Nghiên cứu với mục tiêu nhằm đánh giá đặc điểm lâm sàng, AFB (+)/đàm và X quang phổi của bệnh nhân (BN) lao phổi (LP) tái phát với phát đồ 2SHRZ/6HE tại tỉnh Đồng Tháp. Mời các bạn cùng tham khảo bài viết để nắm rõ nội dung chi tiết.
Trang 1ĐÁNH GIÁ ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, AFB(+)/ĐÀM VÀ X QUANG PHỔI
CỦA LAO PHỔI TÁI PHÁT VỚI PHÁT ĐỒ 2SHRZ/6HE
TẠI TỈNH ĐỒNG THÁP
Ngô Thanh Bình*, Huỳnh Thị Nguyệt**
TÓM TẮT
Mục tiêu: Đánh giá đặc điểm lâm sàng, AFB (+)/đàm và X quang phổi của bệnh nhân (BN) lao phổi (LP) tái phát với phát đồ 2SHRZ/6HE tại tỉnh Đồng Tháp
Phương pháp: Nghiên cứu (NC) cắt ngang phân tích
Kết quả: Từ 8/2005 đến 5/2006, có 138 BN LP tái phát với phát đồ 2SHRZ/6HE và 138 LP mới đến khám tại 3 bệnh viện (BV) tỉnh Đồng Tháp Có 82,6% trường hợp LP tái phát trong vòng 24 tháng sau khi ngưng điều trị lao trước đó Thời gian lao phổi tái phát trung bình 22 21,67 tháng (2 – 120 tháng) Chủ yếu gặp ở nam giới (81,2%), tuổi trên 65 tuổi (25,4%), kinh tế thiếu ăn (87,7%), sống ở vùng sâu, vùng xa (69,6%), và đa số sống bằng nghề nông (73,3%) Có tiền căn chủng ngừa BCG thấp (3,6%), 57,3% BN có thói quen hút thuốc lá, 10,1% BN nghiện rượu, 21% BN tiếp xúc nguồn lây lao, và 17,4% BN có tiền căn bệnh lý nội khoa mạn tính phối hợp Triệu chứng thường gặp là ho khạc đàm kéo dài (84,9%), đau ngực (65,2%), khó thở (37%), ho ra máu (31,9%), sốt nhẹ về chiều (68,8%), biếng ăn (81,9%), sụt cân (77,5%) Tổn thương lao trên X quang phổi ở mức độ nặng chiếm tỉ lệ cao nhất (69,6%), kế đến 20,3% mức độ trung bình, và 10,1% mức độ nhẹ Thường gặp tổn thương lao lan tỏa hai bên phổi (68,8%) và tập trung ở 1/3 trên phổi 73,2% hình tạo hang Đồng thời, có 66,4% trường hợp có di chứng lao trên X quang phổi của lần điều trị trước Có 41,3% AFB/đàm dương tính từ 2+ trở lên BN LP tái phát có biểu hiện triệu chứng nặng
nề hơn so với BN LP mới một cách có ý nghĩa thống kê (p<0,05) như sụt cân gấp 2 lần (OR=2), biếng ăn gấp 3,5 lần (OR=3,5), ho ra máu gấp 2,8 lần (OR=2,8), khó thở gấp 2,8 lần (OR=2,8), đau ngực gấp 1,6 lần (OR=1,6), và ran bệnh lý ở phổi gấp 2,2 lần (OR=2,2) Tổn thương lao mức độ nặng trên X quang phổi ở nhóm LP tái phát xảy ra nhiều gấp 2,8 lần so với ở nhóm LP mới (OR=2,8; p<0,0001) Mức độ AFB dương tính trong đàm 3+ ở nhóm LP tái phát nhiều gấp 2,4 lần so nhóm LP mới (OR=2,4; p=0,0013)
Kết luận: Lao phổi tái phát với phác đồ 2SHRZ/6HE có biểu hiện lâm sàng, mức độ AFB(+)/đàm, tổn thương trên X quang phổi nhiều, nặng nề và phức tạp hơn lao phổi mới
Từ khóa: Bệnh lao, lao phổi, lao phổi tái phát, AFB
ABSTRACT
EVALUATION OF CLINICAL FEATURES, POSITIVE SPUTUM SMEAR AND CHEST X-RAYS OF RECURRENT PULMONARY TUBERCULOSIS WITH 2SHRZ/6HE IN ĐONG THAP PROVINCE
Huynh Thi Nguyet, Ngo Thanh Binh
* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 17 - Supplement of No 1 - 2013: 60 - 68
Objective: To evaluate clinical features, positive sputum smear and chest x-rays in patients with recurrent pulmonary tuberculosis (PTB) with 2SHRZ/6HE in Đong Thap Province
Method: Analytic cross-sectional study
* Bộ môn Lao và bệnh Phổi - Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh ** Bệnh viện Phổi Đồng Tháp
Trang 2Results: From 8/2005 to 5/2006, there were 138 patients with recurrent PTB with 2SHRZ/6HE and
