Bảo đảm quyền tiếp cận công lý là một yêu cầu đối với Tòa án trong việc bảo đảm quyền con người. Mục đích quan trọng nhất của tố tụng tư pháp là bảo đảm cho mọi đối tượng trong xã hội có quyền tiếp cận công lý, tiếp cận Tòa án một cách không hạn chế và được xét xử công bằng, trong thời gian hợp lý. Bất bình đẳng về tiếp cận thông tin và các dịch vụ pháp lý đang là rào cản trong việc tiếp cận công lý, bảo đảm quyền của người dân trên thực tế. Việc cải cách tư pháp và nâng cao hiệu lực, hiệu quả của pháp luật là nhu cầu cấp thiết bảo đảm quyền con người hiện nay ở Việt Nam.
Trang 1B o đ m quy n ti p c n c ả ả ề ế ậ ông lý m t ộ yêu cầu trong vi c ệ
b o đ m quy n con ng ả ả ề ườ c a i ủ tòa án
Chu Th Ng c ị ọ *
Khoa Lu t, ậ Đ i h c Qu c gia Hà N i, 144 Xuân Th y, C u Gi y, Hà N i, Vi t Nam ạ ọ ố ộ ủ ầ ấ ộ ệ
Nh n ngày 05 tháng 01 năm 2017ậ
Ch nh s a ngày 28 tháng 02 năm 2017; Ch p nh n đăng ngày 22 tháng 3 năm 2017ỉ ử ấ ậ
Tóm t t: ắ B o đ m quy n ti p c n công lý là m t yêu c u đ i v i Tòa án trong vi c b o đ mả ả ề ế ậ ộ ầ ố ớ ệ ả ả quy n con ngề ườ M c đích quan tr ng nh t c a t t ng t pháp là b o đ m cho m i đ ii ụ ọ ấ ủ ố ụ ư ả ả ọ ố
tượng trong xã h i có quy n ti p c n công lý, ti p c n Tòa án m t cách không h n ch vàộ ề ế ậ ế ậ ộ ạ ế
được xét x công b ng, trong th i gian h p lý. Bử ằ ờ ợ ất bình đ ng v ti p c n thông tin và các d chẳ ề ế ậ ị
v pháp lý đang là rào c n trong vi c ti p c n công lý, b o đ m quy n c a ngụ ả ệ ế ậ ả ả ề ủ ười dân trên th cự
t Vi c c i cách t pháp và nâng cao hi u l c, hi u qu c a pháp lu t là nhu c u c p thi tế ệ ả ư ệ ự ệ ả ủ ậ ầ ấ ế
b o đ m quy n con ngả ả ề ười hi n nay Vi t Nam.ệ ở ệ
T khóa: ừ Tòa án; ti p c n công lý; b o đ m quy n con ng i.ế ậ ả ả ề ườ
B o đ m quy n và kh năng ti p c nả ả ề ả ế ậ
công lý được coi là m t trong nh ng nguyênộ ữ
t c b n ch t c a quy n t pháp và cũng làắ ả ấ ủ ề ư
m t trong nh ng đ c tr ng c b n b o đ mộ ữ ặ ư ơ ả ả ả
quy n con ngề ười b ng Tòa án ằ Khái ni mệ
"Quy n tề i p c n công lý" đế ậ ược nh c đ nắ ế
nhi u ề trong khoa h c pháp lý và ọ trên các di nễ
đàn, các nghiên c u pháp lý qu c t và qu cứ ố ế ố
gia trong th i gian quaờ Tuy nhiên, n i dungộ
c a ủ khái ni mệ ti p c n công lý hi n v n cònế ậ ệ ẫ
được hi u theo nhi u cách khác nhau. ể ề
1. Ti p c n công lý b o đ m cho quy nế ậ ả ả ề
được xét x công b ngử ằ
Xu t phát t khái ni m công lý chính làấ ừ ệ
công b ng, l ph i, s th t. Công lý b o đ mằ ẽ ả ự ậ ả ả
hoàn tr cho m i ngả ọ ười cái mà h có quy nọ ề
được hưởng và tước b quy n c a ngỏ ề ủ ười vi
ph m, nên công lý thạ ường g n v i m t thi tắ ớ ộ ế
ch phân x đúng, sai. Theo cách hi u truy nế ử ể ề
Tác gi liên h ĐT.: 84437549177 ả ệ
Email: ngocct@vnu.edu.vn
th ng, ti p c n công lý là kh năng đố ế ậ ả ược xét
x công b ng thông qua s d ng các d ch vử ằ ử ụ ị ụ pháp lý công và t chính th ng, trong đó Tòaư ố
án được coi là thi t ch có kh năng nh tế ế ả ấ trong vi c b o v công lý, b o v quy n conệ ả ệ ả ệ ề
