h u y ê n viên l à m còng tác hộ tịch th u ộ c Sớ T ư p h á p và l à n h đạo Uỷ

H ộ tịch ■ Vui, biiồn

Mviỏn néo n h â n sinh

b a n n h á n d â n c ấ p t i n h (tro n g t r ư ờ n g hợp việc k ế t h ỏ n có

y ế u tô' nước n g o à i t i ế n h à n h tại V iệt N am ); v iên ch ứ c p h ụ

t r á c h c ô n g t á c h ộ tịc h t ạ i cơ q u a n đ ạ i d iệ n N goại giao, cơ

q u a n L ã n h s ự c ủ a V iệt Nam' t ạ i nước ngoài (nếu việc k ê t

lô n được t i ê n h à n h t ạ i cơ q u a n đ ạ i diện N goại giao, cơ

q u a n L ả n h s ự q u á n c ủ a V iệt K a m t ạ i nước ngoài)

V ề m ặ t c h ủ q u a n , tội p h ạ m được th ự c h i ệ n vỏi lồi cô'

ý t h e o đó c h ủ t h ể p h ạ m tội ý th ứ c được v à b iế t rõ việc xác

l ậ p q u a n h ệ h ô n n h â n cho h a i b ê n n a m n ử t r o n g t r ư ờ n g hỢp đó là k h ô n g t h o ả m ã n các đ iều k i ệ n k ế t h ô n t h e o q u y

V ề h ì n h p h ạ t , do t í n h c h ấ t n g u y h iể m cho xă hội c ủ a tội

p h ạ m n à y h ạ n c h é h ơ n so với các tội p h ạ m k h á c n ê n m ứ c

h ì n h p h ạ t d ự liệ u t r o n g c ấ u t h à n h tội p h ạ m chỉ m a n g tín h

c h ấ t r à n đe, g iáo dục, bao gồm k h á n â n g áp d ụ n g h ì n h p h ạ t

c á n h cáo, cái t ạ o k h ô n g g iam giử d ế n h a i n ă m hoặc p h ạ t t ù

t ừ b a t h á n g đ ế n h a i năm

Q u a các d ấ u h i ệ u c ấ u t h à n h tội p h ạ m nói t r ê n , có th ổ

P h ẫ i i t l ì i í n l ì ã t

( i h i c l i õ p p h ó n g sví

thiVy m ục đích giáo dục', raiì dí‘ n h ằ m n g ã n n g ừ a tội p h ạ m

dã được đ ặ t lên h à n g clau khi "hình s ự hóa" h à n h vi vi

p h ạ m p h á p l u ậ t ỉiày Điếi! n à y t h ẻ h i ệ n nội d u n g r ấ t ti ế n

bộ và n h â n đ ạ o r r o n g chíiih s á c h h ì n h s ụ c ủ a N h à nư ớ c ta ỉ) ế t h ấ y rõ đặc đ iếm này c h ú n g t a có t h ế so s á n h Đ iề u 149

- Hộ l u ậ t h ì n h s ự n à m 1999 với m ộ t q u y đ ị n h t ư ơ n g ứ n g

t r o n g h ì n h l u ậ t á p d ụ n g t ạ i nước t a th ờ i th u ộ c P h á p (giai (toạn cuôi t h ế ký XIX d ầ u t h é ký XX) T h e o t à i li ệ u "Hộ lịch chi n a m " - giáo t r ì n h đào t ạ o cử n h â n L u ậ t k h o a c ủ a

T n i ò n g L u ậ t S à i Gòn x u ã t b á n n ă m 19Õ8 t h ì h ì n h l u ậ t thời kỳ n à y có r ấ t n h i ề u q u y đ ị n h vế tội p h ạ m t r o n g l ĩ n h vực hộ tịch T r o n g dó h à n h VI đ à n g ký k ế t h ô n t r á i p h á p

lu ậ t (lược dự liệu nhu' sau: Xgiíòi hò lại (chức d a n h d à n h chu còng chức l à m n h i ệ m vụ lập q u á n lý c h ử n g t h ư hộ tịch dưới c h ế độ cũ b a o gồm hội viỏn c ủ a Hội đ ồ n g h à n h c h í n h

c ấ p lã n g , xã và T r ư ở n g q u ậ n t ạ i mỗi q u ậ n ỏ đô t h à n h ) n ế u biẽt I‘ò nià v ầ n xác lậ p một q u a n hệ h ò n n h â n t r á i p h á p

ì u ậ t {vi dụ: các b é n n a m nữ k h ô n g đu tu ổ i k ế t h ô n ; k é t h ô n khôiig cỏ s ự c h ấ p thxiận cún c h a m ẹ h a i b ò n n a m nủ ) th ì

•■'ẽ bị xứ lý vẽ m ặ t h ì n h sự, T u y n h iê n , m ặ c d ù h à n h vi n à y

I hi bị coi là m ột k h i n h tội và có t h è bị t r u y tỏ vế t i ể u h ì n h

VÓI m ứ c h ì n h p h ạ t b a o gồni p h ụ t tiến t ù 16 d ế n 5 0 0 q u a i ỉ

\’à Ị)hạt t ù t ừ 3 t h á n g d ế n 1 n ă m n h ư n g c h ú n g t a dễ d à n g Iihậi i t h ấ y c h í n h s á c h x ứ lý ri đâ>’ có p h ấ n n g h i ê m k h ấ c hòn Đặc biệt, n ế u liên k ế t d ấ u h iệ u c ủ a m ặ t k h á c h q u a n

P h ẩ n th ứ hai

T Ể U LUẬN VÁ C H lT ílN KHẢO

Plìần llní haiTiêu luận vìì Llniyên khác)

Hộ tịch vâ gia phả:

Có hay khõng mếi liên hê lỉch sử?

Từ nhu cầu kiểm soát việc người ơẳn thực hiện nghĩa vụ di linh và nộp thuế cho công khố các vương triều phong kiẽn Việỉ Nam đã dăt ra ch ẽ ớộ quản lý đinh Từ ỷ thức tôn trọng nén tảng gia đinh và nhu cáu ghi lại lịch s ừ gia tộc người ơán Việt thuở xưa đẳ ổặt ra viẻc lập gia phả Cùng nằm (rong dóng chảy của lỊch

sử ché ơộ quàn lý dinh cùa Nhà nước và việc lập phả cùa càc dónq họ đà chứa đựng írong nó những yếu tổ

c ủ a hoạt d ộ n g q u ản lỷ hộ tỊch s a u này

x p à y nay việc q u á n lý d án cư c ủ a nxíớc t a được thực

H ộ tịch • Vui, buồn

M uôn n éo n h â n sinh

h iệ n bỏi h a i h o ạ t động c h ù yếu đó là q u á n lý hộ k h ấ u và

t r ê n ) h ì n h t h à n h ỏ nưổc t a t ừ k h i n à o ? K h ả o c ứ u q u a các

bộ s ử liệ u n h ư Đ ạ i V iệt s ủ ký t o à n th ư L ịc h t r i ề u h iến chương loại chí, K h â m đ ịn h Đ ạ i N a m h ộ i đ i ể n s ự lệ có th ế

t h ấ v t ừ “hộ tịc h ” đ ã x u ấ t h iệ n t ừ r ấ t sâm, b ê n c ạ n h nó còn các t ừ cổ có liê n q u a n và c ù n g n ằ m t r o n g p h ạ m t r ù q u ả n lý

d á n , t h i sô hộ k h ẩ u tă n g h a y g iả m , n g u ồ n cu a cái d o đó m à

P hần th ư hai

T iên luận va c h u y ên kháo

th ừ a h a y thiếu, cho nén Hỏ (ĩiììh p h á i tra xét cho rõ ràng""'

T u y n h i ê n , việc q u á n ]ý clân C L Í c ù a n h à nưóc t r u n g ương

t r o n g th ò i kỳ p h o n g k iế n chi t h i i a n t u ý là h o ạ t động q u á n

