Hiến pháp hóa nguyên tắc giới hạn quyền con người: Cần nhưng chưa đủ

Bài viết Hiến pháp hóa nguyên tắc giới hạn quyền con người: Cần nhưng chưa đủ phân tích nguyên tắc giới hạn quyền con người theo luật quốc tế cũng như kinh nghiệm từ một số quốc gia, đề xuất vận dụng phương pháp phân tích cân xứng nhằm đảm bảo tính hợp hiến trong việc giới hạn các quyền con người.

Hi n pháp hóa nguyên t c gi i h n quy n con ngế ắ ớ ạ ề ười: C n nh ng ch a đầ ư ư ủ

Hi n pháp năm 2013 l n đ u tiên ghi nh n nguyên t c gi i h n quy n con ế ầ ầ ậ ắ ớ ạ ề

người là m t bộ ước ti n l n trong t  duy l p hi n. Tuy nhiên, vi c áp d ng ế ớ ư ậ ế ệ ụ nguyên t c này trên th c t  không đ n gi n vì tính tr u tắ ự ế ơ ả ừ ượng c a nó. Bài ủ

vi t phân tích nguyên t c gi i h n quy n con ngế ắ ớ ạ ề ười theo lu t qu c t  cũng ậ ố ế

nh  kinh nghi m t  m t s  qu c gia, đ  xu t v n d ng phư ệ ừ ộ ố ố ề ấ ậ ụ ương pháp phân  tích cân x ng nh m đ m b o tính h p hi n trong vi c gi i h n các quy n conứ ằ ả ả ợ ế ệ ớ ạ ề  

người

S  gi i h n đ i v i các quy n tự ớ ạ ố ớ ề ương đ iố

S  gi i h n/s  h n ch  quy n con ngự ớ ạ ự ạ ế ề ười (limitation on human rights) được 

hi u là vi c nhà nể ệ ước không cho phép các ch  th  có th  th c hi n quy n   ủ ể ể ự ệ ề ở

m c đ  tuy t đ i (cao nh t)[1].   m t cách di n đ t khác, s  gi i h n ứ ộ ệ ố ấ Ở ộ ễ ạ ự ớ ạ

quy n (limitation/restriction) cũng chính là s  xâm ph m quy n (infringement, ề ự ạ ề interference). S  gi i h n này có th  mang tính ng n h n ho c dài h n, có thự ớ ạ ể ắ ạ ặ ạ ể 

được áp d ng   m t ph n hay toàn b  lãnh th  Quan đi m đụ ở ộ ầ ộ ổ ể ược ch p nh n ấ ậ

r ng rãi là ph n l n các quy n con ngộ ầ ớ ề ười mang tính tương đ i[2] (relative ố right) nên có th  b  gi i h n. M t s  quy n để ị ớ ạ ộ ố ề ược các đi u ề ước qu c t  cũng ố ế

nh  m t s  hi n pháp di n đ t có v  mang tính tuy t đ i, nh ng th c ra ư ộ ố ế ễ ạ ẻ ệ ố ư ự

được gi i thích và áp d ng là tả ụ ương đ i. Vi c xác đ nh m t quy n là tố ệ ị ộ ề ương 

đ i nhi u khi không ph  thu c hi n pháp có kh ng đ nh nó là tố ề ụ ộ ế ẳ ị ương đ i hay ố

l i văn hi n pháp có ghi “th c hi n quy n theo quy đ nh c a pháp lu t” hay ờ ế ự ệ ề ị ủ ậ không, mà do c  quan tài phán hi n pháp gi i thích. Ch  có m t s  ít quy n ơ ế ả ỉ ộ ố ề tuy t đ i (absolute right), t c không b  xâm ph m trong b t k  trệ ố ứ ị ạ ấ ỳ ường h p ợ nào. Quy n đề ược tôn tr ng v  nhân ph m, trong đó bao g m quy n không b  ọ ề ẩ ồ ề ị làm nô l , quy n không b  tra t n và đ i x  m t cách tàn ác, đệ ề ị ấ ố ử ộ ược ph n đông ầ

th a nh n mang tính tuy t đ i, không th  b  h n ch  Ngoài ra, m t quan ừ ậ ệ ố ể ị ạ ế ộ

đi m v n còn gây tranh cãi cho r ng, quy n s ng và quy n để ẫ ằ ề ố ề ược xét x  công ử

b ng cũng là quy n tuy t đ i. Ngoài nh ng quy n tuy t đ i, các quy n còn ằ ề ệ ố ữ ề ệ ố ề

l i đ u có th  b  gi i h n   nh ng m c đ  khác nhau. Nh  v y, s  gi i h n ạ ề ể ị ớ ạ ở ữ ứ ộ ư ậ ự ớ ạ quy n là hi n tề ệ ượng bình thường và ph  bi n   m i qu c gia.ổ ế ở ọ ố

Khi đã có m t s  th a nh n chung v  tính tộ ự ừ ậ ề ương đ i c a h u h t các quy n ố ủ ầ ế ề con người, m t câu h i độ ỏ ược đ t ra: s  gi i h n đ i v i các quy n tặ ự ớ ạ ố ớ ề ương đ iố   tuân theo nguyên t c nào? Đây là v n đ  quan tr ng vì n u không có nguyên ắ ấ ề ọ ế

t c đ nh hắ ị ướng, quy n con ngề ườ ơ ải c  b n có th  b  gi i h n m t cách tùy ể ị ớ ạ ộ

ti n. Do đó, cùng v i vi c ghi nh n các quy n con ngệ ớ ệ ậ ề ườ ơ ải c  b n, hi n pháp ế

c n quy đ nh các nguyên t c và c  ch  nh m gi i h n các quy n m t cách ầ ị ắ ơ ế ằ ớ ạ ề ộ chính đáng và h p lý.ợ