người vì Tòa án là c quan duy nh t có quy nơ ấ ề nhân danh nhà nước phán x ai đó là có t iử ộ theo lu t đ nh, tr l i công b ng cho ngậ ị ả ạ ằ ườ ị i b
vi ph m Tuy nhiên ngày nay, Lu t nhânạ ậ quy n qu c t b o đ m cho m i ngề ố ế ả ả ọ ười khả năng tìm ki m công b ng thông qua b t cế ằ ấ ứ
m t c ch nào, thay vì ch thông qua nh ngộ ơ ế ỉ ữ thi t ch t pháp chính th ng, do v y ti p c nế ế ư ố ậ ế ậ công lý còn được hi u là kh năng m i ngể ả ọ ườ i
có th tìm ki m và đ t để ế ạ ược m t s đ n bùộ ự ề
ho c kh c ph c cho nh ng b t công, thi t h iặ ắ ụ ữ ấ ệ ạ
ho c t n thặ ổ ương do các ch th gây ra thôngủ ể qua các c ch t pháp chính th ng ho cơ ế ư ố ặ không chính th ng phù h p v i quy đ nh c aố ợ ớ ị ủ
lu t qu c t v nhân quy n [1, tr.189].ậ ố ế ề ề
Dù cách ti p c n hi n đ i này m ra cácế ậ ệ ạ ở
c h i ch đ ng cho vi c b o v công lý, b oơ ộ ủ ộ ệ ả ệ ả
v quy n con ngệ ề ười thông qua nhi u c ch ,ề ơ ế
phương th c khác nhau đ gi i quy t cácứ ể ả ế 25
Trang 2tranh ch p, tuy nhiên trong ph m vi m t qu cấ ạ ộ ố
gia, hi u qu nh t c a ti p c n công lý là tìmệ ả ấ ủ ế ậ
ki m s công b ng, kh c ph c s b t công,ế ự ằ ắ ụ ự ấ
thi t h i, t n thệ ạ ổ ương thông qua các thi t chế ế
quy n l c c a nhà nề ự ủ ước, đ c bi t là thi t chặ ệ ế ế
t pháp Tòa án.ư
Quy n ti p c n công lý v a là yêu c u,ề ế ậ ừ ầ
v a là m c tiêu c a s phát tri n, là s b oừ ụ ủ ự ể ự ả
đ m t do, dân ch c a Nhà nả ự ủ ủ ước pháp
quy n. Dù cách hi u th nào, quy n ti p c nề ể ế ề ế ậ
công lý v i m i ngớ ọ ười dân, trước h t là Tòaế
án ph i d ti p c n, ph i b o đ m cho t t cả ễ ế ậ ả ả ả ấ ả
các đương s , nh ng ngự ữ ười "y u th " đang bế ế ị
xâm h i nh n đạ ậ ược s tr giúp pháp lý màự ợ
không g p ph i khó khăn gì. S g n gũi gi aặ ả ự ầ ữ
t pháp và đư ương s là v n đ đ u tiên v đ aự ấ ề ầ ề ị
lý. Vi c thi t l p các Tòa án ph i b o đ mệ ế ậ ả ả ả
thu n l i đi l i c a ngậ ợ ạ ủ ười dân. Tuy nhiên, sự
g n gũi gi a m t d ch v công v i ngầ ữ ộ ị ụ ớ ườ ử i s
d ng không ch đụ ỉ ược đo kilomet: vi c khi uở ệ ế
ki n đ n c quan t pháp đôi khi không dệ ế ơ ư ễ
dàng do các th t c rủ ụ ườm rà, ph c t p, hìnhứ ạ
th c và hay b trì hoãn. Đ c bi t, đáng ti c làứ ị ặ ệ ế
h u qu c a vi c không tuân th th i h nậ ả ủ ệ ủ ờ ạ
ho c th th c th t c có th gây ra thi t h iặ ể ứ ủ ụ ể ệ ạ
cho các bên, thi u các d ch v ti p c n v iế ị ụ ế ậ ớ
pháp lu t và t pháp, ậ ư Quy n ti p c n côngề ế ậ
lý là quy n đề ược thông tin đ y đ v quyầ ủ ề
trình, k t qu t t ng c a v án do c quanế ả ố ụ ủ ụ ơ
nhà nước có th m quy n th c hi n.ẩ ề ự ệ Vi cệ
niêm y t công khai th t c t pháp là m t yêuế ủ ụ ư ộ
c u b t bu c đ i v i các tr s Tòa án; tônầ ắ ộ ố ớ ụ ở
tr ng và th c hi n đ y đ các quy n t t ngọ ự ệ ầ ủ ề ố ụ
c a ngủ ười tham gia t t ng là yêu c u quanố ụ ầ
tr ng c a nguyên t c b o đ m quy n ti pọ ủ ắ ả ả ề ế
c n công lý. ậ
M c tiêu cu i cùng c a ti p c n công lý làụ ố ủ ế ậ
