Đặc điểm dẫn truyền thần kinh ngoại biên trên bệnh nhân đái tháo đường tại Bệnh viện Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh

Nội dung của bài viết trình bày về đặc điểm dẫn truyền thần kinh ngoại biên trên bệnh nhân Đái tháo đường tại Phòng khám Thận và Nội tiết – Bệnh viện Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh. Kết quả nghiên cứu cho thấy, tổn thương thần kinh ngoại biên trên bệnh nhân đái tháo đường có tính chất lan tỏa với đặc điểm kéo dài thời gian tiềm, giảm biên độ điện thế, giảm vận tốc dẫn truyền.

Trang 1

TRÊN BỆNH NHÂN ĐÁI THÁO ĐƯỜNG TẠI BV ĐẠI HỌC Y DƯỢC TP. HỒ CHÍ MINH

Trần Vũ Hoàng Dương*, Nguyễn Thị Lệ**

TÓM TẮT

Mục tiêu: Khảo sát đặc điểm dẫn truyền thần kinh ngoại biên trên bệnh nhân Đái tháo đường tại Phòng

khám Thận và Nội tiết – BV Đại học Y Dược Tp.Hồ Chí Minh.

Đối tượng và phương pháp: Cắt ngang mô tả 37 trường hợp được chẩn đoán và điều trị Đái tháo đường. Kết quả: Tỷ lệ bệnh nhân than phiền về tình trạng rối loạn cảm giác chủ quan ở chi chiếm 35,1%. Khi phân

tích kết quả đo dẫn truyền thần kinh: tỷ lệ bất thường của dây thần kinh giữa‐vận động 54,1%; dây thần kinh giữa‐cảm giác 91,9%; dây thần kinh trụ 83,8%; dây thần kinh quay 62,2%; dây thần kinh chày 46,0%; dây thần kinh mác sâu 91,9%; dây thần kinh mác nông 43,2%. Bất thường về vận tốc dẫn truyền gặp ở tất cả các dây thần kinh khảo sát. Nhóm bệnh nhân có triệu chứng dị cảm tay có tỷ lệ kéo dài thời gian tiềm và giảm vận tốc dẫn truyền của dây thần kinh giữa‐cảm giác cao hơn nhóm không có triệu chứng (p <0,05), tương tự ở nhóm bệnh nhân có dị cảm chân và tỷ lệ giảm vận tốc dẫn truyền của dây thần kinh mác nông (p <0,01).

Kết luận: Tổn thương thần kinh ngoại biên trên bệnh nhân đái tháo đường có tính chất lan tỏa với đặc điểm

kéo dài thời gian tiềm, giảm biên độ điện thế, giảm vận tốc dẫn truyền. Cần lưu ý vai trò của dây thần kinh giữa

và dây thần kinh mác trong việc phát hiện sớm biến chứng thần kinh ngoại biên ở bệnh nhân đái tháo đường.

Từ khóa: đái tháo đường (ĐTĐ), bệnh thần kinh ngoại biên do đái tháo đường, đo dẫn truyền thần kinh,

thời gian tiềm, biên độ điện thế, vận tốc dẫn truyền.

ABSTRACT

CONDUCTION CHARACTERISTICS OF PERIPHERAL NERVES

IN DIABETIC PATIENTS AT THE HCMC UNIVERSITY MEDICAL CENTER

Tran Vu Hoang Duong, Nguyen Thi Le

* Y Hoc TP. Ho Chi Minh * Vol. 18 ‐ Supplement of No 1 ‐ 2014: 448 ‐ 452

Objective: To evaluate the conduction characteristics of peripheral nerves in diabetic patients at the

Nephrology and Endocrinology outpatients department of HCMC University Medical Center.

Method: This is a cross‐sectional study investigating 37 diabetic patients

Results: Rate of patients who have sensory symptoms was 35.1%. Rate of abnormalities found in nerve

conduction studies (NCS) involved the median motor nerve, median sensory nerve, ulnar nerve, radial nerve, tibial nerve, peroneal nerve, superficial peroneal nerve was 54.1%, 91.9%, 83.8%, 62.2%, 46.0%, 91.9%, and 43.2%, respectively. A reduction in conduction velocity were noted in all of the above nerves which were measured. The median sensory nerve conduction study reveals a higher rate of a prolonged distal latency and a reduction in conduction velocity in patients with paresthesia of the upper limbs in comparison with those who have no symptoms (p <0.05). Similarly, the peroneal nerve conduction study reveals a reduction in conduction velocity in patients with paresthesia of the lower limbs comparison with those who have no symptoms (p <0.01).

Conclusion: Diabetic peripheral neuropathy is widespread. Its NCS is characterized by a prolonged distal

* Khóa Y2007, khoa Y, ĐH Y Dược TP. HCM ** Bộ môn Sinh lý, ĐH Y Dược TP.HCM

Trang 2

latency, a decrease in action potential amplitude, and a reduction in conduction velocity. Median and peroneal nerve conduction study plays a role in early detection of diabetic neuropathy.

Key words: diabetes mellitus, diabetic peripheral neuropathy (DPN), nerve conduction study (NCS), distal

latency, action potential amplitude, conduction velocity.

ĐẶT VẤN ĐỀ

ĐTĐ là bệnh lý mạn tính có nhiều biến

chứng. Tỷ lệ mắc của bệnh ngày càng gia tăng

song hành với lối sống ít vận động và tình

trạng thừa cân‐béo phì. Biến chứng thần kinh

ngoại biên là một trong những biến chứng

xuất hiện sớm và thường gặp ở bệnh nhân

ĐTĐ. Đây là biến chứng ít gây tử vong nhưng

ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống

hàng ngày của người bệnh do tình trạng rối

loạn về cảm giác và những tổn thương khó hồi

phục về vận động như teo cơ, yếu liệt gây ra.

Bệnh biểu hiện lâm sàng rất đa dạng và tiềm

ẩn, do đó ít được chú ý khám xét để chẩn đoán

và điều trị kịp thời.

Hiện nay, với sự hỗ trợ của phương pháp

chẩn đoán điện sinh lý bao gồm nhiều kỹ

thuật, trong đó quan trọng nhất là đo dẫn

truyền thần kinh, đã đem lại một công cụ hữu

ích cho việc phát hiện sớm bệnh thần kinh

ngoại biên nói chung và bệnh thần kinh ngoại

biên do ĐTĐ nói riêng.

Ở nước ta, đã có vài công trình nghiên cứu

nhằm tìm hiểu đặc điểm tổn thương thần kinh

ngoại biên do ĐTĐ, nhưng vẫn chưa đủ để đánh

giá một cách chi tiết về biến chứng này, đặc biệt

là thông qua các chỉ số dẫn truyền thần kinh. Vì

vậy, chúng tôi thực hiện đề tài này nhằm cung

cấp thêm một số thông tin về đặc điểm dẫn

truyền thần kinh ngoại biên ở bệnh nhân ĐTĐ,

góp phần ứng dụng điện chẩn đoán trong lâm

sàng.

ĐỐI TƯỢNG ‐ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu

Bệnh nhân được chẩn đoán Đái tháo đường

tại phòng khám Thận và Nội tiết – BV Đại học Y

Dược TP.HCM từ tháng 04/2013 đến 07/2013.

Tiêu chuẩn chọn vào

Bệnh nhân được chẩn đoán ĐTĐ theo tiêu chí của Hiệp hội ĐTĐ Hoa Kỳ (ADA) năm 2010, đồng ý tham gia nghiên cứu.

Tiêu chuẩn loại ra

Bệnh nhân có bệnh lý khác gây bệnh thần kinh ngoại biên: nghiện rượu, bệnh hệ thống, thuốc, suy dinh dưỡng.

Thiết kế nghiên cứu

Cắt ngang mô tả.

Cỡ mẫu

Ước lượng cỡ mẫu nhằm xác định giá trị trung bình vận tốc dẫn truyền của các dây thần kinh ngoại biên được khảo sát ở bệnh nhân ĐTĐ.

Tính cỡ mẫu theo công thức:

Trong đó:

Z = 1,96 với khoảng tin cậy 95% (α = 0,05).

σ = độ lệch chuẩn. Theo tác giả Albert (3), độ lệch chuẩn về vận tốc dẫn truyền của dây TK mác trên bệnh nhân ĐTĐ là 1,5 m/s.

d=Khoảng chính xác mong muốn là 0,5 m/s.

→ Như vậy cỡ mẫu tối thiểu là n = 35.

Kỹ thuật chọn mẫu Liên tục không xác suất.

Phương pháp thu thập số liệu Dùng phiếu thu thập số liệu ghi nhận kết

quả qua hỏi bệnh, xét nghiệm và đo dẫn truyền thần kinh bằng máy đo điện cơ Neuro‐MEP‐ Micro.

Xử lý số liệu

Giá trị bình thường của kết quả đo dẫn truyền thần kinh được tham khảo từ tài liệu của

Trang 3

tác giả Barbara(1). Các tính toán thống kê được

thực hiện bằng phần mềm STATA 10.

KẾT QUẢ

Nghiên cứu của chúng tôi thực hiện tại

phòng khám Thận và Nội tiết – BV Đại học Y

Dược TP.HCM từ tháng 04/2013 đến tháng

07/2013, số liệu ghi nhận trên 37 bệnh nhân được

chẩn đoán và điều trị ĐTĐ.

Bảng 1: Tỷ lệ rối loạn cảm giác chủ quan ở chi

Rối loạn cảm giác Số BN (n) Tỷ lệ (%)

Không 24 64,9%

Tổng cộng 37 100%

Trong những bệnh nhân có rối loạn cảm giác

chủ quan: tỷ lệ dị cảm ở chân là 84,6%, dị cảm ở

tay là 76,9%.

Bảng 2: Kết quả đo dẫn truyền thần kinh

Dây thần kinh

Đặc điểm Thời gian

tiềm

Biên độ điện thế

Vận tốc dẫn truyền

TK giữa-vận động 4,09 ± 0,86 9,34 ± 2,58 51,08 ± 6,2

TK giữa-cảm giác 3,30 ± 0,86 10,93 ± 5,65 44,80 ± 10,47

TK trụ-vận động 2,44 ± 0,31 5,90 ± 1,39 50,93 ± 5,15

TK trụ-cảm giác 2,12 ± 0,39 12,15 ± 5,44 57,27 ± 8,04

TK quay 1,90 ± 0,51 22,22 ± 16,04 58,69 ± 10,46

TK chày 4,53 ± 0,76 9,62 ± 4,62 40,34 ± 5,70

TK mác sâu 4,00 ± 1,00 3,21 ± 1,66 38,33 ± 4,87

TK mác nông 2,80 ± 0,85 10,61 ± 4,76 48,67 ± 12,79

Đơn vị: thời gian tiềm: m/s; biên độ điện thế:

mV (vận động) hoặc μV (cảm giác); vận tốc dẫn

truyền: m/s.

Bảng 3: Tỷ lệ bất thường thời gian tiềm

Dây thần kinh Số BN (n) Tỷ lệ (%)

Bảng 4: Tỷ lệ bất thường biên độ điện thế

Bảng 5: Tỷ lệ bất thường vận tốc dẫn truyền

Bảng 6: Tỷ lệ bất thường của các dây thần kinh

Bảng 7: Liên quan giữa triệu chứng lâm sàng với đặc

điểm dẫn truyền thần kinh

Thời gian tiềm

TK giữa-cảm giác

Tê tay

Tổng cộng

Có Không

Bình thường 3 21 24

Khác biệt có ý nghĩa thống kê tỷ lệ bất thường thời gian tiềm của dây TK giữa‐cảm giác ở 2 nhóm có và không có triệu chứng tê tay (p<0,05).

Bảng 8

TK giữa-cảm giác

Tê tay

Tổng cộng

Có Không

Khác biệt có ý nghĩa thống kê tỷ lệ bất thường vận tốc dẫn truyền của dây TK giữa‐

Trang 4

tê tay (p <0,01).

Bảng 9

TK mác nông

Tê chân

Tổng cộng

Có Không

Khác biệt có ý nghĩa thống kê tỷ lệ bất

thường vận tốc dẫn truyền của dây TK mác

nông ở 2 nhóm có và không có triệu chứng tê

chân (p <0,01).

BÀN LUẬN

Triệu chứng rối loạn cảm giác chủ quan ở chi

Tỷ lệ bệnh nhân than phiền về tình trạng dị

cảm ở chân cao hơn ở tay. Điều này phù hợp với

y văn khi nhận thấy biến chứng thần kinh ngoại

biên do ĐTĐ chủ yếu là tình trạng viêm đa dây

thần kinh đối xứng ngọn chi xảy ra ở chi dưới

nhiều hơn chi trên.

Đặc điểm qua đo dẫn truyền thần kinh

Bất thường thời gian tiềm

Tỷ lệ bất thường cao nhất ở chi trên là dây

TK giữa‐cảm giác 35,1%, chi dưới là dây TK mác

nông 5,4%. Điều này củng cố quan điểm tổn

thương thần kinh ngoại biên ở bệnh nhân ĐTĐ

ảnh hưởng sớm lên các dây TK cảm giác hơn các

dây TK vận động.

Bất thường biên độ điện thế

Tỷ lệ bất thường cao nhất ở chi trên là dây

TK giữa‐cảm giác 91,9%, cao hơn so với kết quả

của tác giả Imada 38%. Sự khác biệt này là do

chúng tôi chọn giá trị ngưỡng bình thường cao

hơn tác giả (chúng tôi: >20μV, Imada: >12μV).

Trong khi đó ở chi dưới, tỷ lệ bất thường cao

nhất là dây TK mác sâu 24,3%. Kết quả này một

lần nữa cho thấy biến chứng thần kinh ngoại

biên do ĐTĐ ảnh hưởng nhiều trên các dây TK

cảm giác. Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng ở

bệnh nhân ĐTĐ, các sợi thần kinh có đường

kính nhỏ thường dễ bị tổn thương hơn các sợi có

đường kính trung bình và lớn.

Bất thường vận tốc dẫn truyền

Như đã biết, đặc trưng của tổn thương thần kinh ngoại biên do hủy myelin là hiện tượng giảm vận tốc dẫn truyền. Ở bệnh nhân ĐTĐ có

sự hủy myelin thứ phát xảy ra trên từng đoạn của sợi trục do những bất thường về chuyển hóa sinh ra bởi tình trạng đường huyết tăng cao. Kết quả của chúng tôi cho thấy bất thường vận tốc dẫn truyền gặp ở tất cả các dây thần kinh khảo sát, thể hiện tính chất lan tỏa của tổn thương thần kinh ngoại biên do ĐTĐ mà các tác giả Aaron I. Vinik(11) và Lê Quang Cường(6) đã từng ghi nhận. Trong đó, bất thường về vận tốc dẫn truyền của TK mác chiếm tỷ lệ cao nhất (mác sâu: 91,9%; mác nông: 32,4%).

Bảng 10: Tỷ lệ bất thường vận tốc dẫn truyền của

thần kinh mác sâu qua các nghiên cứu

Tác giả Tỷ lệ Giá trị bình thường

Khi so sánh với các nghiên cứu khác, tỷ lệ này có sự khác biệt là do khác nhau của quần thể nghiên cứu và cách chọn giá trị ngưỡng bình thường, nhưng đều cho thấy tổn thương thần kinh ngoại biên do ĐTĐ xảy ra ở chi dưới nhiều hơn chi trên và ở chi dưới thì những thay đổi của TK mác gặp nhiều hơn so với TK chày. Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Mai Hòa từng ghi nhận tỷ lệ bất thường vận tốc dẫn truyền của

TK chày là 6,67%, thấp hơn khá nhiều so với TK mác 13,33%. Tác giả J.Partanen(8) nhận xét qua một nghiên cứu sau 10 năm diễn tiến tự nhiên của 133 bệnh nhân ĐTĐ type 2, mức giảm vận tốc dẫn truyền cao nhất là TK mác sâu 3m/s (từ 43,3m/s xuống còn 40,3m/s).

Đối với chi trên, bất thường về vận tốc dẫn truyền gặp nhiều ở dây TK giữa (cảm giác: 70,3%; vận động: 40,5%). Tỷ lệ này có khác biệt với nghiên cứu của tác giả Imada 40%, do chúng tôi chọn ngưỡng bình thường khác tác giả (chúng tôi: >50m/s, Imada: >48m/s).

Trang 5

Liên quan giữa triệu chứng lâm sàng với

đặc điểm dẫn truyền thần kinh

So sánh tỷ lệ bất thường đặc điểm dẫn

truyền thần kinh của các dây thần kinh cảm

giác, chúng tôi nhận thấy sự khác biệt có ý

nghĩa thống kê ở 2 nhóm bệnh nhân có và

không có triệu chứng rối loạn cảm giác chủ

quan. Với những bệnh nhân có triệu chứng dị

cảm ở tay, tỷ lệ kéo dài thời gian tiềm và giảm

vận tốc dẫn truyền của dây thần kinh giữa‐

cảm giác cao hơn so với nhóm không có dị

cảm (p <0,05). Kết quả tương tự cũng được ghi

nhận ở chi dưới, giữa triệu chứng dị cảm ở

chân với tỷ lệ giảm vận tốc dẫn truyền của dây

thần kinh mác nông (p <0,01).

Tuy nhiên, có một tỷ lệ các bệnh nhân:

hoặc là đã ghi nhận được những bất thường

khi đo dẫn truyền thần kinh nhưng vẫn chưa

có than phiền về tình trạng rối loạn cảm giác;

hoặc là đã có than phiền về tình trạng dị cảm

nhưng kết quả đo dẫn truyền thần kinh còn

trong giới hạn bình thường. Điều này cho thấy

có một tỷ lệ không tương xứng giữa các bất

thường khi đo dẫn truyền thần kinh với biểu

hiện lâm sàng đa dạng của bệnh thần kinh

ngoại biên do ĐTĐ, tương tự như kết quả của

tác giả Lê Quang Cường(6). Do đó, để phát hiện

sớm biến chứng thần kinh ngoại biên trên

bệnh nhân ĐTĐ, rất cần thiết phối hợp giữa

các triệu chứng lâm sàng và phân tích kết quả

đo dẫn truyền thần kinh.

KẾT LUẬN

Tổn thương thần kinh ngoại biên do ĐTĐ

có tính chất lan tỏa với hiện tượng kéo dài thời

gian tiềm, giảm biên độ điện thế, giảm vận tốc

dẫn truyền. Trong đó, giảm vận tốc dẫn truyền

gặp ở tất cả các dây thần kinh được khảo sát

cho thấy tổn thương đặc trưng là tình trạng

hủy myelin.

Tỷ lệ bất thường cao nhất ở chi trên là TK

giữa (cảm giác: 91,9%, vận động: 54,1%) và chi

dưới là TK mác (mác nông: 43,2%, mác sâu:

91,9%) gợi ý tính nhạy cảm của hai dây thần kinh này trong việc phát hiện sớm biến chứng thần kinh ngoại biên ở bệnh nhân ĐTĐ.

Có một tỷ lệ phân ly giữa tình trạng rối loạn cảm giác chủ quan ở chi và kết quả đo dẫn truyền thần kinh tương ứng, do đó cần thiết phối hợp giữa triệu chứng lâm sàng và phân tích kết quả đo dẫn truyền thần kinh để có thể phát hiện sớm biến chứng thần kinh ngoại biên ở bệnh nhân ĐTĐ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Barbara (2005), Electromyography and neuromuscular disorders: clinical‐electrophysiologic correlations 2 nd, pp.03‐230.

2 Diệp Thị Thanh Bình (2006), Nội Tiết Học, Nhà xuất bản Y Học,

Tp. Hồ Chí Minh, tr.71‐80.

3 Đỗ Trung Quân (2006), Biến chứng bệnh Đái tháo đường và Điều trị. Nhà xuất bản Y Học, Hà Nội, tr.09‐198.

4 Dyck PJ, OʹBrien PC, Litchy WJ, Harper CM, Klein CJ (2005),

“Monotonicity of nerve tests in diabetes: subclinical nerve dysfunction precedes diagnosis of polyneuropathy”, Diabetes Care, Vol.28 (9), pp.2192‐2200.

5 Lamontagne A, Buchthal F (1970), “Electrophysiological studies

in diabetic neuropathy”, Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry, Vol.33, pp.442‐452.

6 Lê Quang Cường (1999), Nghiên cứu biểu hiện thần kinh ngoại vi ở người trưởng thành Đái tháo đường bằng ghi điện cơ và đo tốc độ dẫn truyền thần kinh, Luận án tiến sĩ Y học, Đại học Y Hà Nội.

7 Nguyễn Thị Lệ và Lê Quốc Tuấn (2013), Khảo sát vận tốc dẫn truyền trên dây thần kinh giữa, Giáo trình thực hành Sinh lý học, Nhà xuất bản Y học, Tp. Hồ Chí Minh, tr.140‐155.

8 Partanen J (1995), “Natural history of peripheral neuropathy in patients with non‐insulin‐dependent diabetes mellitus”, New England Journal Medicine, Vol.333 (2), pp.89‐94.

9 Tesfaye S, Boulton AJ, Dyck PJ, Freeman R, Horowitz M, Kempler P, Lauria G, Malik RA, Spallone V, Vinik A, Bernardi L, Valensi P (2010), “Diabetic Neuropathies: Update

on Definitions, Diagnostic Criteria, Estimation of Severity, and Treatments”, Diabetes Care, Vol.33 (10), pp.2285–2293.

10 Vinik AI (1999), “Diabetic neuropathy: pathogenesis and therapy”. The American Journal of Medicine, Vol.107 (2B), pp.17‐26.

11 Vinik AI (2011), Complications of diabetes mellitus, Williams textbook of Endocrinology 12th Ed, Section VIII, pp.1492‐1501.

12 Vũ Anh Nhị (1996), Nghiên cứu bệnh lý thần kinh ngoại biên

do Đái tháo đường bằng phương pháp chẩn đoán điện, Luận

án phó TS khoa học Y dược, Đại học Y Dược Tp.Hồ Chí Minh.

Ngày nhận bài báo: 01/11/2013 Ngày phản biện nhận xét bài báo: 26/11/2013 Ngày bài báo được đăng: 05/01/2014

Định dạng
Số trang	5
Dung lượng	456,38 KB