Bài viết này thông báo về ca bệnh và các quy trình chẩn đoán dị ứng thức ăn được tiến hành tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết của tài liệu.
Trang 1BÁO CÁO TRƯỜNG HỢP DỊ ỨNG PROTEIN
LÕNG TRẮNG TRỨNG GÀ
Lê Thị Minh Hương*; Thục Thanh Huyền*
TÓM TẮT
Tỷ lệ dị ứng thức ăn ngày càng tăng ở trẻ em do nhiều nguyên nhân với biểu hiện lâm sàng rất
đa dạng Phát hiện được chính xác loại thức ăn nào là nguyên nhân gây dị ứng rất quan trọng, giúp
ích trong điều trị và phòng tránh Báo cáo trường hợp trẻ trai 6 tháng tuổi vào cấp cứu vì quấy khóc,
kích thích, nổi ban mày đay toàn thân kết hợp với phù mạch Trẻ được tiêm antihistamin, các triệu
chứng cải thiện nhanh sau vài giờ Để xác định nguyên nhân mày đay cấp, chúng tôi tiến hành khai
thác tiền sử, chế độ ăn của trẻ, diễn biến lâm sàng, test lẩy da, IgE đặc hiệu với loại thức ăn nghi
ngờ và chế độ ăn kiêng loại trừ Trẻ đã được chẩn đoán xác điịnh là dị ứng với protein lòng trắng
trứng gà Gia đình trẻ được tư vấn về chế độ ăn kiêng các thực phẩm chứa lòng trắng trứng và cân
nhắc khi sử dụng v¾cxin được sản xuất từ phôi gà
* Từ khóa: Dị ứng thức ăn; Mày đay; Phù mạch; Trẻ em
CASE REPORT OF ALLERGY due TO WHITE EGG PROTEIN
SUMMARY
The rate of food allergies is increasing more and more in children with a variety of different foods
and diversity clinical symptoms Detecting the food that cause allergy will help us prevent the
recurrence as well as have a dietary advice appropriate for children We report a boy, 6 months old
who was taken to the emergency because of crying, irritability, whole body urticaria and Quincke
oedema After treating with antihistamine, symptoms were disappeared By discovering the history,
child’s diets combined with some specific tests such as skin test and quantitative specific IgE for
suspected foods and exclusion egg from child’s diet The child was diagnosed that allergy to egg
white protein, and be consulted the dietary, warning to be careful with the types of vaccines which
are produced from chicken embryos
* Key words: Food allergy; Urticaria; Quincke oedema; Children
ĐẶT VẤN ĐỀ
Dị ứng ứng thức ăn ngày càng gia tăng
trên toàn thế giới, đặc biệt ở trẻ nhỏ (4 - 6%)
Triệu chứng lâm sàng của dị ứng thức ăn
rất đa dạng, phụ thuộc vào nguyên nhân,
cơ chế miễn dịch Mức độ nặng của dị ứng
dao động từ nhẹ như mày đay đến nặng hoặc
nguy hiểm đến tính mạng như sốc phản vệ
[2, 4] Vì sự đa dạng của nguyên nhân cũng
như các hình thái lâm sàng của biều hiện dị ứng, việc chẩn đoán dị ứng thức ăn vẫn thường bị bỏ sót trong cộng đồng Hậu quả của dị ứng thức ăn không những gây ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ mà còn gây phiền toái cho các gia đình có trẻ bị dị ứng
Các bậc cha mẹ có con bị dị ứng thức ăn ch-a râ nguyên nhân luôn trong trạng thái
* Bệnh viện Nhi Trung ương
Chịu trách nhiệm nội dung khoa học: PGS TS Phạm Hoàng Khâm
TS Nguyễn Đặng Dũng
Trang 2lo sợ trẻ ăn phải thức ăn không hợp, bắt trẻ
ăn kiêng quá mức và nhiều thời gian để chế
biến món ăn riêng cho trẻ Để xác định loại
thức ăn nào là thủ phạm rất khó khăn trong
thực tế Việt Nam do chế độ ăn, cách chế
biến thức ăn của mỗi gia đình khác nhau
Tuy nhiên, vấn đề chẩn đoán xác định
nguyên nhân dị ứng thức ăn rất cần thiết
giúp giảm số lượng trẻ có chế độ ăn kiêng