b o đ m quy n đả ả ề ược xét x công b ng, đử ằ ượ c
khôi ph c l i quy n l i b xâm h i b i cácụ ạ ề ợ ị ạ ở
ch th khác. Theo GS.TSKH. Đào Trí Úc, n iủ ể ộ
dung c a quy n ti p c n công lý th hi n ủ ề ế ậ ể ệ ở
vi c b o đ m th c hi n các quy n c b n vệ ả ả ự ệ ề ơ ả ề
t t ng đã đố ụ ược lu t nhân quy n qu c t vàậ ề ố ế
pháp lu t qu c gia ghi nh n, trậ ố ậ ước h t làế
quy n đề ược xét x , xét x k p th i và quy nử ử ị ờ ề
bình đ ng trẳ ước pháp lu t và Tòa án [2,ậ tr.32]
Đi u 10, Tuyên ngôn th gi i v nhânề ế ớ ề quy n (UDHR) quy đ nh r ng "ề ị ằ m i ng ọ ườ i
đ u bình đ ng v quy n đ ề ẳ ề ề ượ c xét x công ử
b ng và công khai b i m t tòa án đ c l p và ằ ở ộ ộ ậ khách quan" đ xác đ nh các quy n và nghĩaể ị ề
v c a ngụ ủ ười tham gia t t ng, cũng nh vố ụ ư ề
b t c s bu c t i nào đ i v i h M i ngấ ứ ự ộ ộ ố ớ ọ ọ ườ i
đ u đề ược đ i x công b ng trố ử ằ ước tòa án,
được suy đoán vô t i và độ ược đ m b o nh ngả ả ữ
t t ng t i thi u dành cho b can, b cáo trongố ụ ố ể ị ị
t t ng hình s nh đố ụ ự ư ược thông báo không
ch m tr và chi ti t b ng m t ngôn ng màậ ễ ế ằ ộ ữ
người đó hi u v b n ch t và lý do bu c t iể ề ả ấ ộ ộ mình; có đ th i gian và đi u ki n thu n l iủ ờ ề ệ ậ ợ
đ chu n b bào ch a và liên h v i ngể ẩ ị ữ ệ ớ ườ i bào ch a do chính mình l a ch n; đữ ự ọ ược xét xử
mà không b trì hoãn m t cách vô lý; đị ộ ược có
m t trong khi xét x và đặ ử ược t bào ch aự ữ
ho c thông qua s tr giúp pháp lý theo s l aặ ự ợ ự ự
ch n c a mình; đọ ủ ược th m v n ho c yêu c uẩ ấ ặ ầ
th m v n nh ng nhân ch ng bu c t i mình vàẩ ấ ữ ứ ộ ộ
được m i ngờ ười làm ch ng g t i cho mìnhứ ỡ ộ
t i phiên tòa và th m v n h t i tòa; (kho nớ ẩ ấ ọ ạ ả
3, Đi u 14 Công ề ước qu c t v các quy nố ế ề ề dân s và chính tr (ICCPR)). Đự ị ược b o vả ệ
b ng m t phiên tòa công b ng là y u t thi tằ ộ ằ ế ố ế
y u đ đ m b o các quy n c b n c a conế ể ả ả ề ơ ả ủ
người nh quy n s ng, quy n t do và anư ề ố ề ự ninh cá nhân
M t trong nh ng m c đích quan tr ngộ ữ ụ ọ
nh t c a t t ng t pháp là b o đ m cho m iấ ủ ố ụ ư ả ả ọ
đ i tố ượng trong xã h i có quy n ti p c nộ ề ế ậ công lý, ti p c n Tòa án m t cách không h nế ậ ộ ạ
ch và đế ược xét x công b ng, trong m t th iử ằ ộ ờ gian h p lý. Quy n này b o đ m cá nhân, cợ ề ả ả ơ quan, t ch c có quy n yêu c u tòa án b o vổ ứ ề ầ ả ệ quy n và l i ích h p pháp c a mình ho c c aề ợ ợ ủ ặ ủ
người khác trong các tranh ch p c th Đi uấ ụ ể ề
đó đ ng nghĩa v i vi c Tòa án không th n iồ ớ ệ ể ạ
ra b t c lý do gì đ t ch i xét x cho ngấ ứ ể ừ ố ử ườ i dân khi h yêu c u. ọ ầ Tòa án ph i th t s là chả ậ ự ỗ
d a c a nhân dân trong vi c b o v công lý,ự ủ ệ ả ệ quy n con ngề ười; v i vai trò là c quan xét x ,ớ ơ ử
th c hi n quy n t pháp cho nên Tòa án ph iự ệ ề ư ả
Trang 3có trách nhi m gi i quy t m i tranh ch p,ệ ả ế ọ ấ
khi u ki n c a cá nhân, c quan, t ch c vế ệ ủ ơ ổ ứ ề
dân s Ngay c khi ch a có đi u lu t đ ápự ả ư ề ậ ể
d ng gi i quy t các v vi c dân s do ngụ ả ế ụ ệ ự ườ i