Nguyên t c gi i h n quy n là c  s  quan tr ng nh m b o v  quy n con ắ ớ ạ ề ơ ở ọ ằ ả ệ ề

người

Trong quá trình đóng góp ý ki n s a đ i Hi n pháp năm 1992, chúng tôi đã đ  ế ử ổ ế ề

xu t b  sung nguyên t c gi i h n quy n con ngấ ổ ắ ớ ạ ề ười nh m ngăn ng a s  tùy ằ ừ ự

ti n c a Nhà nệ ủ ước[3]. Vi c Kho n 2 Đi u 14 Hi n pháp năm 2013 l n đ u ệ ả ề ế ầ ầ tiên ghi nh n nguyên t c này th  hi n bậ ắ ể ệ ước ti n l n trong t  duy l p hi n.ế ớ ư ậ ế

Trước h t và quan tr ng nh t, nguyên t c gi i h n quy n là c  s  đ  b o v  ế ọ ấ ắ ớ ạ ề ơ ở ể ả ệ các quy n t t h n. Nguyên t c hi n đ nh này là c  s  l p lu n quan tr ng đ  ề ố ơ ắ ế ị ơ ở ậ ậ ọ ể

đ m b o tính h p hi n c a vi c gi i h n quy n   các quy ph m pháp lu t ả ả ợ ế ủ ệ ớ ạ ề ở ạ ậ

dưới hi n pháp. Các hi n pháp có th  k  th a các b  lu t qu c t  v  quy n ế ế ể ế ừ ộ ậ ố ế ề ề con người ho c h c h i l n nhau đ  xây d ng m t chặ ọ ỏ ẫ ể ự ộ ương quy đ nh v  ị ề

quy n con ngề ườ ế ứi h t s c ti n b  Tuy nhiên, nh ng quy đ nh đó s  m t ý ế ộ ữ ị ẽ ấ nghĩa n u các quy n v n b  các văn b n dế ề ẫ ị ả ưới hi n pháp “c t xén” m t cách ế ắ ộ tùy ti n. Vì v y, có th  nh n đ nh r ng, vi c ngăn ng a nh ng gi i h n tùy ệ ậ ể ậ ị ằ ệ ừ ữ ớ ạ

ti n đ i v i quy n con ngệ ố ớ ề ười quan tr ng h n ghi nh n các quy n đó. Có th  ọ ơ ậ ề ể

l y m t s  ví d  v  các qu c gia “không chú tr ng” hi n pháp hóa các quy n ấ ộ ố ụ ề ố ọ ế ề con người nh ng v n quan tâm thi t l p c  ch  b o v  M t trư ẫ ế ậ ơ ế ả ệ ộ ường h p khá ợ

hi m hoi là hi n pháp Australia, ch  quy đ nh m t vài quy n mà không có m t ế ế ỉ ị ộ ề ộ

chương đ y đ  v  quy n con ngầ ủ ề ề ười[4]. M t trộ ường h p thú v  khác là hi n ợ ị ế pháp b t thành văn c a Liên hi p Anh, theo truy n th ng, cũng không hi n ấ ủ ệ ề ố ế

đ nh quy n con ngị ề ườ Ởi.   hai nước này, quy n con ngề ườ ượi đ c ghi nh n và ậ

gi i thích chi ti t b ng thông lu t (common law) h n là hi n pháp. Khác v i ả ế ằ ậ ơ ế ớ Australia, năm 1998, Anh thông qua Đ o lu t v  Quy n con ngạ ậ ề ề ười nh ng đ oư ạ  

lu t này v  b n ch t ch  là s  cam k t áp d ng các quy n đã đậ ề ả ấ ỉ ự ế ụ ề ược nêu ra   ở Công ước châu Âu v  Quy n con ngề ề ười 1950. Tuy không có m t b  lu t nhânộ ộ ậ   quy n n i đ a hoàn ch nh, hai qu c gia này đ u ph i thi t l p c  ch  tài phán ề ộ ị ỉ ố ề ả ế ậ ơ ế

hi n pháp nh m b o v  quy n, trong đó áp d ng các h c thuy t pháp lý v  ế ằ ả ệ ề ụ ọ ế ề

gi i h n quy n.ớ ạ ề

Vi t Nam hi n pháp hóa nguyên t c này cũng th  hi n bệ ế ắ ể ệ ước ti n t i chu n ế ớ ẩ

m c c a các b  lu t qu c t  v  quy n con ngự ủ ộ ậ ố ế ề ề ười và các hi n pháp ti n b  ế ế ộ trên th  gi i. Tuyên ngôn Ph  quát v  Quy n con ngế ớ ổ ề ề ười 1948 (Universal 

Declaration of Human Rights), văn b n đả ược coi là k t tinh c a tinh hoa và ế ủ chu n m c toàn c u[5], đã quy đ nh nguyên t c này t i Đi u 29: “Trong vi c ẩ ự ầ ị ắ ạ ề ệ

th c thi các quy n và t  do, m i ngự ề ự ọ ười ch  ph i ch u nh ng h n ch  do lu t ỉ ả ị ữ ạ ế ậ

đ nh, nh m m c tiêu b o đ m s  th a nh n và tôn tr ng quy n và quy n t  ị ằ ụ ả ả ự ừ ậ ọ ề ề ự

do c a nh ng ngủ ữ ười khác, cũng nh  nh m th a mãn nh ng đòi h i chính đángư ằ ỏ ữ ỏ  

v  đ o đ c, tr t t  công c ng, và n n an sinh chung trong m t xã h i dân ề ạ ứ ậ ự ộ ề ộ ộ

ch ”.ủ

L i văn trên c a Tuyên ngôn đờ ủ ược coi là m t ví d  tiêu bi u c a “m nh đ  ộ ụ ể ủ ệ ề chung gi i h n các quy n” (general limitation clause), mà hi n nay đã xu t ớ ạ ề ệ ấ

hi n trong m t s  hi n pháp nh    Canada, Nam Phi, Israel[6]. Kho n 2 Đi u ệ ộ ố ế ư ở ả ề

14 Hi n pháp Vi t Nam năm 2013 cũng th  hi n công th c c a m nh đ  ế ệ ể ệ ứ ủ ệ ề chung này. Thêm vào đó, Tuyên ngôn cũng ngăn ng a s  l m d ng nh m gi i ừ ự ạ ụ ằ ớ

h n quy n m t cách tùy ti n. Đi u 30 tuyên b  r ng “không m t đi u nào ạ ề ộ ệ ề ố ằ ộ ề trong B n Tuyên ngôn này đả ược hi u và hàm ý cho phép m t nể ộ ước, m t nhómộ   hay m t cá nhân nào độ ược quy n có nh ng vi c làm hay hành đ ng nh m ề ữ ệ ộ ằ tri t tiêu quy n và t  do đệ ề ự ược th a nh n   đây”.ừ ậ ở