không cần thiết Chúng tôi xin thông báo ca
bệnh và các quy trình chẩn đoán dị ứng
thức ăn được tiến hành tại Bệnh viện Nhi
Trung ương
THÔNG TIN CA BỆNH
* Lý do vào viện: bệnh nhân (BN) trai 6
tháng tuổi, vào cấp cứu tại Bệnh viện Nhi
Trung ương vì trẻ rất kích thích, quấy khóc
và phát ban toàn thân, phù mí mắt và môi
sau ăn bột 30 phút
* Lâm sàng: thăm khám lúc vào viện trẻ
tỉnh, không sốt, nề mặt, môi hồng phù nhẹ
và hai mí mắt sưng húp đỏ Da khô toàn
thân, hồng ban đa hình thái trên toàn thân
và kèm theo ngứa (hình 1) Tim phổi và các
cơ quan khác trong giới hạn bình thường
Tiền sử trẻ là con thứ nhất, đẻ thường,
khỏe mạnh, tiêm chủng đầy đủ theo lịch
(viêm gan B, lao, bạch hầu - ho gà - uốn
ván - bại liệt), chưa mắc bệnh gì
* Điều trị ban đầu: trẻ được tiêm
methyprednisolon và antihistamin Diễn biến:
các triệu chứng cải thiện nhanh trong vòng
2 giờ, BN được chuyển khám chuyên Khoa
Dị ứng - Miễn dịch để xác định chẩn đoán
nguyên nhân
Hình 1: Ban, phù Quinck
Hình 2: Test lẩy da dương tính
* Tiền sử dị ứng: mẹ bị dị ứng với cua
biển, bố bị mày đay do yếu tố vật lý (khi tiếp xúc với nước lạnh), bản thân trẻ bị chàm từ
2 tháng tuổi với các biểu hiện sẩn đỏ ở vùng mặt, khô da toàn thân và tăng lên khi thời tiết lạnh
* Môi trường sống: gia đình sống ở khu
vực thành thị, không nuôi chim, chó, mèo trong nhà
* Chế độ ăn: trẻ được bú mẹ hoàn toàn
trong 4 tháng đầu, từ tháng thứ 5 bắt đầu
ăn thêm sữa công thức (Similac, Frisolac)
và bột ăn liền có thành phần là lúa mỳ, gạo, đậu xanh, táo, chuối, đào và sữa bò Đây là lần đầu tiên gia đình tự nấu bột bằng gạo, đậu xanh, trứng gà (lòng trắng và lòng đỏ), muối, dầu đậu nành
Trang 3* Các test chẩn đoán:
- Chế độ ăn kiêng trứng trong vòng 14
ngày cho thấy trẻ không có biểu hiện mày
đay hoặc phù Quinck tái phát
- Test lẩy da với trứng gà thực hiện sau
14 ngày dừng thuốc antihistamin: kết quả
cho đường kính vết sẩn nổi gồ trên da với
protein lòng trắng trứng gà 10 mm, với thịt
gà: 5 mm, lông vũ: 4 mm (hình 2)
hiệu với 20 loại thức ăn cho kết quả: nồng
độ IgE đặc hiệu với lòng trắng trứng là 1.02
KU/l (giá trị dương tính khi > 0,35 KU/l)
* Chẩn đoán xác định: trẻ dị ứng với
protein lòng trắng trứng gà
* Quản lý điều trị và tư vấn: chế độ ăn
không có lòng trắng trứng gà Cân nhắc khi
sử dụng các loại vắcxin được sản xuất từ
phôi gà Trong trường hợp trẻ vô tình ăn
phải thức ăn có trứng gây ra các triệu
chứng như mày đay, mẩn ngứa, cần điều
trị antihistamine và adrenaline, nếu có biểu
hiện sốc phản vệ, đưa trẻ đến cơ sở y tế
gần nhất để theo dõi BN được hẹn khám
lại sau 6 tháng để đánh giá tình trạng dị
ứng với lòng trắng trứng gà Lập kế hoạch
cho ăn thử lại trứng khi trẻ có test da âm tính
BÀN LUẬN
Trứng gà là nguyên nhân thường gặp
thứ hai gây dị ứng thức ăn ở trẻ em, sau
đạm sữa bò, đặc biệt trẻ nhỏ Tỷ lệ trẻ bị dị
ứng trứng theo các nghiên cứu dao động từ
1 - 2%, và phần lớn là dị ứng với lòng trắng
trứng gà [3] Tại Việt Nam, chưa có nghiên
cứu nào về tỷ lệ dị ứng trứng ở trẻ em,
nhưng thực tế trong nhi khoa, tỷ lệ này
không phải là hiếm Tuy nhiên, rất dễ bị bỏ
sót ở các tuyến chăm sóc ban đầu do triệu
chứng lâm sàng đa dạng ở trẻ nhỏ
Biểu hiện lâm sàng của dị ứng trứng gà