138 patients with new PTB admitted at 3 hospitals in Đong Thap Province 82.6% cases were suffered from recurrent PTB in 24 months after cured by previous anti-TB therapy The average recurrent PTB time was
22 21.67 months (range, 2 – 120 months) Most of them were male (81.2%), had over 65 years old (25.4%), had underfed living (87.7%), lived in countrysides (69.6%), and were farmers (73.3%) 3.6% cases had previous BCG vaccination, 57.3% cases liked cigarette smoking, 10.1% cases were drunk, 21% cases exposed TB resource, and 17.4% cases combined with chronic internal diseases The common symptoms were prolonging productive cough (84.9%), chest pain (65.2%), dyspnea (37%), hemoptysis (31.9%), light fever in the afternoon (68.8%), anorexia (81.9%), weight losing (77.5%) There were 69.6% cases with severe TB lesions, 20.3% cases with average TB lesions, and 10.1% cases with light TB lesions on chest X-rays TB lesions on chest X-rays were occurred in both lungs (68.8%) and focused on 1/3 upper lung 73.2% cases were cavity TB lesions Besides, there were 66.4% cases with PTB sequelae on chest X-rays in previous anti-TB therapy There were 41.3% positive sputum smears at level 2+ and more The symptoms of patients with recurrent PTB showed more severe than those of patients with new PTB with significantly statistics (p<0.05) such as weight losing was 2 times (OR=2), anorexia was 3.5 times (OR=3.5), hemoptysis was 2.8 times (OR=2.8), dyspnea was 2.8 times (OR=2.8), chest pain was 1.6 times (OR=1.6), and rale in lung was 2.2 times (OR=2.2) The severe TB lesions on chest x-rays in patients with recurrent PTB were 2.8 times more than in patients with new PTB (OR=2.8; p<0.0001) The positive sputum smear at level 3+ in patients with recurrent PTB were 2.4 times more than in patients with new PTB (OR=2.4; p=0.0013)
Conclusion: Clinical features, positive sputum smear and chest x-rays were showed more severe and complicative in patients with recurrent PTB with 2SHRZ/6HE than in patients with new PTB
Keyword: Pulmonary tuberculosis, recurrent pulmonary tuberculosis, AFB
ĐẶT VẤN ĐỀ
Bệnh lao đang gia tăng trở lại tại nhiều
nơi trên thế giới Hóa trị liệu ngắn ngày được áp
dụng phổ biến tại Việt Nam trong hơn một thập
kỷ qua, nhất là công thức 2SHRZ/6HE với đạt
kết quả điều trị khỏi bệnh chiếm đến 90%(12) Tuy
nhiên, tỉ lệ thất bại điều trị lao cũng như lao phổi
(LP) tái phát ngày càng có chiều hướng gia tăng
trong những năm từ 1999 đến 2005 (từ 6,1 –
6,7%)(1) Đã có nhiều công trình nghiên cứu (NC)
về kháng thuốc và kết quả điều trị LP ở Việt
Nam cũng như nước ngoài nhưng hầu như rất ít
có tác giả đề cập về vấn đến LP tái phát, cũng
như về đặc điểm lâm sàng, hình ảnh X quang
phổi Hơn nữa, việc điều trị cho những BN LP
tái phát thường có kết quả rất hạn chế, di chứng
và tỉ lệ tử vong cao hơn so với mắc lao mới lần
đầu LP tái phát là vấn nạn lớn cho bản thân BN
gây nhiều di chứng, điều trị khó khăn, tỉ lệ tử
vong cao và cũng là nguồn lây nhiễm lao nguy