Ba tri t lý c a nguyên t c gi i h n quy nế ủ ắ ớ ạ ề

S  áp d ng nguyên t c gi i h n quy n con ngự ụ ắ ớ ạ ề ười trên th c t  không đ n ự ế ơ

gi n vì tính tr u tả ừ ượng c a nó. M t lo t các khái ni m trong l i văn c a ủ ộ ạ ệ ờ ủ Tuyên ngôn Ph  c p v  Quy n con ngổ ậ ề ề ười 1948 c n đầ ược gi i thích rõ, nh : ả ư

“h n ch  do lu t đ nh”, “chính đáng”, “c n thi t”, “đ o đ c”, “tr t t  công ạ ế ậ ị ầ ế ạ ứ ậ ự

c ng”, “n n an sinh chung”, “xã h i dân ch ”  Tộ ề ộ ủ ương t , kho n 2 Đi u 14 ự ả ề

Hi n pháp năm 2013 cũng c n đế ầ ược gi i thích rõ (  nh ng thu t ng  đả ở ữ ậ ữ ược in  nghiêng): “Quy n con ngề ười, quy n công dân ch  có th  b  h n ch  theo quy ề ỉ ể ị ạ ế

đ nh c a lu t trong trị ủ ậ ường h p c n thi t vì lý do qu c phòng, an ninh qu c ợ ầ ế ố ố gia, tr t t , an toàn xã h i, đ o đ c xã h i, s c kh e c a c ng đ ng.”ậ ự ộ ạ ứ ộ ứ ỏ ủ ộ ồ

Có th  th y r ng, các m nh đ  chung gi i h n quy n, m c dù để ấ ằ ệ ề ớ ạ ề ặ ược di n đ t ễ ạ khác nhau trong các đi u ề ước qu c t  và các hi n pháp, v  c  b n th  hi n ố ế ế ề ơ ả ể ệ

ba tri t lý. Th  nh t, nguyên t c này ghi nh n s  xung đ t gi a quy n c a ế ứ ấ ắ ậ ự ộ ữ ề ủ

người này v i quy n c a ngớ ề ủ ười khác cũng nh  v i l i ích chung c a toàn xã ư ớ ợ ủ

h i. Đây là đi u không th  tránh kh i vì b o v  ph m vi t  do chính đáng c aộ ề ể ỏ ả ệ ạ ự ủ  

người này cũng chính là s  gi i h n t  do c a ngự ớ ạ ự ủ ười khác. Th  hai, vi c gi i ứ ệ ớ

h n quy n đạ ề ược th c hi n thông các quy ph m pháp lu t dự ệ ạ ậ ưới hi n pháp. ế

Th  ba, nguyên t c này đòi h i đ m b o tính cân x ng gi a quy n b  h n chứ ắ ỏ ả ả ứ ữ ề ị ạ ế 

v i b o v  quy n c a ngớ ả ệ ề ủ ười khác và l i ích chung. Tính cân x ng đợ ứ ược đ m ả

b o cũng có nghĩa là bi n pháp gi i h n quy n mang tính h p hi n.ả ệ ớ ạ ề ợ ế

Tri t lý th  nh t và th  hai đế ứ ấ ứ ược ch p nh n chung vì, nh  trên đã nêu, ph n ấ ậ ư ầ

l n các quy n con ngớ ề ười có th  b  h n ch  b i các quy ph m dể ị ạ ế ở ạ ưới hi n pháp ế

vì tính tương đ i c a nó. Trái l i, tri t lý th  ba đã gây tranh lu n l n trên ố ủ ạ ế ứ ậ ớ

ph m vi toàn c u vì có nhi u phạ ầ ề ương pháp khác nhau được đ  xu t đ  đ m ề ấ ể ả

b o “tính cân x ng” (proportionality). Cho đ n nay ch a có gi i pháp nào ả ứ ế ư ả

nh n đậ ượ ự ốc s  th ng nh t chung trên th  gi i[7]. Trong s  đó, hai phấ ế ớ ố ương  pháp c  b n đơ ả ược chú ý đ n nhi u h n là phế ề ơ ương pháp phân nhóm các quy nề  

c a Hoa K  (American categorization) và phủ ỳ ương pháp phân tích tính cân 

x ng (proportionality analysis/proportionality test) kh i ngu n t  châu Âu.ứ ở ồ ừ

Th  nào là “h n ch  theo quy đ nh c a lu t”?ế ạ ế ị ủ ậ

 Vi t Nam, có nh ng quan đi m cho r ng vi c h n ch  quy n con ng i 

ch  nên đỉ ược th c hi n b i các văn b n c a Qu c h i ­ c  quan có ch c năng ự ệ ở ả ủ ố ộ ơ ứ làm lu t[8]. L p lu n có th  là,  n u Hi n pháp cho phép quy n có th  b  gi iậ ậ ậ ể ế ế ề ể ị ớ  

h n b i “pháp lu t”, t c là bao g m m i văn b n quy ph m pháp lu t dạ ở ậ ứ ồ ọ ả ạ ậ ưới 