dân khi u ki n, ế ệ Tòa án v n ph i xem xét gi iẫ ả ả
quy t. Các quy đ nh v th m quy n c a Tòaế ị ề ẩ ề ủ
án (th m quy n theo lãnh th , th m quy nẩ ề ổ ẩ ề
theo v vi c) ph i b o đ m đ các bên có thụ ệ ả ả ả ể ể
ti p c n đ n Tòa án gi i quy t v vi c m tế ậ ế ả ế ụ ệ ộ
cách h p lý và bình đ ng Tòa án có th mợ ẳ ẩ
quy n ph i có trách nhi m th lý v án đề ả ệ ụ ụ ể
gi i quy t theo quy đ nh c a pháp lu t, cóả ế ị ủ ậ
nghĩa v hụ ướng d n cho các bên ho c chuy nẫ ặ ể
đ n kh i ki n, đ n yêu c u đ n Tòa án cóơ ở ệ ơ ầ ế
th m quy n và báo cho ngẩ ề ười kh i ki n,ở ệ
người yêu c u n u v vi c dân s thu cầ ế ụ ệ ự ộ
th m quy n gi i quy t c a Tòa án khác, b oẩ ề ả ế ủ ả
đ m v vi c đả ụ ệ ược xét x m t cách nhanhử ộ
chóng, h p lý, tránh kéo dài, gây nh hợ ả ưở ng
đ n quy n l i c a các bên và t n kém v th iế ề ợ ủ ố ề ờ
gian, ti n c a c a cá nhân và Nhà nề ủ ủ ước
B o đ m quy n ti p c n công lý choả ả ề ế ậ
nhóm người d b t n thễ ị ổ ương là m t trongộ
nh ng đ i tữ ố ượng được lu t nhân quy n qu cậ ề ố
t và pháp lu t qu c gia đ c bi t quan tâm.ế ậ ố ặ ệ
Theo đó, nguyên đ n không ch là nh ngơ ỉ ữ
người có quy n và l i ích b vi ph m mà cònề ợ ị ạ
có th là ngể ười đ i di n (theo ch đ nh c aạ ệ ỉ ị ủ
pháp lu t ho c theo y quy n) cho nh ngậ ặ ủ ề ữ
người khác đ b o v quy n và l i ích h pể ả ệ ề ợ ợ
pháp c a h Đi u này đ m b o quy n yêuủ ọ ề ả ả ề
c u đầ ược Tòa án b o v quy n và l i ích h pả ệ ề ợ ợ
pháp c a m i cá nhân trong xã h i, đ c bi tủ ọ ộ ặ ệ
trong trường h p ợ đương s là ngự ười ch aư
thành niên, người m t năng l c hành vi dânấ ự
s , ngự ườ ị ại b h n ch năng l c hành vi dân s ,ế ự ự
người có khó khăn trong nh n th c, làm chậ ứ ủ
hành vi Nh ng đ i tữ ố ượng này n u không cóế
người đ i di n ho c ngạ ệ ặ ười đ i di n theoạ ệ
pháp lu t c a h thu c trậ ủ ọ ộ ường h p b c mợ ị ấ
làm đ i di n (ch ng h n trạ ệ ẳ ạ ường h p ngợ ườ i
đ i di n có quy n và l i ích đ i l p v iạ ệ ề ợ ố ậ ớ
quy n và l i ích c a ngề ợ ủ ườ ượi đ c đ i di n ),ạ ệ
thì Tòa án ph i ch đ nh ngả ỉ ị ười đ i di n đạ ệ ể
tham gia t t ng đ m b o quy n l i c aố ụ ả ả ề ợ ủ
nhóm ngườ ếi y u th nh t trong xã h i.ế ấ ộ
Th c t cho th y đ i v i ngự ế ấ ố ớ ười dân y uế
th , không có s c m nh quy n l c, ti n tài,ế ứ ạ ề ự ề
th m chí không có c am hi u v ki n th cậ ả ể ề ế ứ pháp lu t nên b n thân không th ch ng đậ ả ể ố ỡ
đượ ực s xâm h i t các ch th khác. Quy nạ ừ ủ ể ề yêu c u đầ ược Tòa án b o v quy n và l i íchả ệ ề ợ
h p pháp c a mình hay quy n ti p c n côngợ ủ ề ế ậ
lý là m t trong nh ng quy n c b n độ ữ ề ơ ả ược lu tậ nhân quy n qu c t ghi nh n và b o đ mề ố ế ậ ả ả
th c hi n. Theo đó, m i ngự ệ ọ ườ ềi đ u có quy nề
được xét x b i m t tòa án đúng th m quy n,ử ở ộ ẩ ề
đ c l p và không thiên v , độ ậ ị ược thành l p theoậ
lu t và quy n "ậ ề có m t trong khi xét x và ặ ử
đ ượ ự c t bào ch a ho c nh s tr giúp pháp ữ ặ ờ ự ợ
