Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Chương 4: Bản chất, đặc trưng, vai trò, các kiểu và hình thức pháp luật

Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Chương 4: Bản chất, đặc trưng, vai trò, các kiểu và hình thức pháp luật bao gồm các nội dung: Bản chất và những đặc trưng cơ bản của pháp luật; vai trò của pháp luật; các kiểu pháp luật, các hình thức pháp luật,... Mời các bạn cùng tham khảo.

CH ƯƠ NG IV

B N CH T, Đ C TR NG, VAI  Ả Ấ Ặ Ư TRÒ, CÁC KI U VÀ HÌNH TH C  Ể Ứ

PHÁP LU T Ậ

1.  B N  CH T  VÀ  NH NG  Đ C  TR NG  C   Ả Ấ Ữ Ặ Ư Ơ

B N C A PHÁP LU T Ả Ủ Ậ

1.1 B n ch t c a pháp lu t ả ấ ủ ậ

Pháp  lu t  có  2  b n  ch t:  tính  giai  c p  và  ậ ả ấ ấ tính xã h i ộ

* Tính giai c p: ấ

­  Pháp  lu t  ph n  ánh  ý  chí  nhà  n ậ ả ướ c  c a  ủ giai c p th ng tr ấ ố ị

­ Tính giai c p c a pháp lu t còn th  hi n    ấ ủ ậ ể ệ ở

m c đích đi u ch nh c a pháp lu t ụ ề ỉ ủ ậ

Tóm  l i:  Pháp  lu t  là  h   th ng  các  quy  ạ ậ ệ ố

t c  x   s   do  nhà  n ắ ử ự ướ c  ban  hành  và  b o  ả

đ m th c hi n, th  hi n ý chí c a giai c p  ả ự ệ ể ệ ủ ấ

th ng tr  trong xã h i, là nhân t  đi u ch nh  ố ị ộ ố ề ỉ các quan h  xã h i ệ ộ

1.2.  M i  quan  h   c a  pháp  lu t  v i  các  hi n  ố ệ ủ ậ ớ ệ

t ượ ng xã h i khác ộ

1.2.1. Pháp lu t v i kinh t ậ ớ ế

-    Pháp lu t ph  thu c vào kinh t ậ ụ ộ ế : các  đi u  ề

ki n  kinh  t ,  quan  h   kinh  t   không  ch   là  ệ ế ệ ế ỉ nguyên  nhân  tr c  ti p  quy t  đ nh  s   ra  đ i  ự ế ế ị ự ờ

c a pháp lu t, mà còn quy t đ nh toàn b  n i  ủ ậ ế ị ộ ộ dung,  hình  th c,  c   c u  và  s   phát  tri n  c a  ứ ơ ấ ự ể ủ pháp lu t, trong đó: ậ

 +  C  c u kinh t , h  th ng kinh t  quy t đ nh  ơ ấ ế ệ ố ế ế ị

c  c u h  th ng pháp lu t; ơ ấ ệ ố ậ

+  Ch  đ  kinh t  quy t đ nh vi c t  ch c và  ế ộ ế ế ị ệ ổ ứ

ph ươ ng th c ho t đ ng c a b  máy; ứ ạ ộ ủ ộ

+  Tính ch t, n i dung c a các quan h  kinh t ,  ấ ộ ủ ệ ế

c  ch  qu n lý kinh t  quy t đ nh tính ch t n i  ơ ế ả ế ế ị ấ ộ dung c a các quan h  pháp lu t, ph m vi đi u  ủ ệ ậ ạ ề

ch nh c a pháp lu t ỉ ủ ậ

­    S  tác đ ng tr  l i c a pháp lu t đ i v i kinh  ự ộ ở ạ ủ ậ ố ớ

tế  theo 2 h ướ ng:

 +    Tác  đ ng  tích  c c:  n  đ nh  tr t  t   xã  h i,  ộ ự ổ ị ậ ự ộ thúc đ y kinh t  phát tri n khi pháp lu t ph n  ẩ ế ể ậ ả ánh đúng trình đ  phát tri n kinh t ­xã h i ộ ể ế ộ

+  Tác đ ng tiêu c c: c n tr , kìm hãm s  phát  ộ ự ả ở ự tri n  kinh  t ­xã  h i  khi  pháp  lu t  ph n  ánh  ể ế ộ ậ ả không đúng trình đ  phát tri n kinh t ­xã h i ộ ể ế ộ

