Bài giảng Giải phẫu tạo hình: Phần 1 – ĐH CNTT&TT

(NB) Bài giảng Giải phẫu tạo hình gồm có 5 chương và được chia thành 2 phần. Phần 1 sau đây sẽ trình bày 3 chương đầu tiên với các nội dung chính như: Tìm hiểu chung về giải phẫu tạo hình, tìm hiểu về tỉ lệ cơ thể và cấu trúc tỉ lệ mặt người, cấu trúc đầu người. Mời các bạn cùng tham khảo.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG

BỘ MÔN TRUYỀN THÔNG ĐA PHƯƠNG TIỆN

BÀI GIẢNG GIẢI PHẪU TẠO HÌNH

( Dùng cho sinh viên ngành Truyền thông Đa phương tiện )

Lưu hành nội bộ

Tập thể biên soạn:

1 Dương Thị Thúy Nga

Thái Nguyên, 2015

MỤC LỤC

CHƯƠNG 1 TÌM HIỂU CHUNG VỀ GIẢI PHÂU 5

1.1 Khái niệm về giải phẫu tạo hình 5

1.1.1 Khái niệm về khoa giải phẫu người 5

1.1.2 Nguồn gốc của giải phẫu người 5

1.2 Vai trò của giải phẫu tạo hình 8

1.2.1 Đối với mỹ thuật nói chung 8

1.2.2 Đối với sinh viên mỹ thuật 9

1.3 Những vấn đề cần nghiên cứu của giải phẫu tạo hình 9

1.3.1 Các vấn đề cần nghiên cứu của giải phẫu tạo hình 9

1.3.2 Phương pháp học tập nghiên cứu 10

CHƯƠNG 2: TỈ LỆ CƠ THỂ VÀ CẤU TRÚC TỈ LỆ MẶT NGƯỜI 11

2.1 Tỉ lệ cơ thể người 11

2.1.1 Tỉ lệ từng phần cơ thể nam trưởng thành 12

2.1.2 Tỉ lệ từng phần cơ thể nữ trưởng thành 6 13

2.1.3 Tỉ lệ thân thể trẻ em 15

2.2 Cấu trúc tỉ lệ mặt người 17

2.2.1 Tỉ lệ mặt người trưởng thành 17

CHƯƠNG 3: CẤU TRÚC ĐẦU NGƯỜI 19

3.1 Xương đầu 19

3.1.2 Xương mặt 21

3.2 Cơ đầu 22

3.2.1 Cơ đầu 22

3.2.2 Khối cơ sọ 23

3.2.3 Khối cơ mặt 24

3.2.4 Khối cơ cử động hàm dưới 25

3.3 Hình thái cấu trúc các bộ phận trên mặt người 26

3.3.1 Tóc 26

3.3.2 Lông mày 26

3.3.3 Mắt 26

3.3.4 Tai 27

3.3.5 Mũi 27

3.3.6 Miệng 27

CHƯƠNG 4: BỘ XƯƠNG NGƯỜI 30

4.1 Khái quát chung về bộ xương 30

4.1.1 Khái quát chung 30

4.1.2 Khái quát về cấu tạo bộ xương người 31

4.2 Xương thân 33

4.2.1 Cột sống 33

4.2.2 Lồng ngực 37

4.3 Xương chi trên 39

4.3.1 Xương đòn 40

4.3.2 Xương bả vai 41

4.3.3 Xương cánh tay 42

4.3.4 Xương cẳng tay 44

4.3.5 Cấu trúc khuỷu tay 44

4.3.6 Khối xương bàn tay 45

4.4 Xương chi dưới 47

4.4.1 Xương đùi 47

4.4.2 Xương cẳng chân 48

4.4.3 Cấu trúc đầu gối 49

4.4.4 Khối xương bàn chân 50

CHƯƠNG 5: HỆ CƠ 54

5.1 Khái quát chung về hệ cơ 54

5.1.1 Khái quát chung 54

5.1.2 Khái quát hình dạng cơ 54

5.2 Các cơ cổ 55

5.2.1 Cơ vùng cổ 55

5.2.2 Cơ vùng gáy 56

5.2.3 Cơ bên cổ 57

5.3 Cơ thân trước 57

5.3.1 Các cơ vùng ngực 57

5.3.2 Các cơ vùng bụng 59

5.4 Cơ thành bên bụng 59

5.4.1 Cơ chéo to 59

5.4.2 Cơ chéo bé 60

5.4.3 Cơ ngang bụng 60

5.5 Cơ thân sau 60

5.5.1 Cơ thang 60

5.5.2 Cơ lưng lớn 61