ý đ in h H o ạ t đ ộ n g q u á n lý đ m h k h ô n g th ự c h i ệ n t r ê n to à n

bộ d â n cư m à chi hư ớ ng tới đối tư ợ n g n a m giới t r o n g độ tuổi

t h ự c h i ệ n các n g h ĩ a v ụ đối VỚI n h à nước, tức là n h ủ n g d â n

đ i n h t ừ tu ố i h o à n g n a m (18 tuổi) đ ế n trưốc tuổi lên lão (60 tuổi), M ặc d ù vê' s a u n à y (từ đòi H ồng Đức t r đ đi) p h ạ m vi

q u à n lý đ i n h đ ã mỏ rô n g và bao gồm m ộ t sô' nội d u n g cúa

q u ả n lý h ộ tịch n h ư n g xét t ừ m ụ c đích của h o ạ t đ ộ n g q u ả n

lý có t h ê k h ắ n g d ị n h tro n g thòi k ỳ p h o n g k i ế n ỏ nưóc t a

k h ô n g tồ n t ạ i h o ạ t động q u à n lý hộ tịch với t í n h c h á t là m ột

h o ạ t đ ộ n g h à n h chính Tác giá X g u y ễ n P h a n T h i ế t đã lý giải về v ấ n đ ề n à y b ằ n g h a i lý cỉo:

T h ứ n h ấ t, t ố chức h à n h c h ín h c ủ a nưỏc t a tr o n g các

t r i ể u đ ạ i p h o n g k iến á n h h ư ớ ng và mô p h ỏ n g chê độ h à n h

c h í n h c ủ a N h à nước p h o n g kiến T r u n g Quốc, “vì l u ậ t T à u

k h ô n g có tố chứ c hộ tịch n ê n nước Việt N a m t a c ù n g b ắ t chưốc n h ư vậv";

T h ử h a i t r o n g th ò i kỳ p h o n g k iế n sự đ iề u h à n h gia

đ ì n h ở V iệt N a n i theo chê độ gia trư ơ n g , do dó s ự t ổ chúc

■ ' Phan Huy Chú, "Lịch triều hiển chương loại chĩ', Quyển II, Quỗc dụng chí, NXB Khoa học xã hội, 1992,

H ộ tịch - Vui, buồn

M uôn néo n h â n sinh

hộ tịch là k h ô n g c ầ n th iế t Đế ghi lại lịch s ủ các d ò n g h ọ và các môi liên hệ t h â n t h í c h tro n g gin tộc, người Việt chuớ

x ư a sử d ụ n g việc gia p h á " ’, Đ áy cũng là q u a n diêm c u a tác giá V ũ V à n M ẩ u k h i k h á o cứu về sự điều h à n h gia đ ì n h

t r o n g cô luật'-'

Ngoài h a i lý do nói t r ê n còn có t h ể v iệ n d ẫ n m ột lý do

n ữ a đế giái th íc h v ề việc các n h à nước p h o n g k iế n k h ô n g t ổ

chức việc hộ tịch, đó là việc tó’ chức l à n g xã theo c h ế độ tự

q u á n rộ n g r ã i dưới thời p h o n g kiến đã h ạ n c h ế r ấ t n h i ề u

q u y ể n h à n h c ú a n h à nước t r u n g ương T heo tác giả Vũ Quò’c Thông, dưới th ò i p h o n g k i ế n mối d â v liên lạc g iữ a

n h à v u a và l à n g x ã gói gọn t r o n g việc l à n g xã p h á i đ ó n g

t h u ê h à n g n ă m cho c ô n g k hô và c u n g câ'p sô lín h c ầ n t h i ế t cho q u â n đội c ủ a t r i ế u dinh Việc đ iều h à n h h o ạ t động c ủ a

l à n g xã c h ủ yêu t h e o lệ làng, t r i ề u đ ì n h k h ô n g t h ể caii

t h i ệ p vào s ự tô chức công việc c ủ a l à n g xã Bởi vậy, m ặc d ù

N h à nước p h o n g k iế n k h ô n g quy c h ế việc q u ả n lý hộ tịc h

n h ư n g t r o n g h ư ơ n g ước c ủ a các l à n g x ă lu ô n có n h ữ n g đ iể u

k h o ã n liên q u a n đ ế n việc sinh tử giá t h ú - n h ữ n g n ộ i d u n íĩ

cơ b á n c ủ a hộ tịch Việc l à n g xã công n h ậ n m ột t h à n h

■ Nguyễn Phan Thièt, "Hộ t Ị Ch chỉ nam", Tủ sách phổ thống, in lân thứ nhất,

Sồi Gòn, 1958

Vũ Vãn Mầu, “Cổluặt Việt Nam vá tư pháp sừdiẻn giảng", Tủ sách ĐH Sài

Gòn, Sái Gòn 1975

P hân llni lì.li

vif'*n mới rn dời cluọc' t h ự r Liiim lẽ vọng g iá p T ra i gái

k é t làm vợ chồnií plìai tuãii tliu li; nộp cheo th ì hôn n h â n

m ớ i đưỢc l à n g x n r õ i i g I i h ã n l \ r [ hỢỊj đ i ể u n à y VỚI v i ệ c l ậ p

J ) h á c ủ a các gia tộc cỏ th ê klT;u;i; (lịnh các v ấ n đề hộ tịch

c ủ a người d á n dưdi chẽ dộ Ịỉlions' kiến đã được th ự c hiện

b ằ n g con đ ư ò n g p h i n h à nùỏc (^uan đ iể m c ủ a X g u v ễ n I’h a n T h i ế t v à V ũ V ã n M a u dã ỊIỌI inơ già t h u y ế t t h ú vỊ về

v a i trò c ủ a gia p h n và mối l)cn l’.ệ Ị?iừa việc l ặ p p h ả t r o n g

ih ò i kỳ p h o n g k ìè n với h oại (.ỉộng qim n lý hộ tịch s a u này

N h u c ầ u lãj) p h á ơ Việt X am l)át n g u ồ n t ừ c h ín h sự tôn

t r ọ n g n ề n t á n y gia đ ìn h và đạo lý tr u y ề n th ố n g , m à s â u xa

là sự tô n th ồ c h ữ "hiếu'' Tronỉ: một r ô n g t r ì n h n g h i ê n cứu công p h u vế sự p h á t triểìi oủa lập p h á ỏ V iệt N a m n h à l)hà học D ã L a n X g u y ẽ n Đức Dụ ('ho r ầ n g việc l à m gia p h á

li nước t a cù n g khỏi n g u ồ n từ tricu Lý'-' Đòi Lý T h á i Tổ

•lãm T h u ậ n T h i ê n t h ử 17 (1026) n h à v u a có l ệ n h b iên soạn

\ ’gọc đ iệp • cucVii p h á đ ầ u tiê n cua h o à n g tộc''^'

Đ iế u n à y r n t t h ú vị vì đây CÙII^ là thời đ iểm m à vương

Bui Xuân Dinh, " lé ìdng, p h e p nười". NXB Plidp lỹ, Hà Nội, 1985.

• Dá Lan Nguyẻn Đức Dụ Gia phả khào hiặn và thực hành. NXB Vản

h o á , 1992

• Phan Huy Chú LịC h tnểu hiển chương loại ci'i. Vãn lịch chí, NXB Khoa học

xâ hỏi 1992.

