Vài nét về âm nhạc cổ truyền trong đời sống cộng cư và vai trò của nghệ nhân qua nghiên cứu âm nhạc cổ truyền của người Bố Y ở xã Quyết Tiến, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang

Trong đời sống cộng cư, ba tộc người Bố Y, Nùng và H’mông ở xã Quyết Tiến, thuộc huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang có sự hòa trộn âm nhạc cổ truyền với nhau. Tuy vậy, người Bố Y vẫn có những biện pháp riêng để gìn giữ bản sắc âm nhạc cổ truyền của họ.

V,I NÉT V

V,I NÉT VỀỀỀỀ ÂM NH ÂM NH ÂM NHẠ ẠẠ ẠC C C C C CỔ Ổ Ổ TRUY TRUY TRUYỀỀỀỀN N N TRONG Đ

TRONG ĐỜ Ờ ỜI S I S I SỐ Ố ỐNG C NG C NG CỘ Ộ ỘNG CƯ V, VAI TRÒ C NG CƯ V, VAI TRÒ C NG CƯ V, VAI TRÒ CỦ ỦỦ ỦA NGH A NGH A NGHỆỆỆỆ NHÂN NHÂN NHÂN QUA NGHIÊN C

QUA NGHIÊN CỨ ỨỨ ỨU ÂM NH U ÂM NH U ÂM NHẠ ẠẠ ẠC C C C C CỔ Ổ Ổ TRUY TRUY TRUYỀỀỀỀN C N C N CỦ ỦỦ ỦA NGƯ A NGƯ A NGƯỜ Ờ ỜI B I B I BỐ Ố Ố Y Y Y Ở

Ở XÃ QUY XÃ QUY XÃ QUYẾẾẾẾT TI T TI T TIẾẾẾẾN, HUY N, HUY N, HUYỆỆỆỆN QU N QU N QUẢ ẢẢ ẢN B N B N BẠ ẠẠ Ạ, T , T , TỈỈỈỈNH H, GIANG NH H, GIANG NH H, GIANG

Trần Quốc Việt

Trường Đại học Thủ ñô Hà Nội

Tóm t

Tóm tắ ắắ ắtttt: Trong ñời sống cộng cư, ba tộc người Bố Y, Nùng và H’mông ở xã Quyết Tiến, thuộc huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang có sự hòa trộn âm nhạc cổ truyền với nhau Tuy vậy, người Bố Y vẫn có những biện pháp riêng ñể gìn giữ bản sắc âm nhạc cổ truyền của

họ Qua nghiên cứu, có thể thấy ñược vai trò quan trọng của người nghệ nhân trong việc bảo tồn âm nhạc cổ truyền của tộc người và sự cần thiết phải có chính sách hỗ trợ cho họ

T

Từ ừ ừ khóa khóa khóa: Bố Y, Nùng, H’mông, cộng cư, nghệ nhân, âm nhạc cổ truyền

Nhận bài ngày 4.9.2017; gửi phản biện, chỉnh sửa và duyệt ñăng ngày 15.10.2017

Liên hệ tác giả: Trần Quốc Việt; Email: tqviet@daihocthudo.edu.vn

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong công tác bảo tồn di sản âm nhạc cổ truyền, một số nhà nghiên cứu ñiền dã thực ñịa coi tất cả âm nhạc ñược diễn xướng trong các sinh hoạt âm nhạc cổ truyền của một tộc người là âm nhạc của tộc người ñó và nêu lên những phương thức bảo tồn chung chung, na

ná nhau cho tất cả các trường hợp Tuy nhiên, việc này còn có những khía cạnh cần ñược xem xét thêm Bởi, theo thuyết giao lưu văn hóa và những gì chúng tôi ñược biết qua nghiên cứu về âm nhạc của một số tộc người, khi các tộc người sống cộng cư, ít nhiều sẽ

có sự hòa trộn âm nhạc của họ với nhau Vì vậy, việc phân biệt các thành tố âm nhạc của riêng tộc người với các thành tố âm nhạc họ vay mượn của các tộc người khác cũng chính

là ñể nhận thức ñược ñúng những yếu tố âm nhạc góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của mỗi tộc người Mặt khác, thực tế cho thấy ñể giữ gìn di sản âm nhạc cổ truyền và thể hiện bản sắc trong ñời sống cộng cư, ngoài các phương thức phổ biến, có những tộc người ñã sáng tạo, tìm ra phương thức riêng ñể bảo tồn di sản âm nhạc của họ Điều ñó rất ñáng