Hi n pháp, là quá r ng. Và n u ph m vi này bao g m c  ngh  đ nh, thông t , ế ộ ế ạ ồ ả ị ị ư văn b n c a chính quy n đ a phả ủ ề ị ương…, thì quy n con ngề ười có th  b  xâm ể ị

ph m m t cách không ki m soát đạ ộ ể ược. Vì th , ch  có văn b n c a Qu c h i ế ỉ ả ủ ố ộ

v i tên g i là “lu t” m i đớ ọ ậ ớ ược phép gi i h n quy n. Đây là nh ng lo ng i có ớ ạ ề ữ ạ

lý, nh ng l i khác bi t v i các đi u ư ạ ệ ớ ề ước qu c t  cũng nh  hi n pháp nhi u ố ế ư ế ề

qu c gia.ố

Công th c “theo quy đ nh c a pháp lu t” c a Hi n pháp năm 1992 th c ra ứ ị ủ ậ ủ ế ự hoàn toàn tương thích v i các cách di n đ t “determined by law”, “in ớ ễ ạ

accordance with the law” hay “prescribed by law” c a Tuyên ngôn Ph  c p v  ủ ổ ậ ề Quy n con ngề ười 1948, các đi u ề ước qu c t  v  quy n con ngố ế ề ề ười và nhi u ề

hi n pháp khác. Tòa án Nhân quy n châu Âu, thông qua nhi u v  ki n, đã gi iế ề ề ụ ệ ả   thích khái ni m pháp lu t/lu t trong c m t  “prescribed by law” không ch  là ệ ậ ậ ụ ừ ỉ các đ o lu t (statute law) mà còn bao g m lu t c a C ng đ ng châu Âu ạ ậ ồ ậ ủ ộ ồ

(European Community law), các quy ph m phi đ o lu t (non­statutory ạ ạ ậ

regulations), thông lu t (common law) và các quy ph m khác do c  quan nhà ậ ạ ơ

nước đ t ra (rules of a national body)[9]. Tòa án Nhân quy n châu Âu ch  ghi ặ ề ỉ

nh n ba yêu c u c a m t quy ph m đậ ầ ủ ộ ạ ược coi là pháp lu t nh  sau: (1) S  h nậ ư ự ạ  

ch  quy n ph i có căn c  t  pháp lu t qu c n i; (2) Pháp lu t đó ph i có th  ế ề ả ứ ừ ậ ố ộ ậ ả ể

ti p c n đế ậ ược; (3) Pháp lu t đó ph i đậ ả ược th  hi n rõ ràng đ  có th  d  đoánể ệ ể ể ự  

được[10]. Có th  k t lu n r ng, khái ni m pháp lu t c a Tòa án Nhân quy n ể ế ậ ằ ệ ậ ủ ề châu Âu tương đ ng v i khái ni m pháp lu t theo nghĩa “quy ph m pháp ồ ớ ệ ậ ạ

lu t”   Vi t Nam.ậ ở ệ

Do đó, vi c m nh đ  chung gi i h n quy n c a Hi n pháp năm 2013 khi ệ ệ ề ớ ạ ề ủ ế dùng cách di n đ t “theo quy đ nh c a lu t” thay vì “theo quy đ nh c a pháp ễ ạ ị ủ ậ ị ủ

lu t” là ch a chính xác  n u đậ ư ế ược hi u theo hể ướng ch  có văn b n v i tên g i ỉ ả ớ ọ

là “lu t” c a Qu c h i thay vì pháp lu t nói chung đậ ủ ố ộ ậ ược phép gi i h n quy n.ớ ạ ề  

Hi n pháp năm 2013 đ t tiêu chu n quá cao cho c  ch  b o v  quy n vì hai ế ặ ẩ ơ ế ả ệ ề

lý do. Th  nh t, vi c m nh đ  h n ch  quy n đ nh ra ph m vi khái ni m ứ ấ ệ ệ ề ạ ế ề ị ạ ệ

“lu t” quá h p đã đi ngậ ẹ ược v i xu th  chung c a th  gi i. Th  hai, vi c ch  ớ ế ủ ế ớ ứ ệ ỉ cho phép văn b n v i tên g i là “lu t” c a Qu c h i có th  h n ch  quy n là ả ớ ọ ậ ủ ố ộ ể ạ ế ề

b t kh  thi. Không m t qu c gia nào có th  ch  dùng đ o lu t c a c  quan ấ ả ộ ố ể ỉ ạ ậ ủ ơ

l p pháp đ  h n ch  quy n. Và th c t    Vi t Nam cho th y, m t khi các ậ ể ạ ế ề ự ế ở ệ ấ ộ

đ o lu t đang còn quá ph  thu c vào s  chi ti t hóa c a các văn b n dạ ậ ụ ộ ự ế ủ ả ưới 

lu t, không th  không cho phép các văn b n dậ ể ả ưới lu t h n ch  quy n. L y ví ậ ạ ế ề ấ

d  trong lĩnh v c x  lý vi ph m hành  chính. Lu t X  lý vi ph m hành chính ụ ự ử ạ ậ ử ạ năm 2012 không h  quy đ nh v  hành vi nào là vi ph m hành chính và các hìnhề ị ề ạ  

th c x  ph t c  th  đứ ử ạ ụ ể ược áp d ng, mà hoàn toàn trao cho các ngh  đ nh c a ụ ị ị ủ Chính ph  hủ ướng d n, quy đ nh chi ti t. V  b n ch t, vi c đ nh ra hành vi ẫ ị ế ề ả ấ ệ ị nào là vi ph m hành chính và m c ph t chính là vi c h n ch  quy n. Ch ng ạ ứ ạ ệ ạ ế ề ẳ

h n, quy đ nh c m vạ ị ấ ượt đèn đ  cũng chính là vi c h n ch  quy n đi u khi n ỏ ệ ạ ế ề ề ể

phương ti n m t cách tùy thích. Nhi u ngệ ộ ề ười đã đánh giá r ng, hi n nay, Vi tằ ệ ệ   Nam ch a th  đ a toàn b  các ngh  đ nh v  vi ph m hành chính vào Lu t X  ư ể ư ộ ị ị ề ạ ậ ử

lý vi ph m hành chính.ạ

Nh  v y, c m t  “theo quy đ nh c a lu t” c n đư ậ ụ ừ ị ủ ậ ầ ược gi i thích theo nghĩa căn ả

c  vào “pháp lu t” hay “quy ph m pháp lu t”. Chúng ta c n th a nh n r ng, ứ ậ ạ ậ ầ ừ ậ ằ

c  ch  phán quy t v  h n ch  quy n quan tr ng h n các v n đ  v  hi n ơ ế ế ề ạ ế ề ọ ơ ấ ề ề ế pháp ghi nh n bao nhiêu quy n, văn b n nào đậ ề ả ược h n ch  quy n, hay có c nạ ế ề ầ  

c m t  “theo quy đ nh c a pháp lu t” sau m i quy n hay không. Cái chúng ta ụ ừ ị ủ ậ ỗ ề

c n quan tâm là làm sao vi c h n ch  quy n c a các quy ph m dầ ệ ạ ế ề ủ ạ ưới lu t ậ