H ộ tịch • Vui, bưồn

M uôn n éo n h à n sinh

t r i ề u p h o n g k iế n th ự c sự q u a n t â m đ ế n việc c ủ n g cô chê độ

c ủ a mỗi người con c h á u và t ừ n g chi, p h á i t r o n g gia tộc Mỗi

c á n h â n được ghi t r o n g gia p h ả với đ ầ y đ ủ các t h ô n g ti.i về

n g à y s in h , n g à v c h ế t, việc h ô n t h ú , con cái, n h ữ n g c h t c vị

và s ự n g h i ệ p c ủ a h ọ đối với quốc gia, t r o n g l à n g x ã v à t?ong gia tộc Đ iể u đ á n g lư u ý là gia p h ả k h ô n g chỉ ghi c h é p l Ị c h

sử c ú a n h ữ n g người có d a n h p h ậ n m à n g a y cả n h ữ n g n^ười

đã bị “t ừ ”, tức là bị loại r a khỏi gia tộc v ẫ n được gh-i m ộ t cách k h á c h q u a n tro n g phả Ví dụ; m ộ t đ o ạ n p h ả k ý trong Dương tộc t h ê p h ả được ghi n h ư sau:

"Nước có sử, họ có phả, sử đê xét người tr u n g ihần nghĩa sỹ, tậc đ ả n g gian nhân, p h ả đê xét người h ỉê ì tử, hiền tôn chinh p h u liệt phụ, kẻ ác tử ngoa ngôn, d á m ohu nghiệt p / ỉỊ í”*'*.

K h á i lược v ể việc lập p h á n h ư t r ê n cho t h ấ y nội cung

Dã Lan Nguyễn Đức Dụ, 'Gia phả khảo luận và thực hành", NXB Vảr h'Oả,

1992,

Phần th ứ haiTiỏu luận và chuyên kháo

c ủ a các gia p h á p h à n á n h m ột cách t r u n g thực, t ặ p t r u n g mõi liên h ệ c ú a con ngưòi t r o n g gia đ ìn h và xã hội c ũ n g

n h ư các đặc diêm n h ả n t h â n c ủ a mỗi cá n h â n S ự n g h iê m

n g ặ t , c ấ n trọ n g và mực thước t r o n g t h ế th ứ c ghi chép gia

p h á đ ã đ à m b í i o c h o s ụ c h i n h x á c c ú a các d ữ l i ệ u đ ư ợ c g h i

vào p h á Đ ây là n h ủ n g điếm tư ơ n g đồng vể kỳ t h u ậ t giữa việc lặ p p h á Iigãv xưa và việc đ ă n g ký hộ tịch s a u này Mỗi cuõ’n gia p h á cúa m ột dòng họ k h ô n g chỉ c h ứ a đ ự n g tro n g

n ó giá tr ị lịch sú, v ă n chương, t r u y ề n th ố n g , p h o n g tục, t ậ p

q u á n m à n ó còn có giá tr ị p h á p lý là c á n cử để t r u y n g u y ê n

n g u ồ n gõc c ủ a m ột con ngưòi hoặc c h ứ n g m in h tộc h ệ để

x á c đ ị n h ngưòi được h ư ỏ n g t h ừ a kê c ủ a ngưòi c h ế t k h ô n g

đ ể lại chúc thư Theo V ù V ã n M ẫ u t h i đ ế n t ậ n th ò i kỳ P h á p

th ì việc n g h i ê n cứu k h a i t h á c các giá tr ị c ú a việc lập gia

p h ả n g à v x ư a là m ộ t việc l à m có ý n g h ĩ a r ấ t t h i ế t thực

Plian th ứ hiìi

T iêu liiạn và chuy ên khảo

Luột hõn nhãn vâ gia đình nâm 2000

May “ão pháp lý”

cho cãc ứng xử đạo đức

X ă m 2000 n ă m b á n lể c h u y ê n giao g iừ a h a i t h ê kỳ,

đ ú n g vào lúc các n h à n g h iê n cửu x à hội học gia đ ìn h đ a n g

q u á đỗi lo á u gióng lén t i ế n g c h u ô n g c á n h t í n h về lối sóng

h ô n n h â n th ự c d ụ n g , vê' s ự công p h á n g h i ệ t n g ă c ủ a các yếu tô’ tié u cực m ặ t t r á i c ủ a n ề n k i n h t ế “mớ cửa” đ a n g l à m đ ầ v lên n h ừ n g biểu h i ệ n s u y thoái, lóng leo c ủ a các mối q u a n

hệ gia đ ìn h , khi m à s ự gia t à n g n h ữ n g bi kịch gia đình lìgày c â n g c h ồ n g c h ấ t t h è m g á n h n ặ n g cho h o ạ t đ ộ n g xét

x ử c ù a hệ t h ô n g T oà á n các c ấ p thì việc Quốc hội k h o á X

t h ô n g q u a đạo l u ậ t h ôn n h â n và gia đ ì n h mói t ạ i k ỳ họp

t h ử b á y dã tr ớ t h à n h m ột sự k iện có ý n g h ĩ a q u a n trọ n g

t r o n g đời sông x à hội Ngưòi ta tin tướng v à hy vọng đạo

l u ậ t có n h i ể u sự t h a y đổi vê' chất, n à v sẽ là còng cụ h ữ u hiệu

H ộ tịch - Vui, buồn

M uôn n éo n hân sinh

để x â y dựng, c ủ n g cô’ v à p h á t t r i ể n c h ê độ h ôn n h â n v à gia

đ ìn h V iệt N a m th e o n g u ồ n m ạ c h t r u y ề n thống, đ ạ o lý tõ't đẹp của d â n tộc

đ ọ n g , súc t íc h t r o n g Lòi nói đầu : Đ ể đ ề cao vai trò của

g ịa đ in h trong đời sống xã hội, g i ử g i n và p h á t h u y truyền thống ưà n h ữ n g p h o n g tục, tập q u á n tốt đẹp của d â n tộc Việt N am " T h ê m vào đó, có t h ể dễ đ à n g tìm t h ấ y k h ô n g

àậ so s á n h , p h â n biệt Nói m ộ t cách h ì n h á n h , k h i x ây d ự n g

L u ậ t h ô n n h â n và gia <finh n ă m 2000, n h ữ n g ngưòi có

t r á c h n h i ệ m đ ã trở t h à n h n h ữ n g bác th ợ m a y cô’ g ắ n g d ụ n g công để tạ o n ê n n h ũ n g “chiếc áo p h á p lý ” cho các q u y t ắ c đạo đức V à t h ậ t đ á n g t r â n trọ n g k h i t â m h u y ế t ấy đ ã

P h ần th ư hai

T iếu luận và chuyên khảo

m a n g lại s á n p h ẩ m là n h ử n g chiếc áo t h ậ t vừa, t h ậ t k h ít (lo đó, c ũ n g t h ậ t d u y ê n dáng

Trở lại với các quy p h ạ m p h á p l u ậ t h ôn n h â n và gia cỉình tro n g cổ l u ậ t của chê độ p h o n g kiến Việt N a m , có th ể thâV tro n g Quô’c t h ể u H ìn h l u ậ t ( lu ậ t H ồng Đức) và H o à n g Việt l u ậ t lệ ( lu ậ t Gia Long), các q u y đ ị n h hôn n h â n và gia

d in h th ự c c h ấ t lậ s ự " l u ậ t h o á ” g ầ n n h ư n g u y ê n m ẫ u các

q uy tắc đạo đức t r o n g đòi sông h ôn n h â n v à gia đ ì n h của c;hê độ p h o n g k i ế n với các b iếu hiện: h ô n n h â n cưỡng ép, trọ n g n a m k h i n h nữ, c h ế độ đ a th ê, gia trư ở n g , coi rẻ q u y ển lỢi của con cái

N h ằ m xoá bỏ các t à n tíc h c ủ a c h ế độ hôn n h â n p h o n g kiên, k h i b ắ t đ ầ u xây d ự n g n ể n m ó n g c ú a chê độ h ô n n h â n

h iệ n đại, ti ế n bộ c ủ a N h à nước Cộng h o à xà h ộ i.c h ủ n g h ĩa Việt N a m , n h i ệ m vụ c ú a L u ậ t h ô n n h â n và gia đ ì n h n ă m I9 õ 9 • đạo l u ậ t h ô n n h â n và gia đ ì n h đ ầ u ti ê n c ủ a nước ta