1.2.2. Pháp lu t v i chính tr ậ ớ ị

­    S  tác đ ng c a chính tr  đ i v i pháp lu t ự ộ ủ ị ố ớ ậ : 

n n chính tr  c a giai c p c m quy n quy đ nh  ề ị ủ ấ ầ ề ị

b n ch t, n i dung c a pháp lu t ả ấ ộ ủ ậ

­    S  tác đ ng c a pháp lu t đ i v i chính tr ự ộ ủ ậ ố ớ ị :  +    Pháp  lu t  là  hình  th c,  th   hi n  ý  chí  c a  ậ ứ ể ệ ủ giai c p th ng tr ấ ố ị

+    Pháp  lu t  là  công  c   đ   chuy n  hoá  ý  chí  ậ ụ ể ể

c a giai c p th ng tr  tr  thành quy t c x  s   ủ ấ ố ị ở ắ ử ự chung, có tính b t bu c đ i v i m i ng ắ ộ ố ớ ọ ườ i.

1.2.3. Pháp lu t v i Nhà n ậ ớ ướ c

 ­    S  tác đ ng c a Nhà n ự ộ ủ ướ c đ i v i pháp  ố ớ

lu t ậ :  Nhà  n ướ c  ban  hành  và  b o  đ m  cho  ả ả pháp lu t đ ậ ượ c th c hi n trong cu c s ng ự ệ ộ ố  ­    S  tác đ ng c a pháp lu t đ i v i Nhà  ự ộ ủ ậ ố ớ

n ướ c:  quy n l c Nhà n ề ự ướ c ch  có th  đ ỉ ể ượ c  tri n  khai  và  có  hi u  l c  trên  c   s   pháp  ể ệ ự ơ ở

lu t.  Đ ng  th i,  Nhà  n ậ ồ ờ ướ c  cũng  ph i  tôn  ả

tr ng pháp lu t, t  ch c và ho t đ ng trong  ọ ậ ổ ứ ạ ộ khuôn kh  pháp lu t ổ ậ

1.2.4. Pháp lu t v i các quy ph m xã h i khác ậ ớ ạ ộ   ­   Pháp lu t th  ch  hoá nhi u quy ph m xã  ậ ể ế ề ạ

h i thành quy ph m pháp lu t ộ ạ ậ

­   Pháp lu t và các quy ph m xã h i khác có  ậ ạ ộ

th   trùng  h p  v i  nhau  v   ph m  vi  đi u  ể ợ ớ ề ạ ề

ch nh và m c đích đi u ch nh ỉ ụ ề ỉ

­   Các lo i quy ph m xã h i khác đóng vai trò  ạ ạ ộ

h  tr  ho c c n tr  pháp lu t phát huy hi u  ỗ ợ ặ ả ở ậ ệ

l c, hi u qu  trong vi c đi u ch nh các quan  ự ệ ả ệ ề ỉ

h  xã h i ệ ộ

1.3.2. Tính quy n l c (c ề ự ưỡ ng ch ) ế

  Pháp lu t do nhà n ậ ướ c ban hành và b o đ m  ả ả

th c hi n. Nh  có tính c ự ệ ờ ưỡ ng ch  mà pháp lu t  ế ậ

đ ượ c th c thi nghiêm ch nh ự ỉ

1.3.3. Tính ý chí:

Pháp  lu t  th   hi n  ý  chí  c a  giai  c p  c m  ậ ể ệ ủ ấ ầ quy n.  Ý  chí  đó  th   hi n  rõ    m c  đích  xây  ề ể ệ ở ụ

d ng pháp lu t, n i dung pháp lu t và d  ki n  ự ậ ộ ậ ự ế

hi u  ng  c a  pháp  lu t  khi  tri n  khai  vào  đ i  ệ ứ ủ ậ ể ờ

s ng th c t ố ự ế

1.3.4.  Tính xã h i (tính khách quan) ộ : 

Pháp  lu t  ph i  phù  h p  v i  th c  t   khách  ậ ả ợ ớ ự ế quan, nhu c u c a xã h i ầ ủ ộ