đa dạng, thường xuất hiện sớm (vài phút đến vài giờ) hoặc muộn (> 2 giờ sau ăn) với các biểu hiện: dấu hiệu tại da và niêm mạc (hồng ban mày đay, viêm da cơ địa, phù Quinck), trên đường hô hấp (viêm mũi dị ứng, ho, khò khè, phù nề thanh quản hoặc khởi phát cơn hen cấp); tại đường tiêu hóa (đau bụng, buồn nôn, nôn và tiêu chảy) hoặc có thể gây phản ứng toàn thân nặng như sốc phản vệ (khó thở do phù nề, co thắt đường thở, đau quặn bụng, mạch nhanh,
hạ huyết áp, chóng mặt, choáng ngất) Hầu hết các phản ứng nhanh và xuất hiện sớm
là sốc phản vệ, mề đay, phù mạch, nôn, còn biều hiện phản ứng muộn là viêm da cơ địa hoặc phản ứng ở đường tiêu hoá như tiêu chảy, nôn hay triệu chứng không điển hình là rối loạn tiêu hóa kéo dài Tuy nhiên, ban mày đay chiếm tỷ lệ cao nhất so với các triệu chứng tại những hệ cơ quan khác [1, 3] BN của chúng tôi xuất hiện triệu chứng kích thích quấy khóc, phát ban dạng mày đay toàn thân và kèm theo biểu hiện phù Quincke chỉ 30 phút sau ăn bột, nên đây có nhiều khả năng loại phản ứng dị ứng nhanh thông qua cơ chế IgE
Khai thác tiền sử dị ứng là một trong các bước quan trong trong quá trình tiếp cận chẩn đoán bệnh dị ứng nói chung và dị ứng thức ăn nói riêng Như chúng ta đã biết, dị ứng là phản ứng gây ra do sự tương tác giữa yếu tố thể tạng atopy và yếu tố môi trường Các yếu tố nguy cơ mắc bệnh dị ứng bao gồm: trẻ bị viêm da cơ địa, trẻ sinh
ra từ gia đình có tiền sử dị ứng (đặc biệt cả
bố và mẹ dị ứng), lứa tuổi của trẻ Tùy theo lứa tuổi các biểu hiện dị ứng cũng như nguyên nhân dị ứng có thay đổi Ví dụ, dị ứng sữa và trứng hầu hết ở trẻ nhỏ, tỷ lệ
Trang 4này giảm dần khi trẻ lớn lên [2, 4] BN của
chúng tôi đều có 3 yếu tố nguy cơ về dị ứng
như trẻ mắc chàm từ 2 tháng tuổi, trẻ đang
tuổi nhũ nhi, gia đình có bố bị mày đay và
mẹ dị ứng với hải sản
Để khẳng định chẩn đoán dị ứng týp I,
cơ chế miễn dịch thông qua IgE, theo khuyến
cáo của Hội Dị ứng trên thế giới, nên làm
một số test đặc hiệu như: test lẩy da với dị
nguyên thức ăn nghi ngờ hoặc định lượng
nồng độ IgE đặc hiệu với dị nguyên thức
ăn, sử dụng test kích thích (ăn thử loại thức
ăn nghi ngờ và theo dõi quan sát phản ứng
xảy ra), chế độ ăn kiêng (ăn kiêng trong 2
tuần các dị nguyên thức ăn nghi ngờ và
theo dõi đánh giá triệu chứng được cải
thiện) [5] Những trẻ xuất hiện triệu chứng
sớm như phù mạch, sưng môi và/hoặc mắt,
mề đay, nôn ngay lập tức sau ăn, thường bị
dị ứng qua trung gian IgE Các test lảy da
với dị nguyên đặc hiệu dương tính (đường
kính cục sẩn ≥ 3 mm) hoặc IgE đặc hiệu
dương tính có thể xác định được nguyên
nhân nghi ngờ dị ứng [1] BN của chúng tôi
đã ăn khiêng trứng trong 14 ngày, test lẩy
da dương tính mạnh với protein lòng trắng
trứng (đường kính cục sẩn 10 mm), với thịt
gà, lông vũ (hình 2) Tuy nhiên, khi định
lượng nồng độ IgE đặc hiệu, kết quả chỉ có
IgE với lòng trắng trứng là 1.02 KU/l Qua
khai thác tiền sử, bệnh sử, đặc biệt là thời
gian xuất hiện triệu chứng ban mày đay và
phù mạch 30 phút sau khi ăn trứng kết hợp
với test chẩn đoán đặc hiệu trên, chúng tôi
đã chẩn đoán xác định là trẻ bị dị ứng týp I
với protein lòng trắng trứng gà
Nguyên tắc điều trị dị ứng là tránh hoặc
hạn chế tiếp xúc tối đa có thể với yếu tố gây
dị ứng BN đã được tư vấn chế độ ăn không