đ m b o tính cân x ng, hay nói cách khác, là tính h p hi n. Hai mô hình sau ả ả ứ ợ ế đây s  cung c p nh ng g i ý v  v n đ  này.ẽ ấ ữ ợ ề ấ ề

Phương pháp c a Hoa Kủ ỳ

Hi n pháp Hoa K  không h  ch a đ ng m t m nh đ  chung hay m nh đ  ế ỳ ề ứ ự ộ ệ ề ệ ề riêng gi i h n các quy n. Ph n l n các quy n đớ ạ ề ầ ớ ề ược di n đ t m t cách không ễ ạ ộ

gi i h n khi n chúng ta có th  l m tớ ạ ế ể ầ ưởng đó là các quy n tuy t đ i. Tuy v y,ề ệ ố ậ   các tòa án, thông qua ch c năng gi i thích hi n pháp đã xác nh n các quy n ứ ả ế ậ ề này có th  b  gi i h n[11]. Các quy n để ị ớ ạ ề ược công nh n ba m c đ  b o v  ậ ứ ộ ả ệ khác nhau: ki m tra ch t ch  (strict scrutiny), ki m tra trung bình (intermediateể ặ ẽ ể   scrutiny) và ki m tra t i thi u (minimal scrutiny)[12].ể ố ể

M c đ  ki m tra ch t ch  đứ ộ ể ặ ẽ ược áp d ng cho các quy n c  b n (fundamental ụ ề ơ ả rights) theo cách hi u c a Hoa K , bao g m: quy n không b  phân bi t đ i xể ủ ỳ ồ ề ị ệ ố ử 

d a trên ch ng t c và ngu n g c xu t thân, quy n bí m t đ i t , quy n t  doự ủ ộ ồ ố ấ ề ậ ờ ư ề ự   ngôn lu n, quy n bi u tình và h i h p, quy n t  do tôn giáo, quy n t  do đi ậ ề ể ộ ọ ề ự ề ự

l i và quy n b u c [13]. M t s  gi i h n quy n mu n vạ ề ầ ử ộ ự ớ ạ ề ố ượt qua s  ki m tra ự ể này ph i đáp  ng hai yêu c u: (1) v  m c đích, s  gi i h n là “thi t y u đ  ả ứ ầ ề ụ ự ớ ạ ế ế ể

đ t đạ ược m t m c tiêu c p bách c a nhà nộ ụ ấ ủ ước”[14]; (2) v  phề ương ti n, s  ệ ự

gi i h n ph i phù h p đ  đ t đớ ạ ả ợ ể ạ ược m c tiêu. Yêu c u này đụ ầ ược hi u là bi n ể ệ pháp gi i h n ph i là gi i pháp xâm ph m đ n quy n   m c th p nh t; hay ớ ạ ả ả ạ ế ề ở ứ ấ ấ nói cách khác, không có gi i pháp khác xâm ph m đ n quy n   m c đ  th p ả ạ ế ề ở ứ ộ ấ

h n mà v n đ t đơ ẫ ạ ược m c tiêu đ  ra[15]. Nh  v y, n u m c đích b  coi là ụ ề ư ậ ế ụ ị không thi t y u ho c n u phế ế ặ ế ương ti n b  coi là không phù h p thì đ o lu t ệ ị ợ ạ ậ

h n ch  quy n b  tuyên vi hi n. Đây là m t bài ki m tra r t kh c nghi t vì ạ ế ề ị ế ộ ể ấ ắ ệ

th c t  cho th y, tòa án thự ế ấ ường tuyên các đ o lu t vi hi n[16].ạ ậ ế

M c đ  ki m tra trung bình đứ ộ ể ược áp d ng cho quy n bình đ ng gi i, quy n ụ ề ẳ ớ ề bình đ ng c a tr  em ngoài giá thú, quy n bình đ ng v  giáo d c c a tr  em, ẳ ủ ẻ ề ẳ ề ụ ủ ẻ quy n t  do ngôn lu n thề ự ậ ương m i và quy n t  do ngôn lu n n i công ạ ề ự ậ ơ

c ng[17]. Đ o lu t gi i h n quy n mu n vộ ạ ậ ớ ạ ề ố ượt qua s  ki m tra này ph i đáp ự ể ả

ng hai yêu c u: (1) s  gi i h n ph i “th c s  liên quan t i m t m c tiêu 

quan tr ng c a nhà nọ ủ ước”[18]; (2) có s  liên quan ch c ch n gi a phự ắ ắ ữ ương  pháp gi i h n và m c tiêu c n đ t đớ ạ ụ ầ ạ ược[19]. Nh  v y, n u m c đích b  coi làư ậ ế ụ ị   không quan tr ng ho c n u phọ ặ ế ương ti n b  coi là không liên quan ch t ch  t iệ ị ặ ẽ ớ  

m c tiêu thì đ o lu t h n ch  quy n b  tuyên vi hi n.ụ ạ ậ ạ ế ề ị ế

M c đ  ki m tra t i thi u, còn đứ ộ ể ố ể ược coi là ki m tra v  tính h p lý (rational ể ề ợ basis test)[20] được áp d ng cho các quy n còn l i. Đ o lu t gi i h n quy n ụ ề ạ ạ ậ ớ ạ ề

mu n vố ượt qua s  ki m tra này ph i đáp  ng hai yêu c u: (1) s  gi i h n ự ể ả ứ ầ ự ớ ạ

ph i “có lý do ch ng t  s  liên quan t i m t m c tiêu chính đáng c a nhà ả ứ ỏ ự ớ ộ ụ ủ

nước”; (2) phương ti n áp d ng là bi n pháp h p lý đ  đ t đệ ụ ệ ợ ể ạ ược m c ụ

tiêu[21]. Nh  v y, n u m c đích b  coi là không chính đáng ho c n u phư ậ ế ụ ị ặ ế ương 