lý do mình ch n; n u ch a có s tr giúp ọ ế ư ự ợ pháp lý thì ph i đ ả ượ c thông báo v quy n ề ề này; trong tr ườ ng h p do l i ích c a công lý ợ ợ ủ đòi h i, ph i b trí cho ng ỏ ả ố ườ i đó m t s tr ộ ự ợ giúp pháp lý mà không ph i tr ti n n u ả ả ề ế
ng ườ i đó không có đ đi u ki n đ tr ủ ề ệ ể ả"
(đi m d, kho n 3 Đi u 14 ICCPR).ể ả ề Quy n yêuề
c u đầ ược Tòa án b o v quy n và l i ích h pả ệ ề ợ ợ pháp là s b o đ m an toàn cho m i công dân,ự ả ả ọ giúp nh ng ngữ ười nghèo nh t, khó khăn nh tấ ấ cũng có th để ược Tòa án b o v , đ c bi tả ệ ặ ệ trong các tranh ch p dân s khi mà t t ng yêuấ ự ố ụ
c u ph i có s khi u ki n c a đầ ả ự ế ệ ủ ương s thìự
v vi c dân s m i đụ ệ ự ớ ược Tòa án th lý gi iụ ả quy t.ế
Vi c tri n khai th c t quy n ti p c nệ ể ự ế ề ế ậ công lý đ c bi t ph i đặ ệ ả ược b o đ m b i m tả ả ở ộ
h th ng tr giúp pháp lý. S hi u bi t phápệ ố ợ ự ể ế
lu t c a ngậ ủ ười dân r t có ý nghĩa đ i v i vi cấ ố ớ ệ
ti p c n công lý, b i l m t ngế ậ ở ẽ ộ ười không bi tế
được các quy n và c ch b o v quy n sề ơ ế ả ệ ề ẽ không bao gi có nh ng ý tờ ữ ưởng và hành đ ngộ
v ti p c n công lý [1, tr.190]. H th ng trề ế ậ ệ ố ợ giúp pháp lý không ch giúp ngỉ ười dân hi uể
bi t v pháp lu t, mà còn xúc ti n nh ng thế ề ậ ế ữ ủ
t c t pháp giúp ngụ ư ười dân tìm ki m đế ượ ự c s
đ n bù, kh c ph c các thi t h i khi các quy nề ắ ụ ệ ạ ề
và l i ích h p pháp b vi ph m.ợ ợ ị ạ
Trang 42. Tăng cường quy n ti p c n công lý ề ế ậ ở
Vi t Nam hi n nayệ ệ
Quy n ti p c n công lý đã đề ế ậ ược ghi nh nậ
và b o đ m trong Hi n pháp và pháp lu t tả ả ế ậ ố
t ng nụ ở ước ta, Chương trình c i cách t phápả ư
đ n năm 2020 và k ho ch công tác c i cáchế ế ạ ả
t pháp năm 2006 c a ngành TAND đã đ t raư ủ ặ
m c tiêu: "ụ Nghiên c u, t ng b ứ ừ ướ c th c hi n ự ệ
đ i m i th t c hành chính t pháp t i Tòa án ổ ớ ủ ụ ư ạ
theo h ướ ng công khai, đ n gi n, thu n ti n ơ ả ậ ệ
đ ng ể ườ i dân d dàng th c hi n quy n kh i ễ ự ệ ề ở
ki n c a h tr ệ ủ ọ ướ c Tòa án, ng ườ i dân kh i ở
ki n m t Tòa án, Tòa án có trách nhi m xác ệ ở ộ ệ
đ nh th m quy n gi i quy t thu c c quan ị ẩ ề ả ế ộ ơ
nào đ chuy n h s và thông báo cho ng ể ể ồ ơ ườ i
kh i ki n bi t; công khai hóa th t c ti p c n ở ệ ế ủ ụ ế ậ
h s , cung c p tài li u, thông tin, trích l c ồ ơ ấ ệ ụ
b n án, quy t đ nh c a Tòa án theo quy đ nh ả ế ị ủ ị
c a pháp lu t ủ ậ ". Vi c kh ng đ nh m c tiêu xâyệ ẳ ị ụ
d ng Nhà nự ước pháp quy n trong Hi n phápề ế
1992 và đã được c th hóa trong Hi n phápụ ể ế
2013 v i vi c hi n đ nh các giá tr c a nhàớ ệ ế ị ị ủ
nước pháp quy n nh quy n con ngề ư ề ườ i,
quy n t pháp c a Tòa án, nhi m v b o về ư ủ ệ ụ ả ệ
công lý, b o v quy n con ngả ệ ề ười, b o v cácả ệ
giá tr đã đị ược ghi nh n c a Tòa án,… có thậ ủ ể
th y m c đích cao c , tr ng tâm c a nhà nấ ụ ả ọ ủ ướ c
ta hướng t i là vì con ngớ ười, vì công lý. Đ mả
b o quy n ti p c n công lý là m t trongả ề ế ậ ộ
nh ng yêu c u c a Tòa án trong vi c b oữ ầ ủ ệ ả