hiểm với nguy cơ kháng thuốc cao cho cộng đồng, xã hội Đồng Tháp là một trong những tỉnh của miền tây nam bộ, nằm giáp biên giới với Campuchia, hiện nay, có tình hình mắc lao tương đối cao, đứng hàng thứ hai so với nhiều tỉnh đồng bằng sông Cửu Long và đứng thứ tư sau An Giang, TP HCM, và Tây Ninh với tỉ lệ nguy cơ mắc lao là (3%), và tỉ lệ LP tái phát chiếm 6,73%(8) Chính vì vậy, chúng tôi tiến hành NC: “Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của lao phối tái phát với phát đồ 2SHRZ/6HE tại tỉnh Đồng Tháp” với các mục tiêu cụ thể sau:
Mô tả đặc điểm lâm sàng, mức độ AFB(+)/đàm và X quang phổi của BN LP AFB(+) tái phát với phát đồ 2SHRZ/6HE
- Xác định thời gian tái phát của BN LP AFB(+) tái phát với phát đồ 2SHRZ/6HE
- So sánh đặc điểm lâm sàng, mức độ AFB(+)/đàm và X quang phổi giữa LP AFB(+) tái phát và LP AFB(+) mới
Trang 3ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Thiết kế NC
NC cắt ngang phân tích
Đối tượng NC
Tất cả BN được chẩn đoán LP AFB (+) tái
phát với phát đồ 2SHRZ/6HE được thu dung tái
trị trong chương trình chống lao (CTCL) quốc
gia từ 8/2005 đến 5/2006 tại các phòng khám
chuyên khoa lao, khoa Lao của 3 BV lớn của tỉnh
Đồng Tháp như BV đa khoa tỉnh Đồng Tháp, 2
BV đa khoa khu vực thị xã Sa Đéc và thị xã Hồng
Ngự Đây là những BN mắc LP AFB(+) mới đã
được điều trị khỏi với phác đồ 2SHRZ/6HE
trước đây, nay phát hiện mắc LP tái phát qua
nhuộm soi trực tiếp AFB/đàm (+) và đều được
chẩn đoán xác định qua hội chẩn tại một trong 3
BV trên Đồng thời, các BN này đồng ý tham gia
vào NC bằng văn bản
Tiêu chuẩn chẩn đoán LP AFB (+) mới
Có triệu chứng lâm sàng gợi ý đến lao; và có
bất thường trên X quang phổi gợi ý đến nguyên
nhân do lao; và có 2 trong 3 hoặc ít nhất 1 trong
6 mẫu đàm (+) qua soi AFB trực tiếp; và chưa
điều trị bằng thuốc kháng lao hoặc chỉ mới điều
trị < 1 tháng
Tiêu chuẩn chẩn đoán LP tái phát
Là một BN đã được điều trị lao trước đó
(hoàn tất phác đồ điều trị lao) và được xác định
là khỏi bệnh, nhưng hiện tại mắc LP trở lại với
bằng chứng vi khuẩn học là AFB(+)/đàm qua soi
trực tiếp hoặc cấy dương tính với vi khuẩn lao
trong đàm
Tiêu chuẩn loại trừ
BN có hồ sơ bệnh án NC không đầy đủ; mắc
LP tái phát ở những BN không được điều trị lao
bằng phác đồ 2SHRZ/6HE trước đây; mắc LP
mạn, LP thất bại điều trị, lao ngoài phổi, lao đa
cơ quan; BN mắc bệnh tâm thần kinh phối hợp
với lao hoặc bị câm điếc
Phương pháp tiến hành NC
BN được khai thác về hành chính, tiền căn,
bệnh sử bao gồm các biến số cần phải thu thập như: tuổi, giới, nghề nghiệp, trình độ học vấn, nơi cư trú, tiền căn hút thuốc lá, nghiện rượu, nguồn lây lao, tiền căn chủng ngừa BCG, tiền căn điều trị lao với phác đồ 2SHRZ/6HE (thời gian kết thúc điều trị), tiền căn bệnh lý nội khoa mạn tính khác, …
Khai thác các triệu chứng lâm sàng, đo dấu hiệu sinh tồn, khám phổi (phát hiện các ran bệnh
lý ở phổi, hội chứng đông đặc…) và khám các cơ quan khác một cách toàn diện
Phân tích các dạng tổn thương lao, vị trí tổn thương lao (bên phải, bên trái, hai bên phổi); phân chia theo vùng phổi mỗi bên (1/3 trên, 1/3 giữa, 1/3 dưới và cả phổi); và đánh giá mức độ tổn thương lao trên X quang phổi theo Hiệp hội lồng ngực Hoa kỳ (ATS) (1990), gồm 3 mức độ: nhẹ (I), trung bình (II) và nặng (III)
Phân loại mức độ AFB dương tính trong đàm thành 4 mức độ như sau: dưới 1+, 1+, 2+
và 3+
Trong NC này, bao gồm có 2 nhóm NC được bắt cặp cùng giới và cùng nhóm tuổi tương đương với tỉ lệ là 1:1 nhằm so sánh, phân tích các đặc điểm về lâm sàng, mức độ AFB(+)/đàm và X quang phổi của LP giữa hai nhóm NC:
(1) Nhóm bệnh: là những BN mắc LP AFB(+) tái phát
(2) Nhóm chứng: là những BN mắc LP AFB(+) mới (dùng làm nhóm so sánh)
Xử lý và phân tích thống kê Thu thập dữ liệu vào mẫu bệnh án chung, ghi nhận tất cả các biến số và xử lý phân tích thống kê bằng phần mềm STATA phiên bản 8.0 Các biến số định tính sẽ được biểu diễn theo tần suất, tỉ lệ phần trăm và kiểm định theo phép kiểm 2 Các biến số định lượng sẽ được biểu diễn theo trung bình, độ lệch chuẩn và kiểm định theo phép kiểm Fisher Giá trị p<0,05 và các mối liên quan được tính bằng tỉ số chênh (OR: Odds ratio) không chứa 1 được xem là có ý nghĩa thống kê với khoảng tin cậy 95% (95% Confident Interval, 95%CI)
Trang 4KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
Trong thời gian NC từ 8/2005 đến 5/2006, thu
dung được 276 trường hợp, trong đó:
Nhóm bệnh: gồm 138 BN LP AFB(+) tái phát
với phát đồ 2SHRZ/6HE
Nhóm chứng: gồm 138 BN LP AFB(+) mới
dùng làm nhóm so sánh
Đặc điểm lâm sàng, mức độ AFB(+)/đàm và
X quang phổi của BN LP AFB(+) tái phát
với phát đồ 2SHRZ/6HE
Phân bố theo giới tính
Trong 138 BN LP AFB(+) tái phát với phát đồ
2SHRZ/6HE có 112 BN nam (81,16%) và 26 BN
nữ (18,84%) với tỉ số nam:nữ là 4,3:1 Điều này
cũng phù hợp với nhận định của Tổ chức Y tế
thế giới(12), hơn 2/3 nam giới có tỉ lệ mắc lao cao
và tỉ lệ lao tái phát cũng cao
Phân bố theo tuổi
Xem biểu đồ 1, tuổi nhỏ nhất là 19 tuổi và
cao nhất là 82 tuổi, tuổi trung bình là 50,716,7
Trong đó, nhóm tuổi có tỉ lệ LP tái phát cao là
nhóm tuổi > 65 tuổi chiếm 25,4%
6.52
14.49
18.12 18.84
16.67 25.36
0
5
10
15
20
25
30
15-24 25-34 35-44 45-54 55-65 >65
tỉ lệ (%)
Biểu đồ 1: Phân bố theo tuổi
Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cũng phù
hợp với nhận định trong y văn(2,4,7,8,10) những BN
trên 65 tuổi, thường có đáp ứng miễn dịch kém,
khả năng lao tái phát rất cao
Phân bố vùng định cư và hoàn cảnh kinh tế
Tỉ lệ LP tái phát xảy ra nhiều ở những BN
sống vùng sâu vùng xa (69,6%) so với số BN
sống ở thị xã, thành phố (30,4%) (p<0,001) Điều
này cũng hợp lý do tính chất địa dư của tỉnh
Đồng Tháp là một trong những tỉnh đồng bằng
sông Cửu Long với đa số BN là nông dân, định
cư vùng nông thôn là chủ yếu Những BN có kinh tế ở mức đủ sống đến thiếu ăn chiếm tới 87,7%, trong đó có 41,30% số hộ nghèo Do kinh
tế khó khăn, cuộc sống nghèo nàn là điều kiện thuận lợi cho bệnh lao bùng phát cũng như mắc lao tái phát cao
Phân bố theo nghề nghiệp
Nhóm BN lao động nặng chiếm tỉ lệ cao nhất (64,5%), nhóm BN lao động trí óc chiếm tỉ lệ thấp nhất (4,35%), và các nhóm nghề khác chiếm 31,2% Kết quả NC cho thấy tỉ lệ LP tái phát xảy
ra nhiều ở nhóm BN làm ruộng chiếm 62% là phù hợp với địa dư Đồng Tháp, phần lớn BN làm nghề nông Kết quả NC của chúng tôi cũng tương đương với NC khác của Đinh Quang Đông(3) (BV lao Thái Bình) cũng cho thấy LP tái phát xảy ra nhiều ở nhóm BN làm ruộng (73,3%) (p=0,097) Theo Trần Văn Sáng(11), LP tái phát xảy
ra ở nhóm nghề tự do, lao động nặng nhọc (60%) (p=0,77) Do lao động nghề nông vất vả, cực nhọc cũng là điều kiện thuận lợi cho bệnh lao tái phát cao
Tiền căn của BN
Gồm 5 BN có tiền căn chủng ngừa BCG (3,6%), 79 BN có thói quen hút thuốc lá (57,3%),