có lòng trắng trứng gà, thịt gà và hạn chế tiếp xúc với các loại vật lông vũ Trong những trường hợp ăn tình cờ có phản ứng xảy ra, điều trị triệu chứng dùng antihistamin cho các phản ứng dị ứng nhẹ mày đay, ngứa và adrenalin (epipen) cho trường hợp nặng sốc phản vệ Ở các nước phát triển, BN có tiền sử bị dị ứng nặng như sốc phản vệ sẽ được cấp một bơm tiêm epinephrine tự động (epipen) theo người và hướng dẫn sử dụng nhằm đề phòng xảy ra sốc phản vệ,
BN có thể sẵn sàng được cấp cứu ngay [5] Hiện tại, ở Việt Nam chưa có chế phẩm này Phương pháp giải mẫn cảm là một trong những điều trị đặc hiệu của bệnh dị ứng [3] Tuy nhiên, trứng là một trong số những thức ăn có tiến triển tự nhiên sẽ giảm dần theo lứa tuổi Tỷ lệ dung nạp trứng gà từ
đến 68 - 82% [2] Tiên lượng khả năng dung nạp với trứng phụ thuộc vào tuổi và lượng IgE đặc hiệu tại thời điểm chẩn đoán Theo nhiều nghiên cứu, những trẻ đã được chứng minh có dị ứng qua test ăn thử, nhưng IgE đặc hiệu hoặc test da âm tính thì khả năng dung nạp sớm hơn những trẻ atopy có kết quả test dương tính Hơn thế nữa, những BN có tiền sử IgE dương tính
sẽ gia tăng nguy cơ tiến triển thành bệnh dị ứng khác như hen, viêm da cơ địa, viêm mũi, viêm kết mạc dị ứng
Để phòng tránh trẻ vô tình ăn các sản phẩm có trứng trong thị trường, các nhà dị ứng khuyên: thông báo cho người chăm sóc trẻ, các thầy cô ở trường biết về tình trạng dị ứng thức ăn của trẻ, hướng dẫn cho mọi người cách xử trí khi trẻ bị dị ứng; các bà mẹ đang cho con bú không nên ăn trứng; Trứng gà có trong rất nhiều thực phẩm
Trang 5bán sẵn như bánh, nước sốt, mayonnaise,
trong các sản phẩm công nghiệp thực phẩm
được ghi là albumin, globulin, lecithin, livetin,
lysozyme, simplesse,vitellin, hoặc các từ bắt
đầu bằng "ova" hay "ovo", ví dụ ovalbumin
hay ovoglobulin Những sản phẩm khác có
chứa trứng: dầu gội đầu, thuốc, mỹ phẩm
Cần đọc các thành phần thức ăn trên bao
bì, cẩn trọng khi cho trẻ đi ăn ở nhà hàng
hoặc đi ăn cơm khách Nên có biện pháp
cảnh báo như đeo vòng ở tay trẻ ghi dị ứng
trứng trong những trường hợp có tiền sử dị
ứng nặng sốc phản vệ Đặc biệt, các vắcxin
cấy trên phôi gà như vắcxin sởi, quai bị,
rubella (MMR), vắcxin chống cúm, vắcxin
chống sốt vàng, vắcxin dại cần thận trọng
khi sử dụng [5]
KẾT LUẬN
Dị ứng thức ăn ngày càng tăng trong
thực hành lâm sàng nhi khoa Báo cáo
trường hợp dị ứng thức ăn với biểu hiện
cấp tính phù Quincke, mày đay toàn thân
sau khi tiếp xúc với thức ăn có trứng 30
phút Qua thăm khám, khai thác tiền sử dị
ứng kết hợp với test lẩy da, định lượng IgE
đặc hiệu và chế độ ăn loại trừ thức ăn chứa
trứng gà đã khẳng định được nguyên nhân
gây dị ứng của trẻ là protein lòng trắng
trứng gà Điều trị phòng tránh nguyên nhân
gây dị ứng là nguyên tắc cơ bản trong bệnh
dị ứng nói chung và dị ứng thức ăn nói
riêng
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nowak-Wegrzyn A Future approaches to
food allergy Pediatrics 2003, 111, pp.1672-1680
2 Savage, J, et al The natural history of
egg allergy Journal of Allergy and Clinical
Immunology 2007, Vol 120, Issue 6, December,
pp.1413-1417
3 Sicherer SH, Sampson HA Food allergy J
Allergy Clin Immunol 2006, 117, S470-S475
4 The Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy Position Statement (ASCIA) Summary
of allergy prevention in children MJA Practice Essentials Australasian Medical Publishing Company 2007
Ngày nhận bài: 11/10/2012 Ngày giao phản biện: 30/11/2012 Ngày giao bản thảo in: 28/12/2012