được các nhà bảo tồn bản sắc văn hĩa quan tâm Bài báo này đi sâu tìm hiểu sự hịa trộn

âm nhạc cổ truyền trong đời sống cộng cư của ba tộc người Bố Y, Nùng, H’mơng ở xã Quyết Tiến, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, cách thức người Bố Y tự bảo tồn âm nhạc cổ truyền của họ và bàn luận về vai trị của người nghệ nhân trong vấn đề này

2 NỘI DUNG

2.1 Sự hịa trộn âm nhạc cổ truyền giữa ba tộc người Bố Y, Nùng, H’mơng ở

xã Quyết Tiến

Quyết Tiến là một xã ở trên đỉnh núi cao của dãy Tây Cơn Lĩnh, thuộc huyện Quản

Bạ, tỉnh Hà Giang Theo lời người già, trước đây, nơi này chỉ cĩ người Cờ Lao sống thành những bản riêng Về sau, một số nhĩm thuộc các tộc người khác di cư đến và sống cộng cư tại đây Qua khảo sát của chúng tơi, xã hiện cĩ nhiều người thuộc các tộc khác nhau cùng chung sống như Nùng, H’mơng, Tày, Giáy, Hoa, Kinh, Thái, Dao , trong đĩ số đơng là người Nùng, H’mơng và Bố Y Ngồi một số nhĩm của các tộc người khác nhau sống liền

kề, cĩ thơn bản người Nùng, H’mơng và Bố Y cịn sống xen kẽ với nhau

Ngồi những khía cạnh văn hĩa nĩi chung, âm nhạc cổ truyền nĩi riêng của họ hịa trộn vào nhau, được biểu hiện trong các sinh hoạt âm nhạc - đặc biệt trong âm nhạc lễ nghi tín ngưỡng Cụ thể, khi nghiên cứu âm nhạc cổ truyền của người Bố Y nơi đây, chúng tơi thấy:

− Bộ gõ đám ma của người Nùng được sử dụng trong đám ma của người Bố Y: tất cả

các đám ma của người Bố Y đều cĩ vài bộ gõ của người Nùng tấu nhạc hiếu Cĩ những đám sử dụng hàng chục bộ gõ của người Nùng Tuy nhiên khi sử dụng, ngồi các yếu tố nguyên bản Nùng cịn phải tuân theo kiêng kỵ của người Bố Y

Về các nhạc cơng, theo người già Bố Y, trước kia họ đều là người Nùng, sau này nhiều người Bố Y cũng học và biết chơi nên thành phần các nhạc cơng hiện nay bao gồm cả người Bố Y lẫn người Nùng

Về cách thức diễn tấu, các nhạc cơng bộ gõ đi trước đồn viếng Họ vừa đi vừa tấu nhạc dọc đường Sau khi đồn viếng vào viếng, các nhạc cơng bộ gõ chọn một chỗ bên ngồi nhà ngồi tấu nhạc cùng các nhạc cơng bộ gõ của tang gia và các đồn đến trước

Về bài bản, theo các nhạc cơng, bài bản họ tấu trong đám ma Bố Y vẫn là các bài bản

cổ truyền của người Nùng thường được tấu trong đám ma Nùng

Về kiêng kỵ khi diễn tấu, theo quy định của người Bố Y, các nhạc cơng bộ gõ Nùng khơng được diễn tấu ở trong nhà tang gia, khơng được đệm cho hát cúng và khơng được tấu khi người Bố Y đánh trống đồng

− Kèn của người H’mông ñược thổi trong hầu hết các ñám ma của người Bố Y Có

ñám dùng 1 kèn, có ñám dùng 2 kèn

Về các nhạc công kèn, các nghệ nhân Bố Y cho biết, lúc ñầu họ là người H’mông, sau

có một số người Bố Y biết chơi kèn cũng tham gia Tuy nhiên, giờ không còn người Bố Y nào biết nữa nên các nhạc công kèn hiện nay ñều là người H’mông

Về cách thức diễn xướng, nhạc công kèn ñến nhà tang gia ngồi ở một góc hiên trước cửa ra vào (thường cùng chỗ với các nhạc công bộ gõ Nùng) và tấu kèn Có lúc họ ñộc tấu,

có lúc họ hòa tấu với bộ gõ Nùng Khi hòa tấu như vậy, bộ gõ Nùng ñóng vai trò như phần ñệm cho tiếng kèn vậy