ti n b  coi là không h p lý thì đ o lu t h n ch  quy n b  tuyên vi hi n. Bài ệ ị ợ ạ ậ ạ ế ề ị ế

ki m tra này tể ương đ i d  dàng nên hi m khi tòa án tuyên các đ o lu t vi ố ễ ế ạ ậ

hi n[22].ế

Phương pháp phân tích tính cân x ngứ

Phương pháp phân nhóm quy n c a Hoa K  thề ủ ỳ ường b  phê phán là quá c ng ị ứ

nh c[23] và không lan t a r ng rãi trên t m th  gi i. Trong khi đó, phắ ỏ ộ ầ ế ớ ương  pháp phân tích tính cân x ng[24] kh i ngu n t  lu t hành chính Đ c t  cu i ứ ở ồ ừ ậ ứ ừ ố

th  k  18[25] đã đế ỷ ược áp d ng r ng rãi trong pháp lu t Liên minh châu Âu và ụ ộ ậ

du nh p vào nhi u nậ ề ước ngoài châu Âu[26]. Đây là m t công c  mang tính ộ ụ

phương pháp lu n[27], đậ ược đánh giá  u vi t h n phư ệ ơ ương pháp c a Hoa ủ

K [28].ỳ

M c dù h c thuy t cân x ng có m t s  bi n th  khác nhau, nh ng m t cách ặ ọ ế ứ ộ ố ế ể ư ộ khái quát, nó đ a ra m t bài ki m tra g m b n bư ộ ể ồ ố ước[29] (hay còn g i là giai ọ

đo n, y u t ) đ  đánh giá m t s  h n ch  quy n có cân x ng/h p hi n hay ạ ế ố ể ộ ự ạ ế ề ứ ợ ế không. Khác v i phớ ương pháp c a Hoa K , bài ki m tra b n bủ ỳ ể ố ướ ủc c a h c ọ thuy t cân x ng đế ứ ược áp d ng th ng nh t cho m i quy n tụ ố ấ ọ ề ương đ i. Bài ố

ki m tra để ược th c hi n t ng bự ệ ừ ướ ừ ộ ếc t  m t đ n b n. N u m t s  h n ch  ố ế ộ ự ạ ế quy n về ượt qua b n giai đo n, nó đố ạ ược xem là h p hi n. N u nó th t b i   ợ ế ế ấ ạ ở

m t giai đo n, bài ki m tra d ng l i mà không c n đánh giá ti p   giai đo n ộ ạ ể ừ ạ ầ ế ở ạ sau, và h  qu  là s  h n ch  quy n đó b  tuyên vi hi n.ệ ả ự ạ ế ề ị ế

(1)Bước 1: M c đích chính đáng (proper purpose/legitimate aim)ụ

Ahron Barak đã phân tích r ng, m c đích chính đáng c a vi c gi i h n quy n ằ ụ ủ ệ ớ ạ ề

kh i ngu n t  các giá tr  dân ch [30].   đây, các giá tr  dân ch  th  hi n   sở ồ ừ ị ủ Ở ị ủ ể ệ ở ự 

b o v  quy n c a ngả ệ ề ủ ười khác và b o v  l i ích công (public interest). B o vả ệ ợ ả ệ  quy n con ngề ười bao gi  cũng mang tính chính đáng nh ng không ph i l i íchờ ư ả ợ   công nào cũng mang tính chính đáng[31]. L i ích công đợ ược coi là chính đáng 

n u nó nh m đ t đế ằ ạ ược các “m c tiêu xã h i quan tr ng”, và sau đó nh m đ t ụ ộ ọ ằ ạ

được “n n t ng xã h i trong đó công nh n t m quan tr ng hi n đ nh và nhu ề ả ộ ậ ầ ọ ế ị

c u b o v  quy n con ngầ ả ệ ề ười”[32]. Barak đ a ra danh sách các y u t  thu c ư ế ố ộ

ph m trù l i ích công, bao g m: s  t n t i c a nhà nạ ợ ồ ự ồ ạ ủ ước nh  m t n n dân ư ộ ề

ch , an ninh qu c gia, tr t t  công c ng, phòng ng a t i ph m, b o v  tr  ủ ố ậ ự ộ ừ ộ ạ ả ệ ẻ

em, s c kh e c ng đ ng, s  khoan dung, b o v  tình c m con ngứ ỏ ộ ồ ự ả ệ ả ười, các  nguyên t c c a hi n pháp và các l i ích khác không g n v i ph m trù quy n ắ ủ ế ợ ắ ớ ạ ề con người[33]. Nói m t cách khái quát, vi c h n ch  quy n không có lý do ộ ệ ạ ế ề chính đáng b  coi là vi hi n.ị ế

Ví d : M t đ o lu t (Lord’s Day Act) c a Canada đã c m các c  s  kinh ụ ộ ạ ậ ủ ấ ơ ở doanh bán hàng vào ngày ch  nh t v i m c đích t o đi u ki n cho ngủ ậ ớ ụ ạ ề ệ ười lao 

đ ng công giáo ngh  làm vi c đ  đi l  nhà th  Quy đ nh này b o v  quy n tộ ỉ ệ ể ễ ờ ị ả ệ ề ự 

do tôn giáo c a ngủ ười công giáo nh ng đ ng th i là s  h n ch  quy n này ư ồ ờ ự ạ ế ề

đ i v i ngố ớ ười theo tôn giáo khác. B i vì, lu t bu c ph i ngh  làm ngày ch  ở ậ ộ ả ỉ ủ

nh t, áp l c c nh tranh đã làm nh ng ngậ ự ạ ữ ười theo tôn giáo khác không th  nghể ỉ  thêm m t ngày khác ngoài ch  nh t đ  th c hi n nghi l  tôn giáo c a h  Tòaộ ủ ậ ể ự ệ ễ ủ ọ  