- à s ứ d ụ n g các q u y p h ạ m p h á p ì u ậ t để làm t h a y đổi thói

q u e n c ủ a chê độ h ô n n h â n p h o n g k iế n đ ã ă n sâu, cô’ k ế t

t r o n g đòi sông x ã hội và ý th ứ c c ủ a n h â n dân Đ ế n k h i xây

d ự n g L u ậ t h ô n n h ố n và gia đ ì n h n ă m 1986 v ấ n đ ể củ n g cô

và p h á t h u y đ ạ o lý t r u y ề n t h ô n g tô t đẹp c ủ a d â n tộc đã được c h ú Ý n h ư n g sự t h ể h i ệ n về m ặ t q uy p h ạ m còn r ấ t e (lè (chi được ghi n h ậ n t r o n g Lòi nói đ ầ u n h ư m ộ t s ự đ ặ t v ấ n đề) Chỉ đ ế n k h i x â y d ự n g L u ậ t h ô n n h à n và gia đ ì n h n ă m

2000, v ấ n đề l ự a chọn và “l u ậ t h o á ” các quy tấc đạo đức

q u ả n g h i ê n cứu , đ iể u t r a xà hội học cho t h â y các q u a n hệ

h ô n n h â n và gia đ ìn h c ủ a nưỏc t a đ a n g bị tác động sôu sắc bỏi n h ữ n g yếu tô” tiê u cực vôn là th u ộ c t í n h c ủ a m ặ t t r á i

cơ c h ế t h ị trư ờ n g , b iể u h i ệ n rò r à n g ở s ự x u ố n g c ấ p về đ ạ o đức, lốì sống h ô n n h â n t h ự c d ụ n g v à s ự s u y th o ái, lỏ n g ỉẻo

c ủ a các m ôi q u a n h ệ gia đ ìn h với các biểu h iệ n cụ thể: sự

p h â n h o á gia đ ì n h tro n g q u a n hệ giữa vợ chồng, g iủ a cha

mẹ và con cái, g iữ a ông b à và các cháu; t ì n h t r ạ n g k h ô n g

c ấ p dư ỡ ng con cái, k h ô n g c ấ p dư ỡ n g c h a m ẹ già y ế u r ấ t phò

Phần th ứ hai

T iêu luộn và ch uyên kháo

bước tiê n r ấ t xa so VỚI ntìữnịí tư tư ỏ n g trước đáv, x â m n h ậ p vào mọi lĩnh vực xă hội C h ư a bao giò mô’i q u a n t â m vể sự dièu c h m h p h á p l u ậ t dỏ’i VỚI ctạo đức n g h ề nghiệp, đạo đức

s i n h học, đạo đức m á y t í n h lại tr ớ n ê n búc xúc n h ư hiện

n a y Sự p h á t t r i ế n c ủ a cóng tác n g h i ê n cứu lý l u ậ n nói

c h u n g c ù n g n h ư k h o a học p h á p lý nói r iê n g đ à m a n g lại

n h ậ n th ứ c xác đ á n g vể mối q u a n h ệ g iữ a p h á p ì u ậ t với các

v ế u t ố phi q u a n p h u ơ n g n h ư đạo đức, p h o n g tục t ậ p q u á n ,

tò n giáo t r o n g cơ c h ế điểu c h in h xã hội B ê n c ạ n h đó xu

b ư ớ n g "vể n g u ồ n ”, trỏ lại VỎI n h ữ n g giá tr ị b ể n v ữ n g của

t r u y ề n th ố n g d â n tộc đ ã mờ đưòng cho xu hư ớ ng mới tro n g

h o ạ t động đ iể u c h in h p h á p luật, đòi hỏi các n h à lập p h á p

p h ả i k h a i thác, c h u y ê n tái n h ữ n g giá tr ị to lốn của đạo đức

v à o đời sống p h á p lu.ật

Đế "luật hoá" các ứ n g xử đạo đức t r o n g lĩnh vực hôn

n h â n và gia đìn h , m ộ t khó k h ă n vể k ỷ t h u ậ t lập p h á p đòi hói các n h à là m l u ậ t ph ải giài q u y ế t h ế t sức k h é o léo đó là,

2000, các n h à lậ p p h á p dà r ấ l t h à n h còng tro n g việc giai

q u y ế t môi qvian hệ nói trôn

T ro n g s u ô t 8 chương, 110 diều r ủ a L u ậ t hôn n h â n và

c h a m ẹ và con), chươ ng V ( q u a n hệ giữ a ồng b à nội, ông bà

n g o ại và cháu; giữ a a n h chị e m và giữa các t h à n h v iên

t r o n g gia đinh), Q u a n h ệ q u a lại về n g h ĩ a v ụ và qu>'ển

g iữ a các b ê n c h ủ t h ể t r o n g t ừ n g môi q u a n hệ nói t r ê n được

q u y đ ịn h t r o n g các điều l u ậ t đ ề u t o á t lên t i n h t h ầ n : việc

t h ự c h i ệ n các n g h ĩ a v ụ v à q u y ể n đó là điều r ấ t t ự n h i ê n , được đ ặ t t r ê n cớ sở t ì n h c ả m y ê u thư ơ n g, g ắ n bó, b ề n vững

V í dụ: q u a n h ệ giữa c h a m ẹ và con được q u y đ ị n h tạ i Đ iều

34 và Đ iề u 3Õ n h ư sau;

“Cha mẹ có nghĩa vụ và quyền thương yéu, trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ quyến, lợi ích hợp phàp của con; tôn trọng ỷ kiến của con: chăm lo việc học tập và giào dục đ ể con phàí triển lành mạnh vé th ể chất, tri tuệ và đạo đức trở thành người con hiếu thảo cùa gia đinh, công ơăn có ich cho xà hội. (Điéu 34)

Con cớ bổn phận yêu quỷ kinh trọng, biết ơn hiếu thảo với cha mẹ, lẳng nghe những lời khuyên bảo đúng đắn của cha mẹ, giữ gin danh ơự, truyền thống tỗt dẹp của gia đinh. (Điéu 35)".

P h ần th ứ hai

T iê u luận và chuyên khảo

Hoặc q u a n hệ g iư a vỢ và ch ồng được k h á i q u á t tro n g điểu l u ậ t có t ê n gọi rấ t đậc b iệt ‘T ì n h n g hĩa vợ chồng”;

“Vợ chống chung thuỷ, thương yêu quý trọng, chàm sốc, giúp đỡ nhau, cùng nhau xây dựng gia đinh no ấm binh đẳng, tiến bộ, hạnh phúc, bển vữnự' (Oiểu 18).

H oặc q u a n h ệ g iữ a a n h , chị, e m t r o n g gia đình;

“Anh chỊ, em có bổn phận thương yéu, chăm sóc giúp đỡ lẫn nhau; có nghĩa vụ vá quyến đùm bọc, nuôi dưỡng nhau trong trưởng hợp không cón cha mẹ hoặc cha mẹ không có điểu kiện trông nom, nuôi dưỡng, chãm sóc, giảo dục con".