đ m quy n con ngả ề ười. Tuy nhiên qua k t quế ả
kh o sát th c tr ng công b ng và bình đ ngả ự ạ ằ ẳ
d a trên ý ki n c a ngự ế ủ ười dân do Chươ ng
trình phát tri n Liên h p qu c UNDP th cể ợ ố ự
hi n năm 2012 trên 21 t nh, thành ph c aệ ỉ ố ủ
Vi t Nam [3] cho th y th c tr ng ti p c nệ ấ ự ạ ế ậ
công lý và b o v các quy n c b n c aả ệ ề ơ ả ủ
người dân cũng nh hi u qu ho t đ ng c aư ệ ả ạ ộ ủ
các thi t ch nhà nế ế ước trong gi i quy t tranhả ế
ch p pháp lý và khi u n i hành chính Vi tấ ế ạ ở ệ
Nam hi n nay v n còn nhi u v n đ c n ph iệ ẫ ề ấ ề ầ ả
xem xét, kh c ph c.ắ ụ
Ch ng h n, kh o sát trên nh ng nhómẳ ạ ả ữ
thành ph n xã h i khác nhau v gi i tính, đ aầ ộ ề ớ ị
v , thu nh p, khu v c sinh s ng cho th y đangị ậ ự ố ấ
có s gia tăng b t bình đ ng v thu nh p vàự ấ ẳ ề ậ
c h i, b t bình đ ng trong ti p c n h th ngơ ộ ấ ẳ ế ậ ệ ố pháp lu t và t pháp, trong gi i quy t cácậ ư ả ế tranh ch p pháp lý dân s và khi u n i hànhấ ự ế ạ chính, tước đi c h i cho c nh tranh côngơ ộ ạ
b ng và bình đ ng gi a các cá nhân, tằ ẳ ữ ổ
ch c, ứ
Th c tr ng v các tranh ch p, khi u ki nự ạ ề ấ ế ệ
c a ngủ ười dân và vi c l a ch n các phệ ự ọ ươ ng
th c đ gi i quy t các tranh ch p phát sinhứ ể ả ế ấ trong cu c s ng cho th y tình tr ng ti p c nộ ố ấ ạ ế ậ công lý c a ngủ ười dân là r t th p, đ c bi t làấ ấ ặ ệ nhóm nh ng ngữ ười nghèo, dân trí th p, khuấ ở
v c xa xôi, h o lánh. Các tranh ch p ph bi nự ẻ ấ ổ ế
nh t là các tranh ch p v lao đ ng, kinh t ,ấ ấ ề ộ ế
thương m i, đ t đai, môi trạ ấ ường và các tranh
ch p dân s Khi h i v cách gi i quy t cácấ ự ỏ ề ả ế tranh ch p này, m t s không ít ngấ ộ ố ười dân trả
l i r ng "không hành đ ng" ho c "không bi tờ ằ ộ ặ ế
ph i làm gì" khi có các tranh ch p (22% đ iả ấ ố
v i tranh ch p đ t đai, 37% đ i v i tranhớ ấ ấ ố ớ
ch p lao đ ng) [3, tr.32] Đ i v i nh ngấ ộ ố ớ ữ
người "hành đ ng" khi có tranh ch p, ngộ ấ ườ i dân thường tìm đ n các c quan hành chínhế ơ
đ a phị ương c p xã/phấ ường ho c c quan hànhặ ơ chính c p huy n/qu n, t nh/thành đ yêu c uấ ệ ậ ỉ ể ầ
gi i quy t và h tr Ngả ế ỗ ợ ười dân ph i ti p c nả ế ậ
t 15 c quan đ yêu c u h tr và gi iừ ơ ể ầ ỗ ợ ả quy t tranh ch p, th i gian thế ấ ờ ường kéo dài
h n so v i quy đ nh c a Lu t khi u n i.ơ ớ ị ủ ậ ế ạ
Kh o sát cho th y các c quan, t ch c, cáả ấ ơ ổ ứ nhân được người dân l a ch n đ gi i quy tự ọ ể ả ế tranh ch p g m: c quan hành chính (UBNDấ ồ ơ
xã, phường, c quan hành chính c p huy n,ơ ấ ệ
t nh), c quan t pháp (Tòa án), c quan dânỉ ơ ư ơ
c , t ch c qu n chúng, quan h cá nhân, cácử ổ ứ ầ ệ
d ch v pháp lý (lu t s , tr giúp pháp lý).ị ụ ậ ư ợ Trong đó, Tòa án thường được ch n l a sauọ ự cùng và tùy vào t ng tranh ch p (ch cóừ ấ ỉ kho ng 3,3% t ng các tranh ch p đả ổ ấ ược đ aư
t i Tòa án yêu c u gi i quy t), trong đó tranhớ ầ ả ế
ch p đ t đai đấ ấ ược đ a đ n Tòa án nhi u h nư ế ề ơ các tranh ch p khác (g n 6% t ng các tranhấ ầ ổ
ch p đ t đai) [3, tr.33].ấ ấ