14 BN nghiện rượu (10,1%), 29 BN tiếp xúc nguồn lây lao (21%), 24 BN có tiền căn bệnh lý nội khoa mạn tính phối hợp (17,4%) Kết quả này cũng được ghi nhận trong y văn(2,3,5,9), đây là những yếu tố nguy cơ làm tăng mắc lao mới và lao tái phát
Đặc điểm lâm sàng của LP AFB(+) tái phát
Lý do khám bệnh
Những lý do thường làm cho BN cảm thấy khó chịu mới đi khám thường gặp là ho khạc kéo dài (34, 8%), ho ra máu (20,3%) và mệt khó thở (14,5%) Đây cũng là những lý do đến khám thường gặp trong nhóm BN LP nói chung Các lý
do ít gặp hơn là sốt và đau ngực (10,8%), tình cờ phát hiện (2,2%) và suy kiệt (7,3%) Điều này cũng phù hợp với các nghiên cứu khác(6,11) Ngoài
ra, những trường hợp tình cờ phát hiện hoặc
Trang 5triệu chứng mơ hồ giống như những bệnh khác
làm cho BN đến khám các chuyên khoa khác
thường do BN chủ quan không nghĩ mình mắc
bệnh trở lại
48
28
20
15 14 10 3
0
10
20
30
40
50
1
Ho khạc kéo dài
Ho ra máu Mệt ,Khó thở Sốt Đau ngực Suy kiệt Tình cờ phát hiện
Biểu đồ 2: Lý do khám bệnh
Các triệu chứng lâm sàng
Bảng 1: Triệu chứng cơ năng và thực thể
Triệu chứng
cơ năng
Ho khạc kéo dài 116 (84,1%)
Sốt nhẹ về chiều 95 (68,8%)
Đổ mồ hôi trộm 51 (37%)
Thể trạng
Khám phổi Ran bệnh lý ở phổi 70 (50,7%)
Triệu chứng ho khạc đàm kéo dài là biểu
hiện thường gặp nhất (chiếm 84,9%) Đây là triệu
chứng tiêu biểu cho nhiễm trùng đường hô hấp
và là nguyên nhân chính đưa đến nguy cơ lan
tràn bệnh lao, là nguồn lây nguy hiểm cho cộng
đồng (9) Các triệu chứng hô hấp khác cũng
thường xuất hiện như đau ngực (65,2%), khó thở
(37%) và ho ra máu (31,88%), gợi ý một tổn
thương nặng nề và lý do thường khiến cho BN lo
sợ đến khám Các triệu chứng nhiễm lao chung
như biếng ăn (81,9%), sụt cân (77,5%), sốt nhẹ về
chiều (68,8%), đổ mồ hôi trộm (36,96%).NC của
chúng tôi phù hợp với NC của các tác giả Lê thị
Tỉnh(6), Trần Văn Sáng (11) Khám phổi: có ran
bệnh lý ở phổi chiếm tỉ lệ cao (50.72%)
Hình ảnh X quang phổi của LP AFB(+) tái phát
Mức độ tổn thương lao trên X quang phổi (ATS-1990)
Bảng 2: Mức độ tổn thương lao trên X quang phổi (ATS-1990)
Tổn thương lao mức độ nặng trên X quang phổi chiếm tỉ lệ cao nhất (69,6%), mức độ tổn thương trung bình thấp hơn chiếm 20,3%, mức
độ tổn thương nhẹ chiếm tỉ lệ thấp nhất (10,1%)
So sánh với các tác giả khác:
Bảng 3: So sánh với các tác giả khác về mức độ tổn thương lao trên X quang phổi
Tác giả Nguyễn
Việt Cồ(9)
Trần Văn Sáng(11)
Lê Thị Tỉnh(6)
Chúng tôi
P
Mức
độ tổn thươn
g
Mức độ tổn thương nặng và vừa chiếm tỉ
lệ cao trong NC của chúng tôi so với kết quả của các tác giả ở bảng trên Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với mức p<0,05 Điều này có thể lý giải theo sinh bệnh học của bệnh LP(2)
khi mà tổn thương biểu hiện trên X quang phổi lan rộng thì bệnh đã diễn tiến một thời gian dài và số lượng vi khuẩn lao gia tăng và
đã đến giai đoạn trễ của bệnh
Vị trí tổn thương lao trên X quang phổi
Biểu đồ vị trí tổn thương trên x quang 68.84%
13.04% 18.12%
Bên phải Bên trái Cả 2 bên
Biểu đồ 3: Vị trí tổn thương lao trên X quang phổi
Thường gặp tổn thương lao lan tỏa hai bên phổi (68,8%), kế đến tổn thương bên phải nhiều hơn bên trái (18,1% so với 13%) Điều này cũng
Trang 6phù hợp với các nghiên cứu trong y văn(2,4,6,8,10)
Phân chia tổn thương lao theo vùng phổi mỗi bên trên
X quang phổi
Bảng 4: Phân chia tổn thương lao theo vùng phổi mỗi
bên trên X quang phổi
Vùng tổn thương Bên Phải (n=120) Bên Trái (n=114)