K h i n g h i ê n cứ u các q u y p h ạ m nói t r ê n , có q u a n điểm cho r à n g việc q u y đ ị n h n h ư v ậ y là h ì n h thức, k h ô n g có sự lượng h o á t r o n g t ừ n g "nghĩa vụ \ “quyển", “bổn p h ậ n ”, do

đó n h ữ n g q u y đ ị n h n à y s ẽ k h ô n g có “sức m ạ n h đế buộc các

c h ủ t h ế có liên q u a n t h ự c h iệ n Có t h ể nói, h iế u n h ư v ậ y

lã c h ư a t h ấ y dược t í n h b á t buộc th ự c h iệ n c ủ a các quy

p h ạ m có vé "hinh thức" n à y đã được quy đ ịn h bỏi ch ín h

"sức m ạ n h " tiề m t à n g c ủ a b á n t h â n các quy tá c ứ n g xử

c h ử a d ự n g t r o n g các t r u y ề n th ô n g , p h o n g tụ c, t ậ p q u á n tố t

đ ạ o iý ấy t ự b á n t h â n c h ú n g có sức sôìig I r ư ò n g tồn q u a

n h i ề u t h ế h ệ , là cái b ấ t b iế n t r o n g b ấ t kỳ c h ê độ n h à nuốc nào L u ậ t h ô n n h â n v à gia đ ì n h n ă m 2 0 0 0 d ã r ấ t t h à n h công k h i s ử d ụ n g n g u ồ n sức m ạ n h t ự n h i ê n dó d ể t ạ o n ê n giá t r ị c ủ a q uy p h ạ m

n g o ạ i với c h á u ; g i ữ a a n h , chị, e m và g iữ a các t h à n h viôn

Plìiin ih ứ hiii

T iéii iiiiin và ch uyên khno

hệ c ù n g c h u n g sông: Cmiỉ bà • r h a mẹ - con c h á u Đ iếu n à v

cùiiịí t h ỏ h i ệ n s ự ti ệ m c ạ n t r o n g q u a n đ iể m p h á p lý vói

q u a n đ i é m đạo đức t r u \ ’ến th ố n g G i a đ ì n h k h ô n g p h ả i chi fíồm k h u ò n k h ố c h ậ t h ẹ p c ủ a "gia đ i n h h ạ t n h â n " với

t l i à n h củc q u y p h ạ m diU) dửc Ví dụ: q uy đ ịn h vể việc câm

cứ h à n h giá t h ú t r o n g lúc cu' t a n g (đ ại tang)

So vối các Lutật h ò n l ìh â n và gia đ ì n h được b a n h à n h trư ó c đâv, l a n đ ẩ u t i ê n L u ậ t hôn n h â n và gia đ ìn h n ã m

20 0 0 đ ã mớ rộng d iện cấm k ế t h ỏ n t r o n g các tr ừ ò n g hỢp

q u y đ ị n h t ạ i k h o á n 4 Điểu 10, cụ th ê là:

Cấm kếi hôn giữa người dã từng là cha mẹ nuô vãi con nuôi:

Căm kẽt hôn giữa người đã từng là bố chống VỚI con đâu:

Cắm kết hỏn giữa người đã từng là mẹ vợ với con rể: Cắm kết hôn giữa người đã từng là b ố dượng với con riêng cùa vợ;

Cấm kểỉ hôn giữa người đã lừng là mẹ k ế vơi con riêng của chống.

Có t h ể nói cá c h t h i ế t kê q uy p h ạ m n ó i t r ẽ n t h ể h i ệ n r ấ t

k h é o léo và r õ r à n g ý đồ c ủ a n h à l à m l u ậ t , đó là s ự k h ắ n g định; g iữ a c h a dượng, mẹ kẽ và con r i ê n g tồ n t ạ i t ì n h c á m

g ắ n bó g ầ n g ũ i được ''lượng hoá” n g a n g b à n g với t ì n h c ả m

g ắ n bó giữa c h a m ẹ nuôi với con nuôi, g iữ a bô’chồng với con

d â u , giữa m ẹ vỢ với con rế Đ ây là m ộ t t r o n g n h ữ n g q uv

M uôn néo n h â n s i n h

-P h ầ n t h ứ híii

T iê u luận và chuyên khảo

a n n g h i ê m k h á c c ú a dư l u ậ n xà hội Việc c h u y ể n h o á quy

t á c đạo đức đó t h à n h q uy p h ạ m p h á p lu ậ t đã tạ o n ê n sức

m ạ n h k h á thi h ế t sức tự n h iê n c ủ a quy p h ạ m S u y rộ n g ra, (•òn có t h ế t h ấ y q u y p h ạ m n à y đã tạ o n ê n m ộ t n é t đặc th ù (‘ủ a L u ậ t h ôn n h ả n và gia d i n h Việt N a m so với n h i ề u quốc KÌa k h á c m à để lý giải n é l đặc t h ù k h á c b iệ t đó chỉ có m ột

c á c h giải th íc h d u y n h ấ t , đó là đạo đức t r u y ề n thôVig Việt

K a m coi mồi q u a n hệ giữa c h a m ẹ và con - cho d ù đó là

q i i a n hệ k h ô n g h ì n h t h à n h t r ê n cơ sớ h u y ế t t h ố n g m à h ì n h

t h à n h t r è n cơ sở sự kiện nuôi con nuôi, hoặc q u a n hệ giữa bô’ c h ồ n g vói con d â u mẹ vợ vối con rế, cha dượng với con

r i é n g c ủ a vợ m ẹ k é vói con r iê n g c ủ a chồng - đ ể u l à q u a n

h ộ t h i ê n g liên g g iữ a h a i t h ế hệ, là môi q u a n hệ t h ứ bậc

t r o n g tôn ti t r ậ t tự Môi lipii hệ t ì n h c á m gia đ ìn h m ậ t th iế t

g i ữ a các c h ủ t h ê n à y k h ô n g cho p h é p k h á n ă n g c h u y ể n hoá (.‘h ú n g t h à n h q u a n h ệ h ôn n h â n

Hộ lịch - Vui, buồn

M uôn néo nhân sinh

việc thực hiện một sế quyển nhãn thân của cé nhãn qua hoạt động đâng kỹ hộ tịch

T r o n g xà hội h i ệ n đại k h i m à k h á i n iệ m q u y ển conngười đã đưỢc n h ậ n t h ứ c n h ư m ột giá t r ị c h u n g c ủ a n h â nloại th ì h ầ u n h ư t ấ t cá các quôc gia đ ể u n h ậ n thức đ ú n g

đ ắ n về t ầ m q u a n t r ọ n g c ủ a việc q u ả n lý hộ tịch và đ ề u

k h ả n g đ ịn h giá t r ị c ủ a h o ạ t động đ ă n g k ý hộ tịch nhif m ộ t

p h ư ơ n g th ứ c th ự c h i ệ n m ộ t sô q u vền d â n s ự cơ b ả n c ú a conngưòi T ác giá R u t h Kelly, Bộ trư ỏ n g V ã n p h ò n g T h ô n g kêquô’c gia H o à n g gia A nh t r o n g một c h u y ê n k h á o mỏi x u ấ t

b ả n n ã m 2002, k h i t r ì n h b à y q u a n đ iể m d ự b á o vê h o ạ tđộng đ ả n g ký hộ Lịch c ủ a nước Aiih t r o n g t h ế ky XXI da

k h ẳ n g định: “Đ ă n g k ỹ h ộ t ị c h t h i ế t l ậ p n é n t ả n g d á n

s ư c h o m o i cá n h â n N ó b ả o vẽ m o i c á n h â n c ù n g n h ư

b ả o vê t o à n x ã h ô i " Ì «

c h í n h .sách p h á t t n ế n k in h tế, xã hội; báo đ ả m t r ậ t tự xã lìội n h ư n g t r o n g đó, một ý n g h ĩ a cd b ả n , q u a n t r ọ n g h à n g (lầu đ ó là h o ạ t động q u á n lý và đ ã n g ký hộ tịch t h ể h iệ n tậ p trung:, s in h dộng mỏi q u a n hệ giun N h à nưổc với cõng dân

th ê h i ệ n cao độ s ự tón t r ọ n g cùn X h à nưởc đô'i với việc th ự c lũệii m ộ t sò’ q u y ể n n h á n t h á n cơ b á n c ủ a công d â n đ ã được ghi n h ậ n t r o n g H iế n p h á p và Bộ l u ậ t d â n sự ơ p h ư ơ n g

<liện nàv, đ ã n g ký hộ tịch c h í n h là p h ư ớ n g tiệ n đê người tỉâ n t.hực hiện, h ư ơ n g i h ụ các q u y ể n n h â n t h â n , đó là: ( ỉu y ể n đối với họ, tê n : q u yển t h a y đổi họ, tên; q u y ề n xác (ỉịnh i á n tộc: q u y ế n k ế t hỏn: q u y c n n h ặ n , k h ô n g n h ậ n cha,

mọ C(0n; q u yển được nuòi con nuôi v à q u v ể n được n h ậ n làm con n u ô i: q u yển đối với quôc tịch