­ Pháp lu t t o ra môi tr ậ ạ ườ ng  n đ nh cho  ổ ị

vi c  thi t  l p  các  m i  bang  giao  gi a  các  ệ ế ậ ố ữ

qu c gia ố

3. CÁC KI U PHÁP LU T  Ể Ậ

Ki u  pháp  lu t  là t ng  th   nh ng d u  hi u  ể ậ ổ ể ữ ấ ệ (đ c đi m) c  b n, đ c thù c a pháp lu t, th   ặ ể ơ ả ặ ủ ậ ể

hi n b n ch t giai c p và nh ng đi u ki n t n  ệ ả ấ ấ ữ ề ệ ồ

t i và phát tri n c a pháp lu t trong m t hình  ạ ể ủ ậ ộ thái kinh t  xã h i nh t đ nh ế ộ ấ ị

 T ươ ng  ng v i các ki u nhà n ứ ớ ể ướ c ta có các 

Ba ki u pháp lu t:  ể ậ ch  nô, phong ki n và  ủ ế

t   s n ư ả  tuy  có  nh ng  đ c  tr ng  riêng  bi t,  ữ ặ ư ệ song chúng đ u có đ c đi m chung là: đ u  ề ặ ể ề

th  hi n ý chí c a thi u s  giai c p bóc l t  ể ệ ủ ể ố ấ ộ trong xã h i; c ng c  và b o v  ch  đ  t   ộ ủ ố ả ệ ế ộ ư

h u  v   t   li u  s n  xu t;  b o  đ m  v   m t  ữ ề ư ệ ả ấ ả ả ề ặ pháp  lý  s   áp  b c,  bóc  l t  c a  giai  c p  ự ứ ộ ủ ấ

th ng tr  đ i v i nhân dân lao đ ng, duy trì  ố ị ố ớ ộ tình tr ng b t bình đ ng trong xã h i ạ ấ ẳ ộ

Ki u  ể pháp  lu t  xã  h i  ch   nghĩa  ậ ộ ủ đang  trên  con  đ ườ ng  hình  thành  và  phát  tri n,  ể

t ng  b ừ ướ c  xây  d ng  m t  ch   đ   s   h u  ự ộ ế ộ ở ữ công c ng v  t  li u s n xu t ch  y u;  ộ ề ư ệ ả ấ ủ ế th   ể

hi n  ý  chí  c a  đa  s   nhân  dân  lao  đ ng  ệ ủ ố ộ trong xã h i ộ ; h n ch  d n và đi đ n xoá b   ạ ế ầ ế ỏ bóc  l t,  xây  d ng  m t  xã  h i  công  b ng,  ộ ự ộ ộ ằ bình đ ng và t  do ẳ ự

4. CÁC HÌNH TH C PHÁP LU T Ứ Ậ

4.1. Khái ni m hình th c c a pháp lu t ệ ứ ủ ậ

Hình th c pháp lu t là cách th c mà giai  ứ ậ ứ

c p  th ng  tr   s   d ng  đ   nâng  ý  chí  c a  ấ ố ị ử ụ ể ủ giai c p mình lên thành pháp lu t ấ ậ

Hình th c pháp lu t g m: hình th c bên  ứ ậ ồ ứ ngoài  (ngu n  c a  pháp  lu t)  và  hình  th c  ồ ủ ậ ứ bên trong c a pháp lu t (c u trúc c a pháp  ủ ậ ấ ủ

lu t) ậ

4.2. Hình th c bên ngoài c a pháp lu t ứ ủ ậ

Hình th c bên ngoài c a pháp lu t là s   ứ ủ ậ ự

bi u hi n ra bên ngoài c a pháp lu t ể ệ ủ ậ

D a vào ph ự ươ ng th c th  hi n ý chí c a  ứ ể ệ ủ nhà n ướ c thành pháp lu t, ta có:  ậ T p quán  ậ pháp, văn b n quy ph m pháp lu t ả ạ ậ , ti n l   ề ệ pháp  và  nh ng  nguyên  t c  c a  pháp  lu t  ữ ắ ủ ậ tôn  giáo.  Có  n ướ c  còn  quan  ni m  c   t   ệ ả ư

t ưở ng,  h c  thuy t  khoa  h c  pháp  lý  cũng  ọ ế ọ

có giá tr  đ ị ượ c áp d ng nh  pháp lu t ụ ư ậ

­  T p quán pháp  ậ là nh ng t p quán hình  ữ ậ thành  và  l u  truy n  trong  xã  h i,  phù  h p  ư ề ộ ợ