án T i cao Canada đã phán quy n đ o lu t vi hi n vì m c đích c a vi c h n ố ề ạ ậ ế ụ ủ ệ ạ

ch  quy n t  do tôn giáo này không chính đáng[34].ế ề ự

(2) Bước 2: S  phù h p (rational connection) c a vi c h n ch  quy n v i ự ợ ủ ệ ạ ế ề ớ

m c đích c n đ t đụ ầ ạ ược

Bước này đòi h i phỏ ương ti n nh m h n ch  quy n ph i phù h p (có m i ệ ằ ạ ế ề ả ợ ố liên h  đúng đ n) v i m c đích c n đ t đệ ắ ớ ụ ầ ạ ược[35]. Vi c h n ch  quy n ệ ạ ế ề

không có m i liên h  v i m c đích b  coi là vi hi n.ố ệ ớ ụ ị ế

Ví d : M t đ o lu t c a Canada đã h n ch  quy n gi  đ nh vô t i khi quy ụ ộ ạ ậ ủ ạ ế ề ả ị ộ

đ nh r ng ngị ằ ười nào tàng tr  ma túy b t h p pháp thì b  coi là có m c đích ữ ấ ợ ị ụ buôn l u ma túy. S  h n ch  quy n này đậ ự ạ ế ề ược lu n gi i là nh m ph c v  ậ ả ằ ụ ụ

cu c chi n ch ng buôn l u ma túy. Tuy nhiên, Tòa án T i cao Canada đã ộ ế ố ậ ố

tuyên đ o lu t này vi hi n v i l p lu n r ng, n u m t ngạ ậ ế ớ ậ ậ ằ ế ộ ười ch  tàng tr  m tỉ ữ ộ  

lượng nh  ma túy thì s  h n ch  quy n gi  đ nh vô t i không có m i liên h  ỏ ự ạ ế ề ả ị ộ ố ệ

h p lý nào v i cu c chi n ch ng buôn l u ma túy[36].ợ ớ ộ ế ố ậ

(3) Bước 3: S  c n thi t (necessity) c a bi n pháp h n ch  quy n nh m đ t ự ầ ế ủ ệ ạ ế ề ằ ạ

m c đíchụ

Yêu c u v  s  c n thi t đòi h i s  h n ch  quy n là bi n pháp kh  dĩ nh t ầ ề ự ầ ế ỏ ự ạ ế ề ệ ả ấ

nh m đ t đằ ạ ược m c tiêu. Hay nói cách khác, không có m t phụ ộ ương án khác có 

m c đ  h n ch  quy n th p h n (less restrictive means) mà v n đ t đứ ộ ạ ế ề ấ ơ ẫ ạ ược 

m c tiêu[37]. Vi c h n ch  quy n không ph i là gi i pháp t t nh t (trong cácụ ệ ạ ế ề ả ả ố ấ  

phương án có th  l a ch n) b  coi là vi hi n.ể ự ọ ị ế

Ví d : M t quy đ nh   Đ c c m bán nh ng lo i k o, v n trụ ộ ị ở ứ ấ ữ ạ ẹ ố ước đây hay đượ  c làm t  g o, có ch a b t ca­cao. Quy đ nh này đã h n ch  quy n t  do kinh ừ ạ ứ ộ ị ạ ế ề ự doanh c a nh ng nhà s n xu t k o. M c đích c a quy đ nh đủ ữ ả ấ ẹ ụ ủ ị ược coi là chính  đáng nh m b o v  ngằ ả ệ ười tiêu dùng tránh mua nh m s n ph m. Và rõ ràng ầ ả ẩ cũng có s  liên h  gi a m c đích và bi n pháp. Tuy nhiên, Tòa án Hi n pháp ự ệ ữ ụ ệ ế

v n tuyên quy đ nh vi hi n vì bi n pháp này b  cho là không c n thi t. Hay nóiẫ ị ế ệ ị ầ ế   cách khác, v n có th  áp d ng các bi n pháp khác h n ch  quy n   m c đ  ẫ ể ụ ệ ạ ế ề ở ứ ộ

th p h n mà v n đ t đấ ơ ẫ ạ ược m c tiêu, ch ng h n yêu c u ph i dán nhãn c nh ụ ẳ ạ ầ ả ả báo trên k o thay vì c m bán hoàn toàn[38].ẹ ấ

(4) Bước 4: S  cân b ng (fair balance) gi a l i ích thu đự ằ ữ ợ ược và thi t h i t  ệ ạ ừ

vi c h n ch  quy nệ ạ ế ề

Bước này quan tr ng nh t. Nó yêu c u s  cân b ng gi a l i ích thu đọ ấ ầ ự ằ ữ ợ ượ ủc c a 

vi c h n ch  quy n v i nh ng thi t h i do vi c h n ch  quy n gây ra[39].ệ ạ ế ề ớ ữ ệ ạ ệ ạ ế ề

Ví d : M t quy đ nh   Canada (nh m th c hi n Canadian Health Disciplines ụ ộ ị ở ằ ự ệ Act 1980) đã c m các nha sĩ đăng qu ng cáo v  d ch v  c a mình. S  gi i ấ ả ề ị ụ ủ ự ớ

h n quy n t  do ngôn lu n này đã đáp  ng yêu c u c a ba bạ ề ự ậ ứ ầ ủ ước trên. Tuy  nhiên, Tòa án T i cao Canada tuyên quy đ nh này vi hi n vì l i ích c a vi c ố ị ế ợ ủ ệ

h n ch  quy n (tăng cạ ế ề ường s  chuyên nghi p c a ngh  nha sĩ, ngăn ng a ự ệ ủ ề ừ

vi c qu ng cáo b a bãi) không tệ ả ừ ương x ng (proportional) v i thi t h i mà ứ ớ ệ ạ

vi c h n ch  quy n này gây ra[40].ệ ạ ế ề

B n nguyên lý tr  c t c a c  ch  b o v  quy n con ngố ụ ộ ủ ơ ế ả ệ ề ười

Trên c  s  nh ng công th c hi n đ nh “công dân có quy n… theo quy đ nh ơ ở ữ ứ ế ị ề ị

c a pháp lu t” ph  bi n trong Hi n pháp Vi t Nam năm 1992, Jack Tsen­Ta ủ ậ ổ ế ế ệ Lee đã nh n đ nh r ng, quy n con ngậ ị ằ ề ười có kh  năng b  h n ch  m t cách dả ị ạ ế ộ ễ  dàng[41]. Sau khi phân tích vi c áp d ng h c thuy t cân x ng   Canada, Liên ệ ụ ọ ế ứ ở

hi p Anh và Singapore, Lee đã g i ý Hi n pháp Vi t Nam c n đ m b o tính ệ ợ ế ệ ầ ả ả chính đáng và thi t y u c a vi c gi i h n quy n và t  do c  b n trong m t ế ế ủ ệ ớ ạ ề ự ơ ả ộ

xã h i dân ch [42]. Nh ng ki n ngh  này đã độ ủ ữ ế ị ược các nhà so n th o Hi n ạ ả ế pháp năm 2013 ti p thu và th  hi n b ng m nh đ  chung gi i h n quy n t i ế ể ệ ằ ệ ề ớ ạ ề ạ