1/3 trên phổi 85 (70,8%) 86 (75,4%)
Cả một bên phổi 26 (21,7%) 22 (19,3%)
Tỉ lệ BN có tổn thương ở 1/3 trên phổi phải là
70,8% và phổi trái là 75,84% Đây là vị trí thường
gặp của tổn thương lao trên x quang phổi, điều
này phù hợp với trong y văn(7,9,10) là do vi khuẩn
lao là vi khuẩn có tính hiếu khí tuyệt đối, đồng
thời với có sự liên quan nồng độ O2 cao thường
tập trung ở 1/3 trên phổi Vị trí tổn thương lao ở
1/3 dưới phổi (4,2% và 4,4%) và 1/3 giữa phổi
(3,3% và 0,9%) có tỉ lệ ít hơn nhiều Ngoài ra, tổn
thương lao xảy ra ở cả phổi có tỉ lệ thấp hơn so
với 1/3 trên phổi ở cả hai bên, thường là do tổn
thương lao xảy ra đầu tiên ở 1/3 trên phổi, sau đó
vi khuẩn lao lan tràn đến vùng phổi lân cận và
cuối cùng là cả phổi trong những trường hợp lao
phổi nặng và được phát hiện muộn
Các dạng tổn thương lao trên X quang phổi
Bảng 5: Các dạng tổn thương lao trên X quang phổi
Đặc điểm Đám mờ đều có hang 23 (16,7%)
Kết quả NC của chúng tôi cũng phù hợp
với nghiên cứu của Nguyễn Việt Cồ(9), và Trần
Văn Sáng(11) về các dạng tổn thương lao trên X
quang phổi
Di chứng do lao phổi lần điều trị trước
Nhóm bệnh có di chứng của lần điều trị
trước chiếm tỉ lệ cao (66,4%), đa số loại di chứng
xơ phổi (28,6%), xẹp phổi (28,6%) chiếm nhiều
nhất, ít gặp nhất là giãn phế quản và kén khí
Các dạng di chứng do lao phổi trong NC của chúng tôi cũng được ghi nhận trong y văn(2,7,10), là
do tình trạng hủy nhu mô phổi, hoặc xẹp một phần phổi, xơ hóa phổi,… là giảm thể tích phổi, gây nên bệnh phổi hạn chế Đồng thời, điều này
sẽ kéo theo tình trạng tăng thông khí bù trừ, gây khí phế thũng gây rối loạn thông khí – tưới máu Đây cũng là yếu tố nguy cơ làm bùng phát mắc lao phổi trở lại
Bảng 6: Di chứng do lao phổi lần điều trị trước
Loại di chứng Hang tồn lưu 22 (24,2%)
Giãn phế quản 3 (3,3%)
Mật độ AFB(+)/đàm của LP AFB(+) tái phát
Bảng 7: Mật độ AFB(+)/đàm của LP AFB(+) tái phát
Những BN có mức độ AFB dương tính 1+ chiếm tỉ lệ 58,7 % nhiều hơn hai nhóm còn lại Xác định thời gian tái phát của LP AFB(+) tái phát với phát đồ 2SHRZ/6HE
Bảng 8: Xác định thời gian tái phát của LP AFB(+) tái phát với phát đồ 2SHRZ/6HE
Thời gian lao phổi AFB (+) tái phát trung bình 22 21,67 tháng Thời gian lao phổi AFB (+) tái phát sớm nhất là 2 tháng và muộn nhất là 120 tháng (10 năm) Theo Trần Văn Sáng(11), thời gian lao phổi AFB(+) tái phát trung bình 20 5,6 tháng, theo Chi C Leung(7), là 14,9 5,5 tháng Như vậy, những BN có thời gian lao phổi tái
Trang 7phát sớm < 2 năm xuất hiện chiếm tỉ lệ cao
(82,6%), ngược lại, những BN có thời gian lao
phổi tái phát sau 2 năm chiếm tỉ lệ thấp hơn
(17,4%) So sánh với các tác giả khác về thời gian
lao phổi tái phát sau khi được điều trị bằng phác
đồ 2SHRZ/6HE như sau:
Bảng 10: So sánh với các tác giả khác về thời gian lao
phổi tái phát
Tác giả Thời gian lao phổi tái phát p
< 6 tháng < 24 tháng
Kết quả của chúng tôi tương đương với
một số NC khác nhưng không có sự khác biệt
có ý nghĩa thống kê với mức p > 0,05 Tuy
nhiên, thấp hơn so với NC của Chi C Leung(7)
và sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với mức
p=0,0033 Đồng thời, các nghiên cứu đã cho
thấy khả năng lao phổi tái phát sau khi được điều trị bằng phác đồ 2SHRZ/6HE tập trung chủ yếu vào thời điểm trong vòng 2 năm sau ngưng điều trị Thời gian lao phổi tái phát sau điều trị phác đồ 2SHRZ/6HE xảy ra quá sớm với tỉ lệ cao (72 – 94,7%)
