Bài giảng Giải phẫu tạo hình: Phần 2 – ĐH CNTT&TT

(NB) Nối tiếp nội dung phần 1, phần 2 của bài giảng Giải phẫu tạo hình cung cấp cho người học những kiến thức về hệ xương và hệ cơ trong cơ thể người. Mời các bạn cùng tham khảo để nắm bắt các nội dung chi tiết.

CHƯƠNG 4: BỘ XƯƠNG NGƯỜI 4.1 Khái quát chung về bộ xương

4.1.1 Khái quát chung

Bộ xương là cốt lõi trong cơ thể con người Nó quyết định hình dáng người

cao hay thấp, to hay nhỏ Người ta căn cứ vào hình dạng của xương mà phân loại

như sau:

+ Xương dài: Có tác dụng làm đòn bẩy cho sự vận động ( xương cánh tay, xương

cổ tay, xương đùi )

+ Xương ngắn: Thường có hình hộp 6 mặt gặp ở những bộ phận đòi hỏi vừa rắn

chắc, vừa đàn hồi, mềm dẻo( xương cổ chân, cổ tay )

+ Xương dẹp: Là xương có hình rộng bản tham gia bảo vệ các cơ quan bên trong(

xương bả vai, xương ức, hộp sọ )

+ Xương có hình dạng phức tạp: Xương cột sống, xương hàm trên

Nhìn hình dạng bên ngoài của các xương người ta thấy các yếu tố như mặt xương,

khớp xương Trên mặt các xương có cấu tạo hình thái khác nhau Với các phần lồi

lên thì có các mầu, lồi, ụ, nhảm,củ, gai, gờ Đối với phần lõm thì có hõm, hố,

vành, khuyết, rãnh

Các xương dính vào nhau bởi các khớp xương Mỗi đầu xương tham gia

khớp đều có diện khớp Nếu đầu xương này có diện khớp lồi lên thì ở đầu xương

kia sẽ tạo thành một hộ khớp tương ứng Người ta chia ra làm nhiều loại khớp như

khớp răng cưa, khớp hình cầu, khớp bầu, khớp yên ngựa, khớp ròng rọc, khớp

phẳng, khớp quay

4.1.2 Khái quát về cấu tạo bộ xương người

Cơ thể người có khoảng 206 xương riêng biệt, trong đó đa số là những xương chẵn xếp thành đối xứng và chiếm 1/5 khối lượng cơ thể Người ta chia bộ xương thành bốn phần: Xương đầu, xương thân, xương chi trên, xương chi dưới + Xương đầu: đã nghiên cứu

+ Xương thân: Xương thân được tạo bởi lồng ngực phía dưới và cột sống phía sau Cột sống có tác dụng làm trụ của cơ thể và lồng ngực bám vào cái trụ đó

+ Cột sống: là phần chính của bộ xương, nó nâng đỡ khối lương đầu, chi trên và thân

Cột sống là một cột xương gồm nhiều đốt sống hợp lại chồng lên nhau được chia thành các đoạn:

có thể nâng lên hạ xuống làm thay đổi thể tích lồng ngực khi hô hấp

+ Xương chi trên: Gồm 2 phần: xương đai vai và xương tay

+ Xương đai vai:

- Xương đòn: hình ống cong như chữ S có một đầu khớp với xương ức, một đầu khớp với xương bả vai

- Xương bả vai: năm ở phía sau lồng ngực, là xương dẹt hình tam giác Góc ngoài

có hõm khớp với xương cánh tay

+ Xương tay:

Gồm 30 xương được chia làm 3 khối

- Xương cánh tay: là một xương ống dài đầu trên khớp với xương bả vai, đầu dưới khớp với xương trụ và xương quay

- Xương cẳng tay: Gồm 2 xương: xương trụ ở trong, xương quay ở ngoài Xương trụ dài hơn và có mỏm xương lớn ở trên đầu trên làm thành khuỷu tay Xương quay ngắn hơn, phía dưới trực tiếp khớp với xương cổ tay

- Xương bàn tay: chia làm 3 khối gồm 8 xương cổ tay, 5 xương đốt bàn tay, 14 xương đốt ngón tay

+ Xương chi dưới

Do sự đứng thẳng của con người nên xương chi dưới to và khỏe hơn xương chi trên

và được chia làm 2 phần chính: xương chậu hông và xương chân

- Xương chậu hông: là xương lớn nhất trong bộ xương người làm chỗ dựa cho một

số cơ quan trong cơ thể bao gồm 2 mảnh xương chậu khớp với nhau phía trước bằng đĩa sụn háng (tạo thành ụ mu), phía sau bởi xương cùng Bên ngoài mỗi mảnh xương chậu có hõm khớp lớn để khớp với đầu trên c chậu của xương đùi

- Xương chân: gồm 30 xương chia làm 3 khối

- Xương đùi: là xương dài nhất trong bộ xương Đầu trên của xương đùi khớp với xương mày

- Xương cẳng chân: Gồm 2 xương đó là xương chày và xương mác Xương chày to

vè dài nằm ở phía trong , xương mác mảnh và ngắn hơn nằm ở phía ngoài Cả xương chày và xương mác đều cặp lấy xương cổ chân tạo thành mắt cả trong và mắt cả ngoài

- Xương bánh chè: là một xương nhỏ hình hạt vừng nằm ở phía trước đầu trên của xương bánh chày có tác dụng giữ cho xương cẳng chân không gập về phía trước

- Xương bàn chân : chia làm 3 khối: 7 xương cổ chân, 5 xương đốt bàn chân, 14 xương đốt ngón chân

4.2 Xương thân

4.2.1 Cột sống

Là một cột xương gồm các đốt chồng khớp lên nhau bởi những dây chằng và đĩa sụn gian đốt, giữa có một ống rỗng chứa lỗ tủy Nếu nhìn thẳng cột sống có hình cây đàn tam, nhìn bên cột sống có hình chữ S Nhìn nghiêng, cột sống có hai chỗ

lồi ra phía trước đó là phần cổ và phần thắt lưng và hai chỗ lõm ra sau, đó là phần ngực và phần xương cùng

Cột sống gồm 32 hoặc 33 đốt, trong đó 24 đốt sống đầu lớn dần từu trên xuống gọi

là đốt sống thật Phần dưới gồm xương cùng và xương cụt nhỏ dần một cách nhanh chóng gọi là đốt sống giả

Toàn bộ đốt sống được chia làm các phần như sau:

+ Đoạn cổ: 7 đốt Đây là đặc trưng của các loài động vật có vú Các đốt sống cổ to dần từ trên xuống dưới

Đốt sống cổ thứ nhất ( đốt đội): hình vành khuyên không có thân đốt, lỗ sống rộng Mặt trên có diện khớp yên ngựa để khớp với lồi cầu của xương chẩm

Đốt sống cổ thứ hai ( đốt trục ):có một thân nhỏ, trên thân có một mấu khớp nhô lên để làm trục quay cho đốt đội Có thể hình dung đốt trục và đốt đội là cặp bản lề Đốt đội là cối gắn liền với xương sọ có thể xoay quanh trục bản lề của cột sống là đốt trục

+ Đoạn cùng ( xương cùng ): 5 đốt dính liền

Xương cùng hình tàm giác dẹt và cong, trông nghiêng như lưỡi xẻng Khi còn nhỏ

5 đốt được xác định rõ ràng Từ 16 đến 30 tuổi, các đốt dính liền thành một khối

Hai bên thân đốt dày có diện khớp với xương chậu như hình tai gọi là diện nhĩ Mặt trước có một mào ngang, hai bên có hai màng lỗ, mỗi hàng 4 lỗ gọi là lỗ cùng trước Mặt sau có ba dãy mào đi theo hướng dọc, hai bên có các lỗ thông với lỗ cùng trước gọi là lỗ cùng sau

về phía sau làm thành mỏm gai Các mỏm gai chồng lên nhau tạo thành gai sống( thấy rõ phía sau lưng của người gầy, yếu ) Như vậy, mỗi đốt sống ở ngực có 3 mỏm dài, 4 mỏm ngắn và 10 diện khớp

Trong hoạt động của con người cột sống có thể cử động được nhiều chiều, cúi người về phía trước, ngửa người ra phía sau, nghiêng trái hoặc phải, quanh trục thẳng đứng khi làm động tác quay và vận động nhún như lò xo

Chiều dài của cột sống quy định chiều cao của thân mình

4.2.2 Lồng ngực

Lồng ngực là bộ phận cơ thể có tác dụng bảo vệ tim phổi và một phần ống tiêu hóa Toàn bộ lồng ngực hình trái xoan dẹt, phía dưới nở và đưa ra phía trước theo hướng chếch của xương ức

Cấu tạo của lồng ngực gồm có phần xương và phần sụn, được hình thành bởi các chắp nối giữa cột sống với những xương sườn và xương ức

+ Xương sườn

Mỗi xương sườn là một tấm xương dẹp và cong gồm một thân xương và hai đầu Đầu sau có chỏm để khớp với diện khớp của thân đốt sống Tiếp theo là cổ sườn, cạnh cổ sườn là củ lồi sườn là nơi tiếp xúc với mỏm ngang đốt sống

Toàn bộ xương sườn đi theo hướng chếch từ phía sau ra phía trước, từ trên xuống dưới gồm 12 đôi, 7 đôi đầu gọi là xương sườn thật, nối trực tiếp với xương

ức bằng các sụn sườn Từ đôi thứ 8 đến đôi thứ 10 gọi là xương sườn giả Các đôi này nối liền vào sụn sườn của xương sườn thứ 7 để nối vào xương ức Hai đôi cuối cùng gọi là xương sườn thứ 7 để nối vào xương ức.Hai đôi cuối cùng gọi là xương sườn cụt ( sương sườn thái hóa ) Chúng lơ lửng phía trước không nối với xương nào

+ Xương ức

liền với nhau như hình một lưỡi kiếm, mũi chúc xuống phía dưới Xương ức gồm 3 phần

Phần trên là chuôi kiếm

Phần giữa là thân kiếm

Phần cuối là mỏm kiếm ( mũi kiếm )

Đầu trên xương ức có hõm khớp với xương đòn, hõm khớp sụn sườn 1 và có hõm khớp với một phần của sụn sườn 2 Tất cả các sụn sườn khác đều góp vào thân xương ức

Xương ức của nữ giới nhỏ và mỏng hơn xương ức của nam giới

Như vậy, mỗi lần ta hít thở 12 đối xương sườn nâng lên hạ xuống cùng xưng

ức làm cho thể tích cùng hình dáng lồng ngực thay đổi theo hướng dọc- ngang, trước- sau, trái-phải Chính bản thân sự co dãn, đàn hồi của những sụn sườn đã tạo nên động tác lắc lư từ bên nọ sang bên kia của những sựn sườn đã tạo nên động tác lắc lư từ bên nọ sang bên kia của những đầu sườn phía trước cũng như động tác co hẹp lồng ngực

4.3 Xương chi trên

Xương chi trên gồm có 2 phần chính: Những xương đai vai và những xương tay

4.3.1 Xương đòn

Là một xương hình ống cong hình chữ S nằm giữa chi trên và xương ức Xương hẹp theo hướng trên dưới Đầu ngoài nối với mỏm cùng vai của xương bả vai Đầu trong khớp với xương ức Đoạn giữa là thân xương

Xương đòn có chức năng quan trọng giữ cho khớp bả vai có một khoảng cách nhất định với xương ức giúp chi trên hoạt động tự do

4.3.2 Xương bả vai

Hình tam giác nằm ở phía sau lồng ngực, giữa xương sườn thứ 2 và thứ 8

Góc ngoài xương bả vai có mỏm cùng vai ở phía sau và mỏm quạ ở phía trước Mặt sau xương có gai vai chia thành hố trên gai và hố dưới gai Bờ song song với cột sống gọi là bờ sống, bờ ngoài là bờ nách, bờ trên gọi là bờ vai Phía trên hõm nách có hố để khớp với mỏm xương cánh tay

Xương bả vai di chuyển lắc lư đầu ngoài theo các động tác của tay như đưa sang ngang hoặc giơ tay lên cao

4.3.3 Xương cánh tay

Là một xương dài hình ống, thân xương không đều trông như bị xoắn gồm một thân

xương và hai đầu Đầu trên là một mỏm bán cầu bọc sụn khớp với hõm khớp của

xương bả vai Tiếp theo là xương cổ tay, phía dưới có mấu động lớn nằm ở phía

ngoài và mấu động bé ở phía dưới Có hai mào tương ứng chạy về phía thân cạnh

hai mấu gọi là mào mấu động lớn và mào mấu động bé Đầu dưới xương cánh tay

rộng và dẹt theo hướng trước sau có diện khớp ròng rọc để khớp với hõm khớp bán

nguyệt của xương trụ Mặt trước có hố vẹt, mặt sau có hố khuỷu Hố ngoài ròng rọc

có một mỏm tròn gọi là lồi cầu khớp với đầu trên xương quay

và một rãnh gân của cơ trụ sau

- Xương quay

Nằm ở phía ngoài có đầu trên nhỏ và đầu dưới to hơn Đầu trên là đài quay lõm hình lòng chảo khớp với lồi cầu của xương cánh tay Phía dưới đầu xương là đoạn thắt nhỏ gọi là cổ xương Dưới cổ xương có chỗ xù xì gọi là củ lồi quay Thân xương hình lăng trụ ba mặt Đầu dưới lớn hơn, rộng hơn khớp với các xương cổ tay, phía ngoài có mỏm trâm lớn trễ xuống, trong có hõm khớp nhỏ khớp với đầu xương trụ

Về mặt tạo hình, hai xương cẳng tay có liên quan chặt chẽ với nhau trong động tác Bàn tay khi để ngửa, hai xương đứng song song nhưng khi úp sấp bàn tay đầu dưới của xương quay bắt chéo qua xương trụ như chữ X

4.3.5 Cấu trúc khuỷu tay

Khi vẽ khuỷu tay, người vẽ cần nhận biết được 3 khu vực xương nổi trên bề mặt Đó là vùng lồi do các mỏm lồi cầu xương cánh tay và phần mỏm khuỷu xương trụ Mỏm lồi cầu phía ngoài dễ thấy khi co cẳng tay lại Ở đầu khuỷu tay, xương trụ

to và khớp vào xương cánh tay để làm thành một bản lề Đầu xương quay ít khi lộ

ra phía ngoài nhưng nó xuay chuyển mỗi khi cẳng tay

xoay trong khi xương trụ vân giữ nguyên vị trí

4.3.6 Khối xương bàn tay

Bàn tay là báu vật của con người Trong mọi hoạt động của cơ thể bàn tay đóng một vai trò quan trọng Hình dạng của bàn tay phần lớn được xác định do cấu trúc xương cùng các cơ và các dây chằng dài nối với cẳng tay Nó hết sức phức tạp nhưng cũng rất phong phú Các động tác của bàn tay không chỉ là cầm, nắm Trông một chừng mực nào đó, nó còn kết hợp với mặt, cơ thể để biểu lộ tình cảm Nhìn chung, bàn tay của nam giới và nữ giới giống nhau nhưng ở bàn tay nữ giới các xương nhỏ nhắn hơn, hình dáng bên ngoài trông thon thả và thanh mảnh hơn ở nam giới

Toàn bộ xương bàn tay gồm 27 xương được chia thành ba khối:

8 xương cổ tay

5 xương đốt bàn tay

14 xương đốt ngón tay

+ Khối xương cổ tay: gồm 8 xương nhỏ hình hộp, xếp thành 2 hàng

- Hàng trên kể từ ngoài vào gồm có:

Xương thuyền: giống hình cái thuyền

Xương nguyệt: hình bán nguyệt

Xương tháp: giống hình tháp

Xương đậu: nhỏ như hạt đậu

- Hàng dưới kể từ ngoài vào có

Xương thang: giống hình thang

Xương thê: giống hình thang nhỏ

Xương cả: đẫy nhất trong các xương cổ tay

Xương móc: có một móc ở mặt lòng bàn tay

8 xương này hợp thành một khối dẹp, cạnh trên đều đặn và cong lên khớp với xương cẳng tay Cạnh dưới khúc khuỷu khớp với những đốt xương đốt bàn tay Mặt sau cong lồi, mặt trước lõm hình lòng máng

+ Khối xương đốt bàn tay

Bàn tay gồm 5 xương dài hình lăng trụ tam giác Đầu trên có diện khớp phẳng gọi

là nền khớp, khớp với xương cổ tay và xương đốt bên cạnh Đầu dưới có diện khớp tròn gọi là chỏm, có những lõm ngang gồ ghề, đặc điểm riêng từ ngoài vào xương thang, đảm bảo co ngón cái vận động tự do

Gồm 14 xương chia 5 ngón, mỗi ngón có 3 đốt, tiêng ngón cái chỉ có 2 đốt, đầu trên các đốt có diện khớp trũng khớp với khớp tròn của chỏm xương đốt bàn tay Đầu dưới các đốt 1 và 2 gọi là chỏm có diện khớp ròng rọc để khớp với diện khớp đôi Đầu dưới của các đốt ngón tay có gờ để đỡ móng tay

Cấu tạo bàn tay người đã biến đổi do ảnh hưởng của lao động, biến đổi quan trọng nhất là xương đốt bàn 1( ngón cái ) to tuyệt đối so với các ngón khác và đối diện với các ngón khác để sử dụng công cụ lao động

4.4 Xương chi dưới

4.4.1 Xương đùi

Là xương dài nhất trong cơ thể người Nhìn phía trước thân xương đùi thẳng chếch vào trong, nhìn mặt bên xương đùi gợi hình chữ S cong ra phía trước, do đó

ta thấy mặt trước của đùi cũng cong theo

Xương đùi gồm một thân xương và hai đầu Đầu trên có chỏm bán cầu bọc sụn để khớp với ổ chảo của xương chậu Tiếp đến cổ xương Chỗ tiếp giáp giữa cổ

và thân xương có mấu chuyển lớn nằm ngoài và mấu chuyển bé nằm trong Thân xương hơi cong ra phía sau hình lăng trụ, ba gờ ( không có mặt sau ) Mặt ngoài và mặt trong lồi tròn Đầu dưới lớn hình tam giác, có hai lồi cầu hợp lại với nhau ở phía trước hành ròng rọc để khớp với xương bánh chè Mặt sau phân làm hai tạo thành lồi cầu trong và lồi cầu ngoài ( lồi cầu trong lớn hơn lồi cầu ngoài ) cách nhau bởi hố liên lồi cầu Hai lồi cầu khớp trực tiếp với xương chày qua hai sụn đĩa

- Xương chày: Là xương rắn chắc nhất rong cơ thể Thân xương hình lặng trụ tam giác ( không có mặt trước ) Bờ trước nhô lên thành mào dễ sờ thấy dưới da, bờ ngoài sắc hướng về xương mác, bờ trong hơi tròn Đầu trên xương chày to giống như một mấu chày mang hai củ lồi 2 bên gọi là củ lồi trong và củ lồi ngoài Mặt trước có củ lồi trước Phía trên có hai hõm khớp để khớp với hai lồi cầu xương đùi Đầu dưới có hình tứ giác, mặt dưới có khớp lõm hình thang để khớp với xương sên, phía trong có mỏm trâm để tạo thành mắt cá trong

- Xương mác: Là một xương dài, mảnh hình trụ bám vào xương chày Đầu trên nở,

có diện khớp với xương chày Đầu dưới xương mác phình ra tạo thành mắt cả ngoài nằm thấp hơn và lui về phía sau so với mắt cả trong Tuy là xương mảnh nhưng xương mác rất chắc Như vậy, đầu dưới cả xương chày và xương mác đề kẹp lấy xương sên của xương cổ chân để tạo thành mắt cá trong và mắt cá ngoài Do những đặc điểm trên mà mắt cá ngoài bao giờ cũng thấp hơn mắt cá trong

4.4.3 Cấu trúc đầu gối

Như chúng ta đã biết, phần đầu gối được khớp bởi đầu dưới xương đùi và đầu trên của xương chày qua 2 đĩa sụn

Nhưng không hẳn chỉ có vậy, nơi đây còn có xương bánh chè và sự tham gia của đầu trên xương mác

Xét về mặt tạo hình thì khu đầu gối tương đối phức tạp Đối với dáng người đứng thẳng, các cơ chùng xuống không thấy rõ cấu trúc xương, nhưng khi ngồi hoặc gập chân thì các xương nổi rất rõ

Nhìn vào hình vẽ, chúng ta thấy phần xương bánh chè có hình tương đối tròn nổi rõ bên trên Tiếp xuống phía dưới là hình thái của đầu xương chày với củ lồi hai bên và củ lồi phía trước Bên cạnh đó, phía ngoài nổi lên một mấu nhỏ của đầu xương mác

Trong khi vẽ hình họa, nếu phân tích và hiểu cấu trúc đầu gối chính xác, sinh viên có thể diễn tả các dáng người ngồi hoặc đứng một cách sinh động

4.4.4 Khối xương bàn chân

Cấu trúc bàn chân cũng giống như cấu trúc của bàn tay nhưng trong khi bàn tay có vẻ thẳng với cẳng tay thì ở bàn chân, do chức năng hoàn toàn khác bàn tay

với nhau một góc vuông Một điểm cần chú ý là ở xương bàn chân có ngón chân tương đối nhỏ nhưng xương cổ chân lại to hơn

Do chức năng làm chân đế nên lòng bàn chân có cấu tạo bằng một lớp mô bì

và mô mỡ khá dày và một nhóm cơ gấp nên tạo thành một mặt co dãn Tính đàn hồi càng được tăng cao do cấu tạo hình vòm làm cho bàn chân một mặt nghiêng hình vòng cung ở phần dưới và phẳng về phía ngoài Các cử động được bảo đảm do một khớp hoạt động như ở bàn tay cho phép bàn chân quay nhờ sự liên kết với các cơ của xương chày và xương mác Chúng ta cùng xét phần cấu tạo của bàn chân