5.6 Cơ chi trên 61

5.6.1 Cơ vùng vai: có 6 cơ 61

5.6.2 Cơ cánh tay 63

5.6.3 Cơ cẳng tay 64

5.6.4 Cơ bàn tay 66

5.7 Cơ chi dưới 68

5.7.1 Cơ đai hông 68

5.7.2 Các cơ đùi 69

5.7.3 Các cơ cẳng chân 71

5.7.4 Cơ bàn chân 73

CHƯƠNG 1 TÌM HIỂU CHUNG VỀ GIẢI PHÂU 1.1 Khái niệm về giải phẫu tạo hình

1.1.1 Khái niệm về khoa giải phẫu người

Giải phẫu người là một bộ môn khoa học nghiên cứu về cơ thể người sống,

về hình thái, tỉ lệ cấu trúc đáp ứng yêu cầu của nhiều ngành khoa học trong xã hội như Nhân chủng học, Y học, Nghệ thuật tạo hình Tùy theo từng ngành cụ thể mà người ta có những phương phấp nghiên cứu riêng như Giai phẫu học hệ thống, giải phẫu học định khu

Giải phẫu học hệ thống: là khoa học nghiên cứu các bộ phận trên cơ thể người như có cùng chức năng VD như nghiên cứu hệ thống tiêu hóa, hệ thống hô hấp

Giải phẫu học định khu: nghiên cứu từng khu, từng bộ phận riêng biệt của cơ thể

VD: tim, gan, phổi

Ngoài ra, giải phẫu cũng là một trong những môn khoa học cơ bản của nghệ thuật tạo hình nhưng phương pháp nghiên cứu cũng có những điểm khác với nhiều ngành khoa học khác Với yêu cầu và đặc thù của nghệ thuật, việc nghiên cứu giải phẫu chủ yếu chú trọng vào hình thái, tỉ lệ cấu trúc các bộ phận để tạo hình, nên gọi

là “GIẢI PHẪU TẠO HÌNH”

1.1.2 Nguồn gốc của giải phẫu người

Đây là một trong các khoa học có từ rất sớm Những hiểu biết đầu tiên về cơ thể sống đã được hình thành do việc mổ xác các thú vật mà con người săn bắt được, cũng như việc giao chiến để tồn tại với các loài thú dữ đã cho con người hiểu biết đơn giản về chính cơ thể của mình

Sự tìm tòi nhằm thiết lập một định chuẩn giữa các kích thước của cơ thể con người đã có từ lâu đời Trải qua thời gian, các hiểu biết về cơ thể hình thành có hệ thống và trở thành khoa học vào khoảng thế kỉ thứ IV –III trước Công nguyên và thế kỉ II tại La Mã Nhưng phải tới thế kỉ XV, giải phẫu người mới trở thành khoa học độc lập ở các nước Châu Âu thời Phục hưng

Có nhiều nhà khoa học quan tâm về lĩnh vực này nhưng người đầu tiên có công đóng góp vào nghiên cứu giải phẫu người đó là Lê-ô-na đờ Vanh-xi(1452-1519) một họa sĩ thiên tài đồng thời là nhà điêu khắc, kiến trúc sư, nhạc sĩ, nhà toán học và nhà triết học, bác học tài năng người Ý Qua nhiều thế kỉ, khoa học giải phẫu người ngày càng được phát triển và bổ xung để đáp ứng yêu cầu của nhiều ngành khoa học và phục vụ lợi ích nhân loại

Leonardo vốn là họa sĩ nổi tiếng vào hạng bậc nhất của thời kỳ Phục hưng và cũng

là một trong những nhà nghiên cứu về giải phẫu cơ thể con người mà thế giới đã từng nhìn nhận