M ộ t t r é om r a đòi chi trở t h à n h m ột c h ủ t h ể p h á p ỉu ậ t

có được t ư cách công d â n c ủ a một quốc gia đế t h a m gia vào các q u a n hệ ]iháp l u ậ t p h á t s in h n g a y s a u đó khi m à t r ẻ e m

â y dược ohỉi mọ ho.ặc người t h á n c ú a m ì n h th ự c h iệ n việc

d ă n ? ký k h a i s i n h trước rơ q u a n n h à nước có t h ẩ m quyền

n 'h ô n g q u a h à n h vi d ã n g ký k h a i s in h , h à n g loạt các q u vền

n h â n t h á n cơ bòn r ủ a đ ứ a tr ẻ đó đã được thực hiện Kế t ừ thừi đ i ể m được d ă n g ký k h a i s in h đó đ ứ a trẻ, t ừ m ộ t con

Hộ tịch ■ Vui, buồn

M uôn nẻo n hân sinh

người t ự n h i ê n c h ín h th ứ c tr ớ t h à n h m ộ t c h ủ t h ế p h á p l u ậ t ,

m ộ t công d â n n ằ m tro n g s ự b ả o hộ c ủ a p h á p l u ậ t với mó’i

q u a n hệ q u a lại vé' q u y ể n v à n g h í a vụ còng d â n đôi với N h à nước, T ư ơ n g t ự n h ư vậy, m ộ t cá n h â n s a u k h i q u a đòi th ì

đ ă n g ký k h a i t ử cho cá n h â n đó củ n g đ á n h d ấ u th ò i đ iêm chấ^m d ứ t các q u a n hệ về q u y ể n và n g h ĩa v ụ công d à n g iữ a

cá n h á n đó vói N h à nưởc

Các d ữ liệu v ề hộ tịc h c ủ a mỗi c á n h â n t h ể h i ệ n t r ê n

c h ứ n g t h ư hộ tịch (giấy k h a i s in h , giây c h ứ n g n h ậ n k ế t hôn ) là s ự k h ẳ n g đ ịn h có giá t r ị p h á p lý về đặc đ iể m n h â i i

T r o n g sô' t ấ t c ả các loại giấy tò hộ tịc h t h ì G ìá ỳ k h a i

s in h có vị t r í q u a n t r ọ n g đặc biệt Đôi với m ỗi c á n h â n , giấy

k h a i s in h được coi là loại giấy tò p h á p lý q u a n t r ọ n g n h ấ t

m à mỗi cá n h ả n c ầ n có nó t ừ n h ừ n g n ă m t h á n g đ ầ u ti é n

c ủ a cuộc đòi cho đ ế n khi chết G iấy k h a i s in h k h ô n g chỉ là

“giấy t h ô n g h à n h ” vào đời c ủ a m ột đ ứ a t r ẻ m à t r o n g s u ô t

q u á t r ì n h tồ n t ạ i vể sau, G iây k h a i s in h lu ô n được c á n h â u

s ử d ụ n g để c h ứ n g m in h n h â n t h â n của m ì n h k h i t h a m gia vào các q u a n hệ p h á p l u ậ t n h ư xin đi học, x in việc là m

Ph;in th ứ hai

T iêu luận và chuy ên kháo

d ă n g k ý k ế t hòn B a n c h ă t c ủ a việc ghi n h ặ n các t h ô n g tin

về cá n h â n t r ê n G iấy k h a i s in h c h ín h là sự xác n h ậ n các đậc điếm c ú a m ột th ê n h â n , đẻ t ừ đó có c ă n cứ p h ả n biệt

m ột t h ế n h à n n à y VÓI m ột th ể n h â n khác C h í n h vì ch ứ a

d ự n g các th ô n g tin cờ b a n n à y m à về p h á p lý, G iấy k h a i

s in h dược COI là "giấy tà gốc" với ý n g h ĩ a là cơ sở để xác lập các loại giấy tò p h á p lý vê' s a u như: sổ hộ k h ẩ u , học bạ,

c h ứ n g m i n h n h â n dán cáo loại v ã n b ằ n g c h ứ n g chỉ, Giấy

c h ử n g n h ậ n k ế t hôn T rong q u a n h ệ với các giấy tờ này, giấy k h a i sin h k h ô n g chì là cái gô'c để xác lập n ê n các giấy

tò đó m à tro n g t r ư ò n g hợp các t h ô n g tin về cá n h â n th ể

h i ệ n t r ê n G iấy k h a i s in h và các giấy tò cá n h â n k h á c có sự

; h á c biệt, k h ô n g th ố n g n h ấ t th i G iấy k h a i s i n h được COI là

cơ sơ p h á p lý đê đ iểu c h ín h các giây tờ cá n h â n k h á c cho

p h ù hợp với các nội d u n g tro n g G iấy k h a i sinh

T hự c t ế cho t h à y k h ò n g ít tr ư ờ n g hợp việc k h ô n g có giấy tò hộ tịc h l ạ i là lý do đ á y người d â n vào sự b ế tắc vì

k h ô n g th ê t h a m gia vào q u a n hộ p h á p l u ậ t m à họ m ong muôn Với ý n g h ĩ a n h ư vậy, việc N h à nước tô chức q u á n lý, đăiig ký hộ tịch c h ín h là sự báo hộ đối với việc th ự c hiện các

q u y ển con ngiíòi Đ iểu n à y chi có t r o n g các xã hội d â n chú,

k h i m à các giá tr ị q u y ể n con người được N h à nưỏc tô n trọ n g

và có t r á c h n h i ệ m báo hộ- N h ìn vào lịch s ú có t h ể th ấ y , các

t r i ể u đại p h o n g kiên Việt N a m k h ô n g tổ chức q u ả n lý hộ tịch vì môl q u a n hệ giữa vương q u y ể n (Vua) VỚI các t h ầ n

H ộ tịch - Vui, buồn

M uôn n éo n h â n sinh

d â n c u a m ì n h là mõỉ q u a n hệ m ộ t ch iểu , người d á n chi f ó

n g h ĩa vụ đôi vối t r i ề u đình, do đó đôl vói N h à nước p h o n g kiến việc tổ chức q u ả n lý hộ tịch k h ô n g được q u a n tá m

T r o n g ti ế n t r ì n h p h á t t r i ể n c ủ a xă hội, cách thức N h à nưóc tổ chức th ự c hiện việc đ à n g ký hộ tịch cho công d â n được coi là thước đo giá trị c ủ a n ể n d â n c h ủ xã hội Điểu n à y

t h ể hiện t ậ p t r u n g tro n g t h ủ tục đ ă n g k ý hộ tịch T ừ n ã i n

1998 tr ở về trưóc, k h i C h í n h p h ủ c h ư a b a n h à n h N g h ị đ ị n h sô' 83/1998/N Đ -CP về đ ă n g ký h ộ tịch, t h ủ t ụ c đ ă n g k ý h ộ tịch ở nước t a c ũ n g tro n g t ì n h t r ạ n g c h u n g c ú a các loại t h ủ tục h à n h c h ín h khác Theo đó, t h ú tục h à n h c h ín h đưỢc đ ặ t

r a với t í n h c h ấ t là m ụ c đích ch ử k h ô n g p h ả i là phương tiện

c ủ a q u ả n lý n h à nước Đ âv c h ín h là n g u y ê n n h â n cơ b á n tạo

n ê n n h ừ n g c á n b ệ n h t r ầ m k h a c ủ a n ề n h à n h chính: tệ q u a n liêu, h ì n h thức; cửa quyển, tu ỳ tiện; p h ứ c tạp , n h iê u cứa,

n h iề u cấp t r o n g giải q u y ết m ột công việc T r o n g thời kỳ này lĩn h vực t h ủ tụ c đ ă n g ký hộ tịch, đặc b i ệ t là t h ủ tục d ă n g ký

h ộ tịch có y ế u tô nước ngoài c ũ n g k h ô n g n ằ m ngoài các đ ặ c điểm đó T u y n h i ê n , k ể t ừ k h i C h ín h p h ủ b a n h à n h K g h ị