Trang 5Tình tr ng ti p c n công lý nạ ế ậ ở ước ta còn
th p do nhi u nguyên nhân, ch y u là: h nấ ề ủ ế ạ
ch c a ngế ủ ười dân trong vi c ti p c n phápệ ế ậ
lu t và các d ch v tr giúp pháp lý, đ c bi tậ ị ụ ợ ặ ệ
là đ i v i nh ng ngố ớ ữ ười nghèo, nh ng ngữ ườ ở i
vùng sâu, vùng xa, có hoàn c nh khó khăn; thả ủ
t c ti p c n các d ch v pháp lý công và tụ ế ậ ị ụ ư
pháp còn rườm rà; vi c gi i quy t khi u ki nệ ả ế ế ệ
còn kéo dài m t th i gian; tính hi u qu c aấ ờ ệ ả ủ
vi c gi i quy t các tranh ch p b ng quy nệ ả ế ấ ằ ề
l c công đâu đó v n ch a th t s t o ni mự ở ẫ ư ậ ự ạ ề
tin cho dân chúng. Đ thúc đ y quy n ti pể ẩ ề ế
c n công lý, b o đ m công b ng và bình đ ngậ ả ả ằ ẳ
cho người dân nở ước ta hi n nay, c n ph iệ ầ ả
ti p t c công cu c c i cách t pháp hế ụ ộ ả ư ướng t iớ
vi c nâng cao hi u l c, hi u qu c a phápệ ệ ự ệ ả ủ
lu t, quy n ti p c n công lý nh : ậ ề ế ậ ư
Th nh t ứ ấ , tăng cường tuyên truy n, phề ổ
bi n vi c s d ng d ch v tr giúp pháp lýế ệ ử ụ ị ụ ợ
trong gi i quy t các tranh ch p pháp lý. M cả ế ấ ặ
dù người nghèo, người khuy t t t và ngế ậ ườ i
thu c gia đình có công là đ i tộ ố ượng được trợ
giúp theo Lu t tr giúp pháp lý, nh ng các đ iậ ợ ư ố
tượng này cho bi t h h u nh không nh nế ọ ầ ư ậ
được tr giúp pháp lý khi có tranh ch p x y raợ ấ ả
nên h không bi t ph i gi i quy t các tranhọ ế ả ả ế
ch p đó nh th nào và cũng không bi t cácấ ư ế ế
quy n c a mình đ yêu c u b o v m tề ủ ể ầ ả ệ ở ộ
thi t ch đ c l p nh Tòa án. S thi u hi uế ế ộ ậ ư ự ế ể
bi t v pháp lu t khi n h m t đi c h iế ề ậ ế ọ ấ ơ ộ
được b o đ m quy n bình đ ng trả ả ề ẳ ước pháp
lu t và trậ ước Tòa án. Các c s tr giúp phápơ ở ợ
lý c n ch đ ng tuyên truy n ph bi n, phápầ ủ ộ ề ổ ế
lu t cũng nh các quy n l i c b n đ nậ ư ề ợ ơ ả ế
người dân, giúp h hi u đọ ể ược các quy n l iề ợ
và các cách th c đ yêu c u b o v các quy nứ ể ầ ả ệ ề
l i đó khi b xâm ph m. ợ ị ạ
Th hai, ứ đ i m i, đ n gi n hóa các thổ ớ ơ ả ủ
t c hành chính theo tinh th n c i cách t phápụ ầ ả ư
nh m t o đi u ki n thu n l i cho ngằ ạ ề ệ ậ ợ ười dân
ti p c n công lý. Đ i v i h th ng Tòa án,ế ậ ố ớ ệ ố
công khai m u đ n, th t c t t ng trong gi iẫ ơ ủ ụ ố ụ ả
quy t các tranh ch p t i các tr s tòa án làế ấ ạ ụ ở
m t yêu c u b t bu c. Tuy nhiên, không ít Tòaộ ầ ắ ộ
án c p huy n, c p t nh không niêm y t cácấ ệ ấ ỉ ế
thông tin này. Th t c hành chính còn rủ ụ ườ m
rà, ph c t p, ch ng h n, s đòi h i nhi u lo iứ ạ ẳ ạ ự ỏ ề ạ
gi y t khi vi c n p đ n kh i ki n, hay thấ ờ ệ ộ ơ ở ệ ủ
t c xin gi y ch ng nh n bào ch a c a nh ngụ ấ ứ ậ ữ ủ ữ
người tham gia bào ch a cho b can, b cáo,ữ ị ị quy n và l i ích h p pháp c a các đề ợ ợ ủ ương sự khi n ngế ười dân ph i đi l i t n kém và m tả ạ ố ấ
th i gian.ờ
Th ba ứ , các d ch v pháp lý ph i đị ụ ả ượ c cung c p m c chi phí h p lý, t o đi u ki nấ ở ứ ợ ạ ề ệ cho t ng l p dân c bao g m ngầ ớ ư ồ ười nghèo,
người có thu nh p th p có th ti p c n đậ ấ ể ế ậ ược.