So sánh đặc điểm lâm sàng, mức độ AFB(+)/đàm và X quang phổi giữa LP AFB(+) tái phát và LP AFB(+) mới
So sánh đặc điểm lâm sàng giữa LP AFB(+) tái phát và LP AFB(+) mới
Đa số các yếu tố tiền căn không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p>0,05) Chỉ có tiền căn chủng ngừa BCG và tiếp xúc nguồn lây lao là có
sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm (p<0,05) Theo y văn(2,4,7,8) cho rằng, không chủng ngừa lao, hút thuốc lá, nghiện rượu, tiếp xúc với với nguồn lây lao và mắc các bệnh nội khoa mạn tính nhất là bệnh phổi mạn tính, đái tháo đường, nhiễm HIV… là những yếu tố nguy cơ làm tăng mắc lao mới và lao tái phát
Bảng 11: Tiền căn của BN giữa LP AFB(+) tái phát và LP AFB(+) mới
Bảng 12: Triệu chứng lâm sàng giữa LP AFB(+) tái phát và LP AFB(+) mới
Những triệu chứng lâm sàng thường xuất
hiện với hơn trong LP tái phát so với nhóm LP
mới với OR theo thứ tự như sau biếng ăn nhiều
hơn gấp 3,4 lần, ho ra máu, khó thở nhiều hơn
gấp 2,7 lần, ran bệnh lý ở phổi gấp 2,1 lần gấp
sụt cân gấp 1,9 lần, đau ngực gấp 1,6 lần, và sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê với p<0,05 Các triệu chứng sốt nhẹ về chiều, sốt cao, đổ mồ hôi trộm, tổng trạng, da niêm sự khác biệt không có
ý nghĩa thống kê với p>0,05 NC của chúng tôi
Trang 8tương đương với NC của Trần văn Sáng(11), Lê
Thị Tỉnh(6) (p>0,05)… Kết quả NC của chúng tôi,
LP tái phát xuất hiện những triệu chứng lâm
sàng mang tính chất nặng nề hơn như khó thở
ho ra máu … nhiều hơn và rầm rộ hơn Điều này
có thể do tổn thương phổi lần tái phát thường có
tình trạng kháng thuốc khó điều trị, BN hoặc
thấy thuốc chủ quan không bệnh trở lại do
những triệu chứng của di chứng cũ che lấp, lại
thêm LP tái phát có mẫu đàm dương tính mới
được thu dung điều trị, tổn thương tái phát trên
nền di chứng cũ
So sánh đặc điểm X quang phổi giữa LP
AFB(+) tái phát và LP AFB(+) mới
Bảng 13: Mức độ tổn thương lao trên X quang phổi
giữa LP AFB(+) tái phát và LP AFB(+) mới
Mức độ LP AFB(+) tái
phát
LP AFB(+)
2
p Nhẹ 14 (10,2%) 25 (18,1%) 3,6131 0,057
Vừa 28 (20,3%) 51 (37%) 9,3815 0,002
Nặng 96 (69,6%) 62 (44,9%) 17,113 <0,001
Có sự khác biệt về mức độ tổn thương độ lan
rộng trên xquang chuẩn giữa hai nhóm LP tái
phát và LP mới với mức p<0,001 Mức độ tổn
thương nặng ở nhóm LP tái phát xảy ra nhiều
gấp 2,8 lần so với ở nhóm LP mới (p<0,0001) Kết
quả của chúng tôi tương đương với NC của Trần
Văn Sáng(11) với p>0,05, mức độ tổn thương nặng
nề hơn nhóm mới bị lần đầu Vì vây, việc tái trị
gặp nhiều khó khăn, hiệu quả điều trị thấp, khả
năng kháng thuốc cao của vi khuẩn lao
Bảng 14: Các dạng tổn thương lao trên X quang phổi
giữa LP AFB(+) tái phát và LP AFB(+) mới
Các dạng
tổn thương
LP AFB(+)
tái phát
LP AFB(+) mới
OR (95%
Đám mờ đều 15 (10,9%) 20 (14,5%) 0,72
(0,3-1,6) 0,3658 nốt 59 (42,8%) 73 (52,9%) 0,66
(0,4-1,1) 0,0916 Hình ảnh
hang
101 (73,2%)
71 (51,5%) 2,58
(1,5-4,4) 0,0002 Đặc
điểm
Mờ đều
có hang 23 (16,7%) 25 (18,1%)
0,9 (0,5-1,8) 0,7508 Nốt có
hang 40 (29%) 42 (30,4%)
0,93 (0,5-1,6) 0,7922
Xơ
Hang 57 (41,3) 6 (4,3)
15,48 (6,2-45,5)
<0,000
1
Trong LP tái phát hình ảnh tổn thương trên