v i  l i  ích  c a  giai  c p  th ng  tr   và  đ ớ ợ ủ ấ ố ị ượ c  nhà n ướ c th a nh n, nâng chúng lên thành  ừ ậ

nh ng  quy  t c  x   s   chung  và  đ ữ ắ ử ự ượ c  nhà 

n ướ c b o đ m th c hi n ả ả ự ệ

Hình  th c  này  đ ứ ượ c  s   d ng  r ng  rãi  ử ụ ộ trong pháp lu t ch  nô và pháp lu t phong  ậ ủ ậ

ki n; ế

Nhà n ướ c t  s n và pháp lu t xã h i ch   ư ả ậ ộ ủ nghĩa  ngày  nay  tuy  có  s   d ng  nh ng    ử ụ ư ở

ph m vi h p.  ạ ẹ

­  Ti n l  pháp  ề ệ là các quy t  đ nh c a c   ế ị ủ ơ quan  hành  chính  ho c  xét  x   đ ặ ử ượ c  nhà 

n ướ c  th a  nh n  là  khuôn  m u  đ   gi i  ừ ậ ẫ ể ả quy t các v  vi c t ế ụ ệ ươ ng t ự

Hình  th c  này  đ ứ ượ c  s   d ng  r ng  rãi  ử ụ ộ trong  pháp  lu t  ch   nô,  pháp  lu t  phong  ậ ủ ậ

ki n  và  h   th ng  pháp  lu t  Ăng  lô­  x c  ế ệ ố ậ ắ xông c a các n ủ ướ c t  s n (Anh qu c, Hoa  ư ả ố

K , Sênêgan, b  bi n ngà) ỳ ờ ể

­  Văn b n quy ph m pháp lu t ả ạ ậ  là nh ng  ữ văn  b n  do  c   quan  nhà  n ả ơ ướ c  có  th m  ẩ quy n ban hành, trong đó có ch a đ ng các  ề ứ ự quy  t c  x   s   mang  tính  b t  bu c  chung  ắ ử ự ắ ộ

đ ượ c áp d ng nhi u l n trong th c t  cu c  ụ ề ầ ự ế ộ

s ng ố

Các  văn  b n  quy  ph m  pháp  lu t  chia  ả ạ ậ làm  2  lo i:  văn  b n  lu t  và  văn  b n  d ạ ả ậ ả ướ i 

lu t ậ

­ Lu t tôn giáo ậ  là nh ng quy t c c a tôn  ữ ắ ủ giáo đ ượ c nhà n ướ c th a nh n và nâng lên  ừ ậ thành  pháp  lu t.  Hình  th c  này  đ ậ ứ ượ c  s   ử

d ng  r ng  rãi  trong  nhà  n ụ ộ ướ c  phong  ki n.  ế Ngày nay   m t s  n ở ộ ố ướ c theo Đ o h i kinh  ạ ồ

Cô  ran  đ ượ c  coi  nh   m t  lo i  ngu n  ch   ư ộ ạ ồ ủ

y u    c a  pháp  lu t  (m t  s   n ế ủ ậ ộ ố ướ ở c    Trung  đông nh    r p saudi ) ư Ả ậ

4.3. Hình th c bên trong c a pháp lu t ứ ủ ậ

Hình  th c  bên  trong  c a  pháp  lu t  là  hình  ứ ủ ậ

th c c u trúc c a pháp lu t. Pháp lu t có các  ứ ấ ủ ậ ậ

b   ph n  c   c u,  bao  g m:  quy  ph m  pháp  ộ ậ ơ ấ ồ ạ

Ch ng h n, Lu t hôn nhân và Gia đình có  ẳ ạ ậ các  ch   đ nh:  k t  hôn,  ly  hôn,  nuôi  con  ế ị ế nuôi, trách nhi m gi a cha m  đ i v i con  ệ ữ ẹ ố ớ cái, con cái đ i v i cha m ố ớ ẹ

Ngành  lu t ậ  là  t ng  th   các  quy  ph m  ổ ể ạ pháp lu t đi u ch nh m t lĩnh v c quan h   ậ ề ỉ ộ ự ệ

xã  h i  b ng  nh ng  ph ộ ằ ữ ươ ng  pháp  đi u  ề

ch nh đ c thù riêng.  ỉ ặ