Th t ứ ư, vi c t ch c h th ng Tòa án hi nệ ổ ứ ệ ố ệ nay ph i thu n l i cho vi c đi l i gi i quy tả ậ ợ ệ ạ ả ế các khi u ki n c a ngế ệ ủ ười dân. Rào c n v đ aả ề ị
lý trong vi c ti p c n t pháp cùng v i thệ ế ậ ư ớ ủ
t c rụ ườm rà là nh ng nguyên nhân khi nữ ế
người dân không mu n ch n l a phố ọ ự ương th cứ
gi i quy t tranh ch p b ng các thi t ch côngả ế ấ ằ ế ế quy n. Th c t , đ theo đu i các v ki n cóề ự ế ể ổ ụ ệ
đương s ph i đi l i nhi u l n hàng trăm câyự ả ạ ề ầ
s đ n d phiên tòa, khi n ngố ế ự ế ười dân th yấ phi n hà, m t m i.ề ệ ỏ
Th năm ứ , c n ph i nâng cao v trí, vai tròầ ả ị
c a Tòa án trong ho t đ ng t pháp. Ti p t củ ạ ộ ư ế ụ các gi i pháp tăng cả ường tính đ c l p, th mộ ậ ẩ quy n xét x và ch t lề ử ấ ượng xét x c a Tòaử ủ
án. Tòa án có nhi m v b o v công lý, b oệ ụ ả ệ ả
v quy n con ngệ ề ười, quy n công dân (kho nề ả
3 Đi u 102 Hi n pháp năm 2013), thì m iề ế ọ tranh ch p mà ngấ ười dân khi u ki n đ u ph iế ệ ề ả
được gi i quy t. Đúng nh ả ế ư yêu c u c a Đ ngầ ủ ả
ta t i Ngh quy t 49NQ/TW: “ạ ị ế Các c quan t ơ ư pháp ph i th c s là ch d a c a nhân dân ả ự ự ỗ ự ủ trong vi c b o v công lý, quy n con ng ệ ả ệ ề ườ i,
đ ng th i ph i là công c h u hi u b o v ồ ờ ả ụ ữ ệ ả ệ pháp lu t và pháp ch xã h i ch nghĩa, đ u ậ ế ộ ủ ấ tranh có hi u qu v i các lo i t i ph m ệ ả ớ ạ ộ ạ ”.
3. K t lu nế ậ
Th c tr ng ti p c n công lý đự ạ ế ậ ược coi là
thước đo b o đ m công b ng và bình đ ngả ả ằ ẳ
c a m i ngủ ọ ười dân trong m t xã h i. S b tộ ộ ự ấ bình đ ng trong vi c ti p c n công lý có thẳ ệ ế ậ ể
t o ra t tâm lý truy n th ng c a ngạ ừ ề ố ủ ười dân trong vi c ch n l a các phệ ọ ự ương th c b o đ mứ ả ả
Trang 6quy n c a mình khi có tranh ch p (ng i ki nề ủ ấ ạ ệ
t ng) nh ng cũng không th ph nh n r ngụ ư ể ủ ậ ằ
tính hi u qu c a các thi t ch công quy nệ ả ủ ế ế ề
trong vi c b o đ m quy n con ngệ ả ả ề ười còn
ch a đáp ng đư ứ ược yêu c u c a ngầ ủ ười dân.
Vi c c i cách t pháp và nâng cao hi u l c,ệ ả ư ệ ự
hi u qu c a pháp lu t là nhu c u c p thi tệ ả ủ ậ ầ ấ ế
b o đ m quy n con ngả ả ề ười hi n nay Vi tệ ở ệ
Nam. C n ph i hi n th c hóa vai trò b o vầ ả ệ ự ả ệ
công lý, b o v quy n con ngả ệ ề ười là nhi m vệ ụ
hàng đ u c a Tòa án đ ngầ ủ ể ười dân tin tưở ng
và l a ch n Tòa án làm thi t ch b o vự ọ ế ế ả ệ
quy n c a mình.ề ủ
Tài li u tham kh oệ ả
[1] Vũ Công Giao (2009), Ti p c n công lý và các ế ậ nguyên lý c a Nhà n ủ ướ c pháp quy n, T p ề ạ chí Khoa h c, ĐHQGHN, Lu t h c 25, tr. 189, 190 ọ ậ ọ [2] Đào Trí Úc (2014), B n ch t, đ c đi m và các ả ấ ặ ể nguyên t c ch đ o c a quy n t pháp Bài ắ ủ ạ ủ ề ư đăng trong sách: C i cách t pháp vì m t n n t ả ư ộ ề ư pháp liêm chính, Nxb ĐHQGHN, tr. 32.
[3] Ch ươ ng trình phát tri n Liên h p qu c (UNDP), ể ợ ố
Ch s Công lý Th c tr ng v công b ng và ỉ ố ự ạ ề ằ bình đ ng d a trên ý ki n c a ng ẳ ự ế ủ ườ i dân năm
2012, Công ty in Phú S , H.2013, tr.32, 33, 56 ỹ
Guarantee of Access to Justice – A Demand for Protection
of Human Rights by the Court
Chu Thi Ngoc
VNU School of Law, 144 Xuan Thuy, Cau Giay, Hanoi, Vietnam
Abstract: Guarantee of access to justice is a demand toward the Court in protection of human rights. The most important purpose of judicial proceedings is to guarantee for all persons in the society
to have access to justice, access to the Court in an unlimited manner and to have fair trial in reasonable time. Unfair in access to justice and legal services are ostacles in access to justice and warranty of civil rights in reality. Judicial reform and enhancement of validity and effectiveness of the law is urgent need to assure human rights in Vietnam at the moment
Keywords: Court; access to justice; guarantee of human rights.