Về bài bản diễn xướng, theo các nhạc công kèn, họ tấu các bài cổ truyền như vẫn tấu trong các ñám ma H’mông

Về kiêng kỵ, cũng như các bộ gõ Nùng, kèn H’mông không ñược dùng ñệm cho người

Bố Y hát cúng và phải ngừng tấu khi người Bố Y ñánh trống ñồng

− Dân ca Nùng ñược nhiều gia ñình người Bố Y mở nghe thường xuyên trong ñời

sống thường ngày - nhất là trong những gia ñình có con dâu là người Nùng Họ nghe nhiều tới mức có thể hát thành thạo nhiều bài dân ca Nùng

Về người hát trong các ñĩa hát Nùng, có thể là chính những người Nùng ở Hà Giang hoặc họ hát chung với người Nùng ở Trung Quốc

Về nguồn băng ñĩa, người Trung Quốc sắp xếp thu âm, ghi hình những người Nùng ñi chợ biên giới biết hát dân ca cổ truyền và in thành ñĩa hát

Về cách thức băng ñĩa hát Nùng ñến với các gia ñình Bố Y, tại các chợ phiên biên giới, người Trung Quốc mang bán các ñĩa video hát dân ca Nùng Người Bố Y ñi chợ mua

về ñể thưởng thức khi rảnh rỗi

Ở chiều ngược lại, âm nhạc cổ truyền Bố Y - qua các bài hát cúng và nhạc cụ ñệm cúng, cũng xâm nhập vào ñời sống tâm linh của người Nùng và H’mông Các thầy cúng Bố

Y cho biết, họ nhiều lần ñược người Nùng và H’mông ở xã Quyết Tiến và cả các xã khác trong vùng mời ñến làm lễ giải hạn Khi làm lễ, các thầy cúng Bố Y vẫn cúng, hát và ñệm cúng bằng não bạt như khi cúng cho người Bố Y Chúng tôi ñã trực tiếp tham dự hai buổi

lễ cúng giải hạn do thầy cúng Bố Y thực hiện cho hai gia ñình người Nùng ở xã Quyết Tiến và cũng thấy như vậy

Xét về nguyên nhân, theo chúng tôi, có bốn nguyên nhân dẫn tới sự hòa trộn âm nhạc

cổ truyền của ba tộc người trên:

Thứ nhất, ñời sống cộng cư dẫn ñến việc hôn nhân giữa các thành viên thuộc những

tộc người khác nhau diễn ra khá phổ biến Do có quan hệ thông gia, họ hàng với người

Nùng, nên trong các đám ma của người Bố Y, thường cĩ nhiều đồn người Nùng đến viếng Theo phong tục Nùng, mỗi đồn đến viếng đều mang theo một bộ gõ riêng của mình khiến số lượng bộ gõ Nùng trong đám ma Bố Y khá nhiều

Thứ hai, nhờ kinh tế phát triển, mức sống cao hơn xưa, tang gia Bố Y hiện nay cĩ đủ

khả năng để thuê kèn H’mơng

Thứ ba, do ảnh hưởng của thời đại, người Bố Y muốn đám tang phải hồnh tráng theo lối “người khác cĩ được thì nhà mình cũng cĩ” Cho nên, các tang gia Bố Y đều cố gắng thuê kèn H’mơng cho khỏi thua kém láng giềng

Thứ tư, cũng vì quan hệ hơn nhân, rất nhiều gia đình người Bố Y cĩ con dâu nguồn

gốc từ người Nùng nên họ thích nghe dân ca Nùng Ngồi ra, như trên đã nêu, bởi người hát trong đĩa chính là người nhà hoặc người quen biết nên ngày càng đơng người Bố Y mua đĩa hát dân ca Nùng về thưởng thức

2.2 Cách thức người Bố Y tự bảo tồn di sản âm nhạc cổ truyền của tộc mình

Xuất phát từ ý thức giữ gìn bản sắc riêng trong cuộc sống cộng cư với các tộc người khác, người Bố Y đã tự đặt cho mình nguyên tắc cịn được giữ gìn cho tới ngày nay liên

quan tới văn hĩa - bao gồm cả âm nhạc: “Của mình là chính, của họ 1 là phụ”

Người Bố Y thực hiện nguyên tắc trên bằng các phương thức sau:

Âm nhạc cổ truyền bao giờ cũng được họ trân trọng gìn giữ trong các sinh hoạt, cịn các yếu tố âm nhạc tiếp thu của các tộc người khác thì được xem là yếu tố phụ trợ “cĩ thì sang hơn, khơng cĩ cũng khơng sao” Chẳng hạn, lễ cúng ma nào của người Bố Y cũng phải cĩ đủ các nhạc khí truyền thống là trống đồng và não bạt, cịn kèn H’mơng và dàn nhạc hiếu Nùng thì tùy vào khả năng kinh tế của tang gia mà sẽ cĩ nhiều hay ít, và nếu khơng cĩ cũng khơng ảnh hưởng gì tới tiến trình của đám ma Như đã nêu, kèn H’mơng và dàn nhạc hiếu Nùng khơng được phép dùng để đệm cho hát cúng mà chỉ được diễn tấu ở ngồi sân hoặc ruộng để lấy khơng khí cho đám ma Thậm chí các nhạc khí này phải ngừng diễn tấu khi tiếng trống đồng của người Bố Y nổi lên Vì vậy, bản sắc riêng trong lễ cúng

ma của người Bố Y vẫn bộc lộ rõ nét mặc dầu cĩ thể được bổ sung một số yếu tố văn hĩa

âm nhạc tiếp thu từ các tộc người khác

Bên cạnh việc giữ gìn bản sắc riêng trong nhạc cúng ma, người Bố Y cịn rất cĩ ý thức bảo tồn và phát huy dân ca cổ truyền trong đời sống hàng ngày Điều này được thể hiện qua nhiều cơng việc cụ thể:

1 Theo lời của ơng Ngũ Khởi Phượng, “họ” ở đây tức là các tộc người khác

Các nghệ nhân người Bố Y ñã tổ chức ghi lời các bài dân ca bằng các kí tự tiếng Việt

ñể nhiều người có thể ñọc và học Họ còn bỏ ra nhiều thời gian và công sức chọn lựa những thanh niên có năng lực ñể truyền dạy Ngoài việc ghi chép, truyền dạy, các nghệ nhân còn cải biến một số khía cạnh văn hóa cổ truyền cho phù hợp với thị hiếu âm nhạc thời ñại nhưng vẫn giữ lại ñược bản sắc vốn có ñể tạo thêm hứng thú cho lớp trẻ

Trước hiện tượng các gia ñình Bố Y nghe ñĩa nhạc Nùng, các nghệ nhân Bố Y ñã làm ñĩa hát dân ca Bố Y do chính các nghệ nhân và con em người Bố Y hát Họ không bán mà phân phát miễn phí cho các gia ñình trong làng ñể người Bố Y có ñiều kiện nghe thường xuyên, ñồng thời khuyên thanh niên hát dân ca Bố Y khi tham dự các ngày hội ở ñịa phương ñể quảng bá dân ca của mình với các tộc khác trong vùng Một số nghệ nhân ñã tự tập hợp và in những bài dân ca Bố Y thành sách ñể lưu truyền cho ñời sau và quảng bá rộng rãi hơn dân ca Bố Y ra ngoài

Tuy nhiên, các nghệ nhân cũng cho biết họ gặp khá nhiều khó khăn: vì phải lăn lộn mưu sinh nên không có nhiều thời gian ñể tổ chức và truyền bá âm nhạc cổ truyền cho con cháu; một số người hiếm khi về thôn bản tham gia các sinh hoạt âm nhạc truyền thống do chuyển từ làm nông tại thôn bản sang làm thuê ở các nơi xa; có nghệ nhân chỉ còn nhớ tên nhưng quên mất một số làn ñiệu, bài bản dân ca cổ truyền

Bàn luận về vai trò của các nghệ nhân trong việc bảo tồn bản sắc âm nhạc của các tộc người sống cộng cư

Qua việc người Bố Y chủ ñộng bảo tồn di sản âm nhạc dân gian của họ trong ñời sống cộng cư, có thể thấy vai trò rất quan trọng của các nghệ nhân như sau:

Họ là những người nắm giữ di sản âm nhạc cổ truyền của tộc người Vì vậy, nếu họ không muốn hoặc mất ñi mà không kịp trao truyền lại cho hậu thế thì hiển nhiên, nguy cơ thất truyền là hiện hữu Các nghệ nhân là những người hiểu sâu sắc nhất phong tục, tập quán, tính cách tộc người; ñồng thời họ cũng chính là những người trực tiếp sáng tác hoặc

kế thừa, bảo tồn di sản âm nhạc cổ truyền ñược ñời trước trao truyền lại; nên họ và chỉ có

họ mới có thể tìm ra phương pháp phù hợp nhất, khả thi nhất ñể gìn giữ âm nhạc cổ truyền Nhờ uy tín cao trong cộng ñồng, các nghệ nhân có khả năng tập hợp, ñịnh hướng cộng ñồng thực hiện các biện pháp nhằm bảo tồn và phát huy di sản âm nhạc của tộc người Họ cũng là những người có khả năng truyền dạy, cải biến, cầm lái xu hướng ñổi thay của âm nhạc dân gian tộc người trong ñó có âm nhạc cổ truyền Tuy vậy, do những khó khăn trong cuộc sống, các tri thức về âm nhạc cổ truyền của một số nghệ nhân hiện ñang có nguy cơ

bị mai một ít nhiều

Những ñiều ñó cho thấy, muốn bảo tồn di sản âm nhạc cổ truyền của các tộc người, việc trước tiên và cần phải làm ngay là quan tâm ñúng mức tới các nghệ nhân ñể họ yên

tâm, thêm nhiệt huyết trong việc hợp tác với chính quyền lưu giữ, truyền dạy di sản âm nhạc mà họ ñang nắm giữ cho hậu thế

3 KẾT LUẬN

Từ những ñiều ñã trình bày trên, chúng tôi rút ra một số kết luận sau:

− Những tộc người sống cộng cư thường có sự hòa trộn âm nhạc dân gian của họ với nhau Trong các sinh hoạt âm nhạc truyền thống, có hiện tượng tộc người này sử dụng ñan xen một số thành phần âm nhạc cổ truyền của tộc người kia cùng với âm nhạc cổ truyền của họ Vì vậy, cần có sự nghiên cứu kĩ lưỡng, nghiêm túc ñể ñánh giá ñúng về ñặc sắc âm nhạc cổ truyền của mỗi tộc người, tránh nhận thức sai lệch về bản sắc văn hóa riêng của các tộc người

− Ý thức lưu giữ, bảo tồn bản sắc văn hóa, âm nhạc riêng của các tộc người khá mạnh

mẽ Nó là ñộng cơ thúc ñẩy họ chủ ñộng trong việc tìm kiếm các cách thức bảo tồn di sản, chống lại sự hòa tan văn hóa trong ñời sống cộng cư

− Các nghệ nhân chính là những người có khả năng sáng tạo ra những biện pháp tốt nhất, phù hợp nhất với mỗi tộc người và vận ñộng cộng ñồng thực hiện những biện pháp

ñó ñể bảo tồn âm nhạc cổ truyền Họ là một trong những yếu tố quyết ñịnh sự thành bại của việc bảo tồn di sản âm nhạc cổ truyền Vì vậy, nếu chính quyền quan tâm ñúng mức, phát huy tốt vai trò của họ thì việc bảo tồn di sản âm nhạc cổ truyền của các tộc người sẽ ñạt hiệu quả cao

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Khởi Phượng (2005), Dân ca Pu Y, (bản viết tay), Hà Giang

2 Ngũ Khởi Phượng (2005), Văn hóa dân tộc Pu Y ở Việt Nam, (bản viết tay), Hà Giang

3 Chu Thái Sơn (1973), “Sinh hoạt văn hóa hiện nay của người Bố Y ở Hà Giang”, Thông báo

Dân tộc học số 3/1973, Hà Nội

4 La Tiến Tài (1960), Khào xhâu ho, sách mo, (bản viết tay), Hà Giang

5 La Tiến Tài (1960), Khào xhâu ñinh, sách mo, (bản viết tay), Hà Giang

6 Trần Quốc Việt (2015), Âm nhạc dân gian của người Bố Y ở Việt Nam và những vấn ñề văn

hóa liên quan, Nxb Thế giới, Hà Nội

SOME ISSUES ON TRADITIONAL MUSIC IN THE COMMUNITY LIFE AND THE ROLE OF ARTISANS BY RESEARCHING ON TRADITIONAL MUSIC OF THE BO Y ETHNIC GROUP IN QUYET TIEN COMMUNE, QUAN BA DISTRICT,

HA GIANG PROVINCE

Abstract

Abstract: In the community life, three groups of Bo Y, Nung and H’mong in Quyet Tien commune, Quan Ba district, Ha Giang province have a mix of traditional music However, the Bo Y people has their own methods to preserve traditional music Based on that, it is necessary to recognize the importance of the artisans’ role and to define policies to support them

Keywords

Keywords: Bo Y, Nung, H’mong, community life, artisans, traditional music