Một số bản vẽ của Leonardo từ bộ sưu tập Hoàng gia - nơi sở hữu một trong những bộ sưu tập tác phẩm nghệ thuật lớn nhất trong thế giới - từ trước đến nay chưa bao giờ được trưng bày ở Anh Bộ sưu tập này bao gồm các phần hoàn chỉnh của 18 tập được gọi là bản thảo giải phẫu A, mà tác giả đã thực hiện hơn 240 bản

vẽ và 13.000 lời ghi chú hết sức cẩn thận trong từng chi tiết bản vẽ

Leonardo nổi tiếng là một họa sĩ nhưng bị cuốn hút bởi khoa học, toán học, pháo binh, kiến trúc, âm nhạc, thi ca, kỹ thuật và thiên văn học và cuối cùng, qua các tác phẩm mang tính khoa học-công nghệ, ông cũng tự chứng minh là một nhà bác học

Là tác giả nhiều bức họa nổi tiếng thế giới, Leonardo da Vinci còn được biết đến với tư cách là nhà giải phẫu học tài ba cùng những bản phác thảo mô tả các bộ phận trong cơ thể con người chính xác đến kinh ngạc

Phác họa của Leonardo da Vinci về một thai nhi trong bụng mẹ

Thời của Leonardo, các chuyên gia thường phải mổ xẻ những xác chết vô thừa nhận từ cái chết của những kẻ say rượu hay người lang thang Tuy nhiên, những thi thể này hầu hết đều là nam giới, thế nên họ không có nhiều cơ hội nghiên cứu trên nữ giới Ngoài ra, đây còn là một công việc vô cùng khủng khiếp vì chỉ sau 2 đến 3 ngày, xác chết bắt đầu quá trình phân hủy và bốc mùi khó chịu Nhưng

dù sao Leonardo da Vinci vẫn còn may mắn hơn nhà giải phẫu học Galen, La Mã rất nhiều khi được tiếp xúc và phân tích từ cơ thể người chứ không phải dựa trên xác động vật

Những bức phác họa của Leonardo cho thấy sự hiểu biết sâu sắc của ông về

cơ chế hoạt động của các bộ phận cơ thể, nhiều phần trong số đó vẫn còn nguyên giá trị đến ngày hôm nay Trong khi giải phẫu học hiện đại chỉ mới bắt đầu phát triển trong vòng 60 năm qua Leonardo là người đầu tiên vẽ chính xác đường cong của cột sống Đồng thời, ông cũng là người đầu tiên mô tả hình ảnh một bào thai nằm ở tử cung hay hé mở cách thức máu di chuyển khắp cơ thể - một bí ẩn mãi đến năm 1628 (hơn một thế kỷ sau khi ông qua đời) mới được William Harvey, bác sĩ nghiên cứu tuần hoàn máu và giải phẫu khám phá vai trò của trái tim đang đập trong sự lưu thông của máu

Năm 1508, Leonardo mổ xẻ một người đàn ông 100 tuổi, và ghi chép chính xác lần đầu tiên về căn bệnh xơ gan và động mạch bị thu hẹp Vào mùa đông năm 1510-

1511 ông làm việc với các giáo sư giải phẫu với 20 xác chết trong trường y khoa của Pavia Ông đã thực hiện bản vẽ chính xác nhiều lớp từ góc độ khác nhau hầu hết các xương trong cơ thể con người bao gồm mô tả của cột sống cùng rất nhiều các nhóm cơ bắp chính trong cơ thể con người

Bản vẽ về cơ bắp

Tại triển lãm, người ta phóng lớn các bức vẽ giải phẫu cơ thể của Leonardo bằng kỹ thuật 3D Chẳng hạn như bản vẽ bên trong lớp da của một cánh tay, bắt đầu với xương, bổ sung các cơ bắp sâu của lòng bàn tay và sau đó các lớp gân, sẽ được hiển thị như một bộ phim 3D với độ nét cao Nghiên cứu của ông về các cơ bắp của vai và cánh tay cũng sẽ được so sánh với hình ảnh qua bộ phim 3D của một xương vai được xẻ lớp, từ đó người ta phát hiện và khẳng định tính chính xác kỳ lạ

mà ông đã đạt được

Nổi tiếng là một trong những nghệ sĩ lớn nhất của thời kỳ Phục hưng nhưng Leonardo da Vinci cũng là một trong những nhà giải phẫu lớn nhất thế giới đã từng nhìn nhận

Năm trăm năm sau, người ta soi rọi và so sánh qua kỹ thuật quét CT và MRI cho thấy tác phẩm giải phẫu cơ thể học của Leonardo vẫn còn liên quan đến các nhà khoa học ngày hôm nay