Đi u 29.ề

Tuy nhiên, chúng tôi mu n nh n m nh r ng, v  c  b n, Vi t Nam ch  đ m ố ấ ạ ằ ề ơ ả ệ ỉ ả

b o hai trong b n nguyên lý tr  c t c a c  ch  b o v  quy n con ngả ố ụ ộ ủ ơ ế ả ệ ề ười. B nố   nguyên lý này là: (1) ghi nh n các quy n và t  do c  b n trong Hi n pháp; (2) ậ ề ự ơ ả ế

hi n đ nh nguyên t c h n ch  quy n; (3) áp d ng h c thuy t nh m đ m b o ế ị ắ ạ ế ề ụ ọ ế ằ ả ả tính cân x ng c a vi c h n ch  quy n; (4) xây d ng c  ch  phán quy t h u ứ ủ ệ ạ ế ề ự ơ ế ế ữ

hi u v  h n ch  quy n. V  nguyên lý (1), Hi n pháp năm 2013, m c dù còn ệ ề ạ ế ề ề ế ặ thi u m t s  quy n c  b n, nói chung đã ghi nh n tế ộ ố ề ơ ả ậ ương đ i đ y đ  nh ng ố ầ ủ ữ quy n quan tr ng nh t. Nh ng thi u sót hoàn toàn có th  đề ọ ấ ữ ế ể ược b  khuy t ổ ế thông qua ho t đ ng gi i thích Hi n pháp. Hi n pháp năm 2013 cũng đã th c ạ ộ ả ế ế ự

hi n khá t t nguyên lý (2). Nh ng nguyên lý (3) và (4) g n nh  còn tr ng ệ ố ư ầ ư ố

v ng. Nguyên lý (4) v  xây d ng c  ch  phán quy t h u hi u v  h n ch  ắ ề ự ơ ế ế ữ ệ ề ạ ế quy n chính là c  ch  phán quy t v  tính h p hi n c a văn b n pháp lu t ề ơ ế ế ề ợ ế ủ ả ậ

dưới Hi n pháp. S  h n ch  quy n m t cách b t cân x ng (disproportionate) ế ự ạ ế ề ộ ấ ứ cũng là m t d ng b t h p hi n. Thi u c  quan tài phán hi n pháp đ c l p, ộ ạ ấ ợ ế ế ơ ế ộ ậ

nh ng quy n hi n đ nh có nguy c  tr  nên hình th c[43]. Nguyên lý (4) có ữ ề ế ị ơ ở ứ liên quan đ n nguyên lý (3) và đóng vai trò quan tr ng.ế ọ

Chúng tôi mu n kh ng đ nh t m quan tr ng c a nguyên lý (3). Th t v y, n u ố ẳ ị ầ ọ ủ ậ ậ ế không có m t công c  h u hi u làm c  s  cho l p lu n pháp lý v  h n ch  ộ ụ ữ ệ ơ ở ậ ậ ề ạ ế quy n, các nguyên lý (1) và (2) d  tr  thành “treo”. Hai nguyên lý (1) và (2) ề ễ ở không đ  m nh đ  ngăn c n s  tùy ti n c a ngủ ạ ể ả ự ệ ủ ười so n th o lu t. Ngạ ả ậ ười 

so n th o có th  đ a ra cách gi i thích v  l i ích công c ng (“qu c phòng, an ạ ả ể ư ả ề ợ ộ ố ninh qu c gia, tr t t , an toàn xã h i, đ o đ c xã h i, s c kh e c a c ng ố ậ ự ộ ạ ứ ộ ứ ỏ ủ ộ

đ ng”) theo cách thu n l i cho h  Ngoài ra, cho dù ngồ ậ ợ ọ ười so n lu t hi u ạ ậ ể đúng đ n v  l i ích công c ng nh ng có th  l m d ng nh ng bi n pháp ắ ề ợ ộ ư ể ạ ụ ữ ệ

không thích đáng đ  đ t để ạ ược m c đích. Th m chí, v i m c đích và bi n ụ ậ ớ ụ ệ pháp đúng đ n, nhà làm lu t v n có th  không tính đ n s  cân b ng gi a l i ắ ậ ẫ ể ế ự ằ ữ ợ ích và thi t h i.ệ ạ

Tri n v ng ti p nh n phể ọ ế ậ ương pháp phân tích tính cân x ng   Vi t Namứ ở ệ

H c thuy t v  phân tích tính cân x ng, m c dù v n c n b  khuy t, đã ch ng ọ ế ề ứ ặ ẫ ầ ổ ế ứ

t  s   u vi t   nhi u qu c gia. Carlos Bernal Pulido kh ng đ nh vai trò chu nỏ ự ư ệ ở ề ố ẳ ị ẩ  

m c và toàn di n nh t c a h c thuy t này trong c  ch  tài phán v  gi i h n ự ệ ấ ủ ọ ế ơ ế ề ớ ạ quy n con ngề ười và nh n đ nh r ng, s  lan truy n c a nó là “m t trong ậ ị ằ ự ề ủ ộ

nh ng hi n tữ ệ ượng c y ghép pháp lu t (legal transplant) thành công nh t”[44]. ấ ậ ấ Pulido đã t ng k t nh ng  u đi m c a phổ ế ữ ư ể ủ ương pháp phân tích tính cân x ng ứ ở 

nh  sau:ư