X quang phổi phức tạp hơn do di chứng lần trước để lại cùng với những tổn thương mới lại làm cho hình ảnh tổn thương X quang nặng nề hơn trong kết quả NC của chúng tôi hình ảnh tổn thương trên X quang phổi như có hang, lao
xơ hang và sự khác biệt giữa hai nhóm có ý nghĩa thống kê Những hình ảnh này tần suất xuất hiện cao ở nhóm LP tái phát so với nhóm
LP mới (với OR của hình hang là 2,58; xơ hang là 23,6 tương đương với kết quả NC của Trần Văn Sáng(11), Lê Thị Tỉnh(6))
So sánh mức độ AFB(+)/đàm giữa LP AFB(+) tái phát và LP AFB(+) mới
Bảng 15: Mức độ AFB(+)/đàm giữa LP AFB(+) tái phát và LP AFB(+) mới
Nhóm Bệnh Mật độ AFB dương tính/đàm P
LP AFB(+) tái phát
0,053
% 14,5% 44,2% 20,3% 21%
LP AFB(+) mới
% 22,5% 46,4% 21% 10,1%
Kết quả NC của chúng tôi ở nhóm BN có mật độ AFB/đàm dương tính (3+) giữa 2 nhóm
LP tái phát và LP mới, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p=0,013 (OR=2,4; 95%CI:1,1-5,1) Mật độ đàm AFB (3+) ở nhóm LP tái phát gấp 2,4 lần nhóm LP mới, điều này có thể là do nhóm LP tái phát có mức độ tổn thương lao nặng, và BN ho khạc nhiều
KẾT LUẬN Phần lớn BN LP tái phát có thời gian tái phát trong vòng 24 tháng sau khi ngưng điều trị, chủ yếu thường gặp ở nam giới, nhóm tuổi lao động, người dân nghèo, cư trú ở sống vùng sâu vùng xa, trình độ văn hóa thấp mức tiểu học và mù chử, đa số sống bằng nghề nông Tình trạng BN LP tái phát AFB(+) nặng hơn so với thể LP AFB(+) mới cả về triệu chứng lâm sàng, mức độ AFB(+) và tổn thương lao trên X quang phổi
Trang 9TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ y tế, (2005) chương trình chống lao quốc gia, Báo cáo tổng
kết hoạt động chương trình chống lao quốc gia năm, tr.8-15
2 Bùi Xuân Tám (1998), “Phân loại bệnh LP”, Bênh lao hiện nay,
nhà xuất bản y học 1998, tr.111-118
3 Đinh Quang Đông (2001), “Tìm hiểu một số yếu tố liên quan
đến LP AFB(+) tái phát tỉnh Thái bình” Nội san Lao và Bệnh
phổi, tập 33, tr.109 -117
4 Hoàng Thị Quí (2003), “Kháng thuốc trong số trường hợp tái
phát và thất bại điều trị”, Trung tâm lao và bệnh phổi Phạm
Ngọc Thạch, In: J Tuberc Lung Disease, 2003 Jul;7(7):631-6 ,
http//: www pumed.gov (truy cập 20/8/2006)
PulmonaryTuberculosis in Adults”, A Clinician ‘s guide to
Tuberculosis, pp.129-141
6 Lê Thị Tỉnh và CS (2000), “Một số nhận xét tình hình kháng
thuốc và kết quả điều trị LP tái phát”, Nội san lao và bệnh
phổi, tập 32, pp.25-33
7 Leung CC et al (2004), “Smoking and Tuberculosis among the Elderly in Hong Kong”, American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 170, pp.1027-1033
8 Nguyễn Thị Thuấn (2005), Báo cáo tổng kết hoạt động CTCLQG năm 2005, Trạm Chống Lao Tỉnh Đồng Tháp
9 Nguyễn Việt Cồ (1998).”Tình hình kháng thuốc và kết quả điều trị BN LP tái phát “, Báo cáo hoạt động NC khoa học của chương trình chống lao quốc gia, 1996-1998
10 Sevim T et al (2002), “Treatment outcome of relapse and defaulter pulmonary tuberculosis patients”, In: J Tuberc Lung Disease, 6(4)., pp.320-325
11 Trần Văn Sáng (2002), “Đặc điểm lâm sàng, hình ảnh X quang chuẩn ở những BN LP tái phát của công thức 2SHRZ/6HE.” Nội san lao và bệnh phổi, Hội chống lao và bệnh phổi, tập 38, tr.36-40
12 WHO (1999), “Global epidemiology and burden of desease”, Tuberculosis Fact Sheet, N 0 104, Revised Ferbuary 1998 (on line), Available:http //: www.who.inf.fs/cn/fact.htmt (Dec 22 th , 1999)