1.2 Vai trò của giải phẫu tạo hình

1.2.1 Đối với mỹ thuật nói chung

Đối với mỹ thuật nói chung, các họa sĩ và các nhà điêu khắc không chỉ dừng lại với những hiểu biết ở hình dạng bên ngoài con người để miêu tả mà phải hiểu tường tận bản chất của cở thể càng sâu càng tốt Dù họa sĩ, các nhà điêu khắc vẽ hoặc nặn trực tiếp mẫu thật bằng xương bằng thịt hay sao chép lại các phac họa nhất thiết phải có tối thiểu khái niệm về giải phẫu Nếu không người vẽ, nặn gặp rất nhiều khó khăn Do vậy người làm công tác mĩ thuật cần phải hiểu cấu tạo của xương và cơ, tỉ lệ các bộ phận trên cơ thể một cách đầy đủ và khoa học đê xây dựng các hình tượng trong tác phẩm dù trong trường hợp muốn đơn giản, cách điệu thậm chí biến dạng hình thể con người

VD: Tìm hiểu lịch sử hội họa thế giới, chúng ta đã biết các họa sĩ thiên tài thời Phục hưng ở Châu Âu thế kỉ XV rất coi trọng giải phẫu, họ đã xây dựng trong các tác phẩm các nhân vật sống động và chính xác về hình thái, cấu trúc, tỉ lệ con

người như Lê-ô-na đờ Vanh-xi với tác phẩm: “ Đức mẹ và chúa hài đồng”, La Giô

– công – đơ Mi-ken-lăng- giơ với tác phẩm: “ Chúa tạo ra Adam, Ngày và đêm,

Sự phán xét cuối cùng”

Khoảng đầu thế kỉ XX, các khuynh hướng, trường phái nghệ thuật mới hình thành như : Dã thú, trừu tượng, biểu hiện, siêu thực do trào lưu cách tân của nghệ thuật và sự đòi hỏi biểu hiện mới trong nghệ thuật hội họa mang đậm dấu ấn thời đại, các quan niệm nghệ thuật thay đổi, yếu tố về hình, về không gian và nhân vật không ở cảm nhận thông thường của cách nhìn thấy mà thiên về đơn giản, cách điệu, bóp méo

Tuy vậy, các kiến thức giải phẫu học vẫn rất cần thiết bởi chỉ có sự hiểu biết tinh thông về cấu trúc cơ thể mới có thể đạt tới trình độ cách điệu, làm biến dạng một cách đẹp đẽ và hấp dẫn Chúng ta xem các tài liệu ghi chép, các phác thảo của danh họa thế giới và nghiên cứu các tác phẩm của Đa-ly, Gô-ganh, Ma-tit-xơ, Pi-cat-xô thì thấy rõ họ là những người rất giỏi về lĩnh vực Giải phẫu

Ở Việt Nam, môn Giải phẫu học được đưa vào chương trình học tập ngay từ những ngày đầu thành lập trường Mĩ thuật Đông Dương (1925) Các họa sĩ bậc thầy như Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Lương Xuân Nhị là những sinh viên đầu tiên của trường và rất nhiều thế hệ hạo sĩ đã rất thành công trong sự nghiệp sáng tác tác phẩm của mình không chỉ về nội dung đề tài, bố cục, màu sắc mà trong tác phẩm, ghi chép kí họa đã cho thấy các họa sĩ áp dụng rất nhuần nhuyễn kiến thức giải phẫu học trong việc xây dựng hình tượng con người như tác phẩm: Thiếu nữ bên hoa huệ, Đốt đuốc đi học của Tô Ngọc Vân, tác phẩm: Em Thúy của Trần Văn Cẩn, Gia đình làng chài của Lương Xuân Nhị

1.2.2 Đối với sinh viên mỹ thuật

Ngày này đối với sinh viên mĩ thuật, giải phẫu tạo hình là cơ sở trực tiếp giúp sinh viên xây dựng và cảm nhận tốt hơn, đúng hơn về cơ thể người trong khi

vẽ hình họa – một bộ môn cơ bản cần thiết chiếm phần lớn thời lượng học tập chuyên môn Ngoài ra, việc ứng dụng các kiến thức căn bản của giải phẫu trong các bài vẽ kí họa, bố cục, trang trