Đề tài này được tiến hành với mục tiêu nhằm xác định vai trò của cytokines trong tiên lượng sốc sốt xuất huyết dengue ở trẻ em để đưa ra kết luận rằng nồng độ các cytokine ngày đầu nhập viện (sốt ít hơn 72 giờ) không có ý nghĩa tiên lượng sốc sốc sốt xuất huyết dengue.
Trang 1VAI TRÒ CỦA CYTOKINES TRONG TIÊN LƯỢNG SỐC SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE Ở TRẺ EM
Trần Thanh Hải*, Tạ Văn Trầm*, Bùi Quốc Thắng**
TÓM TẮT
Mục tiêu: Xác định vai trò của cytokine trong tiên lượng sốc SXHD
Phương pháp: Đoàn hệ tiền cứu
Kết quả: Tăng IL-10, IL-6, IL-2 gặp trong đa số bệnh nhân (>67%) và chỉ 0,43% (thấp nhất) bệnh nhân có
tăng IL-12 Nồng độ IL-2, IL-4, IL-13 và TNF-α cao nhất trong nhiễm DENV-1, tiếp theo là nhiễm DENV-3, thấp nhất là DENV-2 Nồng độ IL-12 giảm dần theo ngày sốt của bệnh nhân SXHD Không có mối liên quan giữa nồng độ các cytokine ngày đầu nhập viện với tình trạng sốc trên bệnh nhân SXHD
Kết luận: Nồng độ các cytokine ngày đầu nhập viện (sốt ít hơn 72 giờ) không có ý nghĩa tiên lượng sốc
SXHD
Từ khóa: Sốt xuất huyết Dengue, cytokine
ABSTRACT
ROLE OF CYTOKINES IN PROGNOSIS OF DENGUE SHOCK SYNDROME IN CHILDREN
Tran Thanh Hai, Ta Van Tram, Bui Quoc Thang
* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 18 - Supplement of No 4- 2014: 28 - 32
Objectives: To determine the role of cytokines in prognosis of shock DHF in children
Methods: Prospective cohort
Results: Increasing of IL-10, IL-6, IL-2 was metinalmost of patients (>67%) and only 0.43% (lowest)
patients with increasing of IL-12 The concentration ofIL-2, IL-4, IL-13 and TNF-α are highest in DENV-1 infected patients, followed by DENV-3 infection, DENV-2 is the lowest IL-12 concentration decreases with day
so ffever DHF patients There is no correlation between the concentrations of cytokines in the first day of hospitalization with shock status in patients with DHF
Conclusions: The concentration of cytokines in the first day of hospitalization (fever less than 72 hours)
cannot use for prognostic of DSS.
Keywords: Denguehemorrhagic fever, cytokine
ĐẶT VẤN ĐỀ
SXHD mặc dù với tỉ lệ tử vong thấp, vẫn
được đánh giá là một trong những bệnh lây
truyền qua động vật chân đốt chiếm tỉ lệ cao
nhất và là bệnh đặc hữu ở hơn 120 quốc gia trên
thế giới thuộc vùng nhiệt đới và cận nhiệt, với
55% dân số thế giới có nguy cơ bị nhiễm bệnh(8)
Bệnh đã tồn tại trong gần thế kỷ qua, bệnh sinh
của SXHD vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn và
yếu tố quyết định chính của sự hình thành của
các thể bệnh nặng vẫn chưa được xác định rõ
ràng, gần đây có ý kiến cho rằng các cytokine khác nhau có thể có một vai trò trong quá trình này Thực tế là hệ thống cytokine là rất phức tạp
và không được hiểu sáng tỏ hoàn toàn trong bệnh SXHD, các phân tử này dường như là những chỉ điểm thú vị có liên quan đến mức độ nặng và tiên lượng bệnh(4)
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Thiết kế nghiên cứu
Đoàn hệ tiền cứu
* Bệnh viện Đa khoa Tiền Giang, ** Đại học Y Dược TPHCM
Trang 2Đối tượng nghiên cứu
Bệnh nhân nhập Bệnh viện Đa khoa Tiền
Giang hội đủ điều kiện là từ 18 tháng đến 18
tuổi, có tiền sử sốt ít hơn 72 giờ và được các bác
sĩ điều trị nghĩ nhiều là bệnh SXHD từ 12/2007
đến11/2009
Cỡ mẫu được xác định theo công thức:
Trong đó: Độ tin cậy mong muốn được chọn là 95%
α: sai lầm loại 1 là 0,05 Z (1-α/2) = 1,96
β: là sai lầm loại 2, β = 10% Z (1-β) = 1,28
P1: xác suất sốc SXHD nhóm có tăng nồng độ cytokin
(0,63) ( 5 )
P2: xác suất không sốc ở nhóm tăng nồng độ cytokin
(0,09) ( 5 )
P = (p1 + p2)/2 N = 15: vậy cần ít nhất 15 bệnh nhân cho 2 nhóm SXHD không sốc và SXHD có sốc, nhưng theo Nguyễn Thanh Hùng ( 6 ) , tỉ lệ sốc là 26,7%, nên cỡ mẫu tối thiểu cần có là N ≥ 75
Các bước thực hiện:
+Mỗi bệnh nhân có một mẫu máu tĩnh mạch rút ra vào ngày nhập viện và hàng ngày sau đó trong bệnh viện đến khi xuất viện
+Xét nghiệm huyết thanh học IgM/IgG ELISA (bằng thử nghiệm anti-DENVIgM/IgGELISA), RT-PCR và NS1 ELISA
đã được sử dụng để xác nhận tất cả các trường hợp nhiễm bệnh SXHD Các trường hợp này sau
đó sẽ được đo nồng độ cytokines
+Phát hiện cytokine bởi multiplex micro-bead immunoassay: trong bộ xét nghiệmnày phát hiện 10 loại cytokines: IL-1β, IL-2, IL-4, IL-5, IL-6, IL-10, IL-12p70, IL-13, IFN-γ and TNF-α
Bảng 1:Ngưỡng giá trị tăng của các cytokines dựa theo nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hùng ( 6 ) và Giulio Kleiner ( 4 ) ở trẻ em
Xử lý và phân tích dữ liệu
Phần mềm STATA 10.0
KẾT QUẢ
Từ 12/2007 đến 11/2009 có 234 bệnh nhân
được xác nhận huyết thanh học nhiễm virus
Dengue (DENV) đượcđưa vào nghiên cứu
Bảng 2: Đặc điểm mẫu nghiên cứu
Ngày sốt khi bệnh nhân
nhập viện
Phân bố bệnh nhân theo
type DENV
Bảng 3: Tỉ lệ bệnh nhân có tăng cytokines trong ngày
đầu nhập viện
Cytokin
Tỉ lệ bệnh nhân có tăng cytokine (n, %)
p SXHD không
sốc n=219
SXHD có sốc n=15
Tổng cộng n= 234
Bảng 4: Nồng độ các cytokines đo được ngày đầu
nhập viện
(pg/ml)
Nồng độ tối đa (pg/ml)
Trang 3Cytokin Nồng độ trung bình
(pg/ml)
Nồng độ tối đa (pg/ml)
Bảng 5: Liên quan giữa nồng độ cytokines và độ
nặng của bệnh
Bảng 6: Liên quan giữa nồng độ cytokines và type DENV
Bảng 7: Liên quan giữa nồng độ cytokines và ngày
sốt
IL-10 15,32 ± 14,87 20,75 ± 43,93 31,86 ± 89,84 0,41
IL-13 13,61 ± 12,64 11,11 ± 13,23 8,93 ± 12,07 0,22
INF-γ 17,71 ± 22,29 27,27 ± 67,02 28,88 ± 70,61 0,80
BÀN LUẬN
Đặc điểm mẫu nghiên cứu
Trong 234 bệnh nhân được xác nhận huyết
thanh học nhiễm DENV và đo nồng độ cytokine,
chúng tôi ghi nhận:
Tỉ lệ bệnh nhân SXHD không sốc (93,59%)
cao hơn nhiều tỉ lệ bệnh nhân SXHD có sốc
(6,41%) Như vậy, tỉ lệ sốc SXHD của chúng tôi
là thấp nhiều so với nghiên cứu của A.S
Mustafa(5), ghi nhận 58 ca SXHD không sốc (độ
I-II) 69,1% và sốc SXHD (độ III 13 ca, độ IV 13 ca) 30,9% Đa số bệnh nhân tái nhiễm DENV (76,5%), sơ nhiễm chiếm 23,5% Kết quả này ngược lại với khảo sát của Yangbo Tang(9) trên
353 bệnh nhân nhiễm DENV nhập viện ở miền Nam Trung Quốc, tỉ lệ tái nhiễm 39,9% và sơ nhiễm là 60,1%
Bệnh nhân chủ yếu nhập viện khi sốt ngày 2, ngày 3 với tỉ lệ lần lượt là 41,45% và 50,85%; rất
ít bệnh nhân nhập viện vì sốt ngày 1 (7,69%)
Tỉ lệ tăng các cytokine trong bệnh nhân SXHD
Tỉ lệ bệnh nhân có tăng cytokine được ghi nhận như sau: cao nhất là 73,08% bệnh nhân có tăng IL-10; 71,79% bệnh nhân có tăng IL-6; 67,95% bệnh nhân có tăng IL-2 Đặc biệt, chiếm tỉ
lệ thấp nhất với 0,43% bệnh nhân có tăng IL-12, điều này phù hợp với nghiên cứu của Anusyah(7): mức độ IL-12 thấp hơn trong suốt quá trình bệnh SXHD khi so sánh với người khỏe mạnh
Trang 4Kết quả cũng cho thấy không có sự khác biệt
có ý nghĩa thống kê giữa sự tăng nồng độ
cytokine trong huyết thanh với tình trạng sốc
của bệnh nhân SXHD (p>0,05) Agarwal(1) và
cộng sự thực hiện nghiên cứu trên 246 bệnh
nhân, cho thấy tất cả các trường hợp SXH độ III
và độ IV đều có tăng cytokine, trong khi đó
91-95% SXHD độ I, II có tăng cytokine
Liên quan giữa nồng độ cytokines và độ
nặng của bệnh
Nồng độ trung bình của các cytokine IL-2,
IL-5, IL-13, đặc biệt là IL-6, IL-10 và INF-γ trong
nhóm SXHD có sốc cao hơn nhóm SXHD không
sốc nhưng sự khác biệt không có ý nghĩa thống
kê với p>0,05 (T-test)
Ngược lại, nồng độ trung bình của các
cytokine IL-1, IL-4, IL-12 và TNF-α trong nhóm
SXHD có sốc thấp hơn nhóm SXHD không sốc
nhưng sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê
với p>0,05 (T-test)
Trong nghiên cứu của Fernando(3)thấy rằng
nồng độ cytokine IL-1β, IFN-γ, IL-4, IL-6, IL-7,
IL-13 và GM-CSF đã tăng đáng kể trong bệnh
nhân SXHD nặng so với SXHD nhẹ, trong khi
mức MIP-1β cao trong SXHD nhẹ
Liên quan giữa nồng độ cytokines và type
DENV
Nồng độ IL-2, IL-4, IL-13 và TNF-α cao nhất
trong nhiễm 1, tiếp theo là nhiễm
DENV-3, thấp nhất là DENV-2, sự khác biệt có ý nghĩa
thống kê với p lần lượt là 0,006; 0,023; 0,010 và
0,026
Nồng độ IL-1, IL-5, IL-6, IL-10, IL-12 và
INF-γ không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống
kê giữa các type huyết thanh DENV khác nhau
(p>0,05)
Liên quan giữa nồng độ cytokines và ngày
sốt
Nồng độ IL-12 cao nhất ở bệnh nhân sốt
ngày 1 (5,60 ± 13,04), sau đó giảm dần ở bệnh
nhân sốt ngày 2 (2,33 ± 3,62) và ngày 3 (1,76 ±
2,12), sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p=0,003
Nồng độ IL-1, IL-2, IL-4, IL-6, IL-13 và
TNF-α cao nhất ở những bệnh nhân sốt ngày 1, sau
đó nồng độ giảm dần ở những bệnh nhân sốt ngày 2 và ngày 3, nhưng sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê với p>0,05
Ngược lại, nồng độ IL-10 và INF-γ có khuynh hướng tăng lên theo ngày sốt: nồng độ thấp nhất ở những bệnh nhân sốt ngày 1, tăng ở ngày 2 và cao hơn ở những bệnh nhân sốt ngày
3, tuy nhiên sự khác biệt không có ý nghĩa thống
kê với p tương ứng là 0,41 và 0,8 (p>0,05) U.C Chaturvedi(2) ghi nhận, TNF-α, IL-2 và IL-6, nồng độ cao nhất vào ngày thứ 2 IFN-γ xuất hiện vào ngày thứ 2 và đạt đỉnh vào ngày thứ 3 IL-10, IL-5 tăng vào ngày thứ 4 và IL-4 vào ngày thứ 6 sau nhiễm virus
KẾT LUẬN
Không có mối liên quan giữa nồng độ các cytokine ngày đầu nhập viện với tình trạng sốc trên bệnh nhân SXHD
Tăng IL-10, IL-6, IL-2 gặp trong đa số bệnh nhân (>67%) và chỉ 0,43% (thấp nhất) bệnh nhân
có tăng IL-12
Nồng độ IL-2, IL-4, IL-13 và TNF-α cao nhất trong nhiễm 1, tiếp theo là nhiễm
DENV-3, thấp nhất là DENV-2 Nồng độ IL-12 giảm dần
theo ngày sốt của bệnh nhân SXHD
TÀI LIỆU THAM KHẢO
patients with dengue hemorrhagic fever”, FEMS Immunology
& Medical Microbiology, 28(2), pp 151-155
(2000), “Cytokine cascade in dengue hemorrhagic fever:
implications for pathogenesis”, FEMS Immunology & Medical
Microbiology, 28(3), pp 183-188
“Multiplex cytokine profile from dengue patients: MIP-1beta
and IFN-gamma as predictive factors for severity”, Journal of
Virology, 76(23), pp 1242-1249
(2013), “Cytokine Levels in the Serum of Healthy Subjects”,
Mediators of Inflammation, Volume 2013, Article ID 434010, p 6
with dengue hemorrhagic fever”, FEMS Immunology &
Medical Microbiology, 30(3), pp 229-233
Trang 56 Nguyễn Thanh Hùng, Nguyễn Trọng Lân và cộng sự (2003),
“Vai trò của cytokine trong sốt xuất huyết Dengue ở trẻ nhủ
nhi”, Y học TP Hồ Chí Minh, tập 7(1), tr 144-152
Expression Profile of Dengue Patients at Different Phases of
Illness”, PLoS One, 7(12), pp e52215
prevention and control, World Health O, Special Programme for
R, Training in Tropical D, World Health Organization
Department of Control of Neglected Tropical D, World
Health Organization E et al, editors, Geneva: World Health
Organization
Cytokine Levels Associate with the Lack of Severe Disease in Secondary Dengue 1 Infection among Adult Chinese
Patients”, PLoS One,5(12), pp e15631
Ngày nhận bài báo: 10/6/2014 Ngày phản biện nhận xét bài báo: 25/6/2014 Ngày bài báo được đăng: 15/08/2014