đ ịn h sô' 83/1998/N Đ -CP đ ế n nay v ấ n đ ề cài cách t h ủ tụ c

đ ả n g ký hộ tịc h đã được n h ậ n th ứ c m ột cách đ ầ y d ủ và được các cơ q u a n q u á n lý n h à nước q u a n t â m đ ú n g mức

T r o n g n h ữ n g n ă m g ầ n đáv việc t h ự c h i ệ n cái cách t h ủ

tụ c h à n h c h ín h t r o n g đ ă n g ký hộ tịch được t i ế n h à n h k h á

m ạ n h mẽ, có h iệ u quả, n h ấ t là t r o n g l ĩ n h v ự r đ ã n g kỹ hộ

P h ần t h ứ hai

T iếu luận và chuyên khảo

t ịch có yếu tô’ nước ngoài N g h ị đ ịn h sô' 6 8/2002/N Đ -C P Iigàv 10/7/2002 đ ã đ á n h d ấ u m ộ t bước tiế n q u a n t r ọ n g tro n g việc đơn g iả n h o á t h ủ tục đ ã n g ký m ột sô’ việc hộ tịch

có yếu tò nước ngoài t h ô n g q u a việc r ú t n g ắ n tỏl đ a thời

h ạ n giái q u v ê t (Vỉ dụ\ th ờ i h ạ n đ ã n g k ý k ế t h ô n có y ế u tò’ nước ngoài trước đây q u y đ ị n h lã 60 ngày, n a y r ú t xuống

30 ngày); g iảm bớt m ộ t sô’ giấy tò, đồng thòi công n h ậ n giá trị p h á p lý m ột sô’ loại giây tò th e o q uy định c ú a p h á p l u ậ t nước ngoài (Ví dụ\ công n h ậ n giá tr ị p h á p lý của giấy tu y ê n

t h ệ vê' t ì n h t r ạ n g h ô n n h â n của đương sự); t ă n g cường

t r á c h n h i ệ m và t í n h p h ụ c vụ c ú a cơ q u a n đ ă n g ký hộ tịch - ĩ)ặc biệt, t h ủ tục đ ă n g k ý hộ tịc h có y ế u tố^ nước ngoài ở k h u vục biên giới đã được cải cách r ấ t m ạ n h d ạ n th e o t i n h t h ầ n phục vụ và báo vệ q u y ể n lợi c ủ a công d â n V iệt N a m tro n g các q u a n hệ h ôn n h â n và gia đ ìn h với công d â n c ủ a nước

l á n g giểng ỏ k h u vực b iê n giới Trước đáy, việc đ ă n g ký k ế t hôn, nuôi con nuôi, g iám hộ, n h ậ n cha, mẹ con giữ a các đôl

tư ợ n g n à y được quv đ ị n h th u ộ c t h ẩ m q u y ể n u ỷ b a n n h â n

d â n cấp l ì n h và p h á i giái q u y ế t th eo q uy trìn h , t h ủ tụ c r ấ t phức tạp , lệ p h í cao n ê n đă đ ư a đ ế n t ì n h t r ạ n g ngưòi d â n

k h u vực b iê n giỏi - h ầ u h ế t vô"n là đôi tư ợ n g nghèo, t r ì n h độ thíYp - d ù có ý th ứ c đi đ ă n g ký hộ tịch c ũ n g k hó lòng đáp

ứ n g đưỢc đ ầ v đù các y ê u cầu n g ặ t n g h èo vể t h ủ tục Đ áy là

m ộ t th ự c t ế h ế t sức bức xúc đã tồ n t ạ i n h i ể u n ă m ỏ nước ta (tiái q u y ế t v ẫ n đề này, N ghị đ ịn h s ố 77/2001/NĐ-CP, N ghị

d ị n h sô 68/2002/N Đ -C P đã áp d ụ n g c h ế độ đ à n g ký m ộ t sô"

việc h ộ t ị c h c h o đ ô i tư ợ n g n à y tư ơ n g t ự n h ư đ ỗ i VỚI việc

đ ă n g ký các q u a n h ệ g iữ a công d â n V iệt N a m với n h au

T h à n h công c ủ a việc câi cách t h ủ tụ c đ ã n g ký hộ tịc h

t h ể h i ệ n r ấ t rõ t r o n g l ỉ n h vực đ ã n g ký k ế t h ô n t h ô n g q u a việc á p d ụ n g c ù n g lúc n h i ề u t h ủ tụ c k ế t h ô n k h á c n h à u p h ù hỢp với đặc t h ù c ủ a n h ữ n g đói tư ợ n g d â n cư k h á c n.iau,

Đ ế n n a y p h á p l u ậ t về hộ tịc h c ủ a nưốc t a c ù n g lúc q uy iị n h

5 loại t h ủ tục đ ã n g k ý k ế t h ô n để áp d ụ n g vối các đói tượng

d â n cư k h á c n h a u , t r o n g đó việc k ế t h ò n g iữ a công d â n V iệt

N a m với n h a u có 3 loại t h ủ tục: t h ủ t ụ c b ì n h thư ờ ng, t h i i

tụ c đ ã n g ký k ế t h ô n đòì vói hôn n h â n t h ự c tế, t h ủ tụ c ổă n g

ký k ế t h ô n đôì với đ ồ n g b à o d â n tộc t h i ể u sò’; việc k ế t b ô n

M uôn néo n h ân sinh _ _ _

P h ấn th ứ hai

T iê u luận và chuyên kháo _

coi là m ộ t lình vực ưu ti ê n h à n g đ ầ u tro n g lộ t r ì n h cái cách

h à n h c h i n h quỏc gia v ỏ i ý n g h ía q u a n trọ n g c ú a h o ạ t động

đ ă n g k ý hộ tịch, vẻu c ầ u cấp t h i ế t m à xã hội đ a n g "đặt

h à n h " đốì với các n h à q u á n lý xây d ự n g c h ín h s á c h là p h á i

t h i ế t k ế cho được n h ữ n g q u y p h ạ m về t h ú tục đ ă n g ký hộ tịc h sao cho mỗi người d à n đểu có q u y ể n đòi hỏi được cung

c ấ p "'những dịch vụ đ ă n g k ý hộ tịch tốt hơn vào n h ữ n g

k h o ả n h k h ắ c q u a n trọng của đời họ" b ằ n g sự c ầ n m ẫ n và

t m h c h u y ê n n g h iệ p c ủ a n ề n công vụ

H ộ tịch • Vui, buồn

Mviỏn néo n h â n sinh

Đổi mdi phương thức

quản lý hộ tịch

Vài nét khái quát

về phương thức quản lý hộ tịch ở nước ta

D â n cư là m ộ t t r o n g n h ữ n g y ế u t ố q u a n t r ọ n g cấu

t h à n h n ê n m ộ t quốc gia, bởi v ậ y q u á n lý d ã n cư là một

t r o n g n h ữ n g l ĩ n h vực t r ọ n g yếu c ủ a n ề n h à n h c h í n h mà

m ọi quôc gia, d ù ở b ấ t kỳ c h ế độ c h í n h t r ị với t r ì n h độ p h á t

t r i ể n n à o c ũ n g đ ể u q u a n t â m Đ ể q u ả n lý d â n cU mỗi quốc gia có n h ỏ n g p h ư ơ n g t h ứ c q u ả n lý k h á c n h a u n h ư n g đồu

P h ầ n t h ú ' h a i

T i ế u h i ậ n v à c h u y ê n k h á o

lý d â n cư gồm n h i ề u nội đ u n g n h ư q u á n lý h ộ tịch, q u ả n lý

hộ k h á u , q u á n lý d â n số n h ư n g t r o n g đó q u á n lý hộ tịch được xác đ ị n h là k h á u t r u n g t â m c ú a t o à n bộ h o ạ t đ ộ n g

q u á n lý d â n cư

L à m ộ t lĩn h vực q u à n lý xã hội, q u à n lý hộ tịc h h ư à n g đến đói tượng q u ả n lý là n h ữ n g s ự k i ệ n cơ b ả n t ạ o n ê n đặc

đ iểm n h â n t h â n về gia đ ì n h v à x ă hội c ủ a m ộ t cá n h â n Đôì UíỌng q u á n lý ấ y có n h i ề u đ iể m đ ặ c t h ù : p h ạ m vi đôi tư ợ n g

q u á n lý h ế t sức r ộ n g lón v à p h ứ c t ạ p , n g à y c à n g m ỏ rộng'" tlieo xu t h ế p h á t t r i ể n c ủ a x ã hội d á n sự, v ừ a ô n đ ị n h v ừ a luôn luôn b iế n đôì, đòi hỏi h o ạ t đ ộ n g q u ả n lý p h ả i được

th ự c h iệ n t r o n g m ộ t q u á t r ì n h liê n tục, lả u dài T í n h c h ấ t đậc t h ù đó c ú a đôi tưỢng q u ả n lý l à m ộ t t r o n g n h ữ n g yếu

tỏ q u a n t r ọ n g q u v ế t đ ị n h s ự h ì n h t h à n h p h ư ơ n g t h ứ c q u ả n

lý t r o n g lĩn h vực này

Xét về m ậ t lịch sử, th e o k h ả o c ứ u c ủ a m ộ t sô’ t á c giả th ì

c h ế độ q u á n lý hộ tịc h với ý n g h ĩ a là "quản lý các đ ặ c đ iếm

n h ả n ih ả n cơ bản về g ia đ in h và xã hội của m ộ t cá n h ă n "

mói h ì n h t h à n h ở nước t a t ừ th ờ i P h á p th u ộ c và dược đ á n h

Ngày nay, quản íý hộ tịch không chỉ bao gồm 3 sự kiện cơ bản: sinh, tử, kết hõn theo quan niệm truyén thống mà đã mở ròng phạm vi quản lý tới nhiéu

sự kiện khác; giám hộ, nuôi con nuôi, nhặn.cha, mẹ con, thay đổi cải chính

hộ tich

H ộ tịch ■ Vui, buồn

M uôn néo n hân sinh

dâ'u bời S ắ c lệ n h của t o à n q u v ể n Đ ô n g Dương ngàv 03/10/1883 (Sắc l ệ n h n à v chi áp d ụ n g đôi với N a m phần)'''

N ế u COI đ â y là điểm mô’c b ắ t đ ầ u chê độ q u ả n lý hộ t ị c h

ớ V iệt N a m th ì có t h ể t h ấ v t r o n g s u ô t h ơ n m ộ t t h ế ký qua

p h ư ơ n g t h ứ c q u á n lý hộ tịc h đã đ ịn h h ì n h v à đưỢc duy trì

ỏ V iệt N a m q u a các giai đ o ạ n lịch s ử k h á c n h a u là phương

t h ứ c k ế t hợp giữa việc đ ă n g ký, q u ả n lý b ằ n g sổ bộ hộ tịch (còn có các t ê n gọi k h á c ià “Sổ bộ đòi”‘^' c ủ a cơ q u a n q u ả n lý

lộ tịc h vối việc c á p c h ứ n g t h ư hộ tịch cho người d â n khi

đ ă n g ký t ừ n g loại việc hộ tịch T hự c c h ấ t p h ư ơ n g th ứ c q u á n

lý hộ tịc h n à y có n g u ồ n gò’c và là s ự m ồ p h ỏ n g phương th ứ c

q u ả n lý hộ tịc h c ủ a Cộng h o à P h á p , được d u n h ậ p vào nước

t a t ừ cuôl t h ế k ỷ XIX s a u k h i th ự c d â n P h á p t h i ế t lập chê

độ b á o hộ th u ộ c đ ịa t ạ i m iề n N a m V iệt N a m Mặc dù q u a các thời kỳ k h á c n h a u , đ ế n n a y n h i ề u y ế u tô’ k ỹ t h u ậ t :ro n g

d u n g , t h ể th ứ c h o à n t o à n n h ư n h a u , K hi đ ế n kỳ k h o á sổ,

m ộ t tro n g h a i bộ sô’ n à y được lưu giữ t ạ i c h í n h nơi đã lập

sổ, bộ s ổ còn lại được k iể m s o á t và c h u y ế n lê n lư u t r ữ t ạ i cơ

q u a n c ấ p t r ê n (th e o t h ê lệ về q u â n lý hộ tịc h thời P h á p

th u ộ c và c h ế độ Việt N a m cộng h o à ớ m iền N a m Việt N a m thì s a u k h i k h o á sổ cả h a i bộ sò về từ n g loại việc h ộ tịch

p h ả i được gửi cho B iện lý toà sơ t h ẩ m hoặc toà h o à giái

r ộ n g q u y ể n đẽ k iể m soát, s a u dó m ộ t t r o n g h a i cuốn sẽ được gửi lư u t r ừ t ạ i p h ò n g lục sự: th e o c h ế độ q u á n lý hộ tịch của nước t a h i ệ n n a y t h ì m ột t r o n g h a i bộ sổ p h ả i được

ư u t r ữ tại u ỷ b a n n h ã n d â n c ấ p tỉnh) Hai cuôn số bộ n à y

đ ề u là sổ gôc v à có giá t r ị p h á p lý n h ư n h a u M ục đích và lợi ích của việc đ á n g ký số "kép" n à y x u â t p h á t t ừ c h ín h đặc

t h ù c ú a q u à n lý hộ t,Ịch; các sô bộ hộ tịch ch ứ a đ ự n g n h ữ n g

t h ô n g ti n gôc v ề n h â n t h â n r ủ a Lừng cá n h â n , có giá tr ị sử

d ụ iig lâ u dài q u a n h i ề u n ã m , q u a n h i ề u t h ế hệ, số j3Ộ hộ tịc h p h á i được g iữ gìn h ế t sức oãiì t h ậ n vì việc là m t h â t lạc

c ủ a lịch s ử n h ư n g ỏ m ộ t sô’t ỉ n h T â y N a m Bộ (C ầ n Thơ, Bếỉi

T re ) đ ế n n a y v ẫ n c ò n l ư u g iữ được n h ữ n g sô bộ h ộ tịc h đ ã được l ậ p t ừ c h ê độ V iệ t N a m cộng h o à trư ớc 1975'"

Hiện nay tại sở Tư pháp tình Cần Thơ còn lưu trữ được khá đắy đủ hè thống

sổ hộ tịch được lập dưới chế độ cũ, trong-dó có nhiéu sổ được lập trong niẽri khoá những năm 1930,

P h ần th ư hai

T iếu liiận vá c h u y ên kháo

Chê độ lập và cấp chứng thư hộ tịch cho người dân

K h i p h á t s i n h m ộ t việc hộ tịc h , s o n g s o n g với việc ghi

c h é p vào sổ bộ hộ tịch , ngiíòi có t r á c h n h i ệ m đ ã n g k ý hộ tịc h p h á i lậ p v à c ấ p cho người đ ế n đ ă n g ký h ộ tịc h c h ứ n g

t h ư hộ tịc h t ư ờ n g ứ n g với t ừ n g loại việc hộ t ị c h n h ư c h ứ n g

t h ư k h a i s in h , c h ứ n g t h ư k ế t h ô n C h ử n g t h ư hộ t ị c h là loại g iấv tò có giá t r ị p h á p lý g i ú p m ỗi cá n h â n c h ứ n g

m i n h m ộ t cá c h c h í n h xác các đ ặ c đ iế m n h â n t h â n c ủ a

m ì n h để s ử d ụ n g k h i t h a m g ia vào các q u a n h ệ xã h ộ i c ầ n

t h i ế t T h e o c h ế độ l ậ p và c ấ p c h ứ n g t h ư hộ t ị c h đ ã t ồ n t ạ i (’f nước ta t ừ tr ư ố c đ ế n n a y th ì k h ô n g có loại c h ứ n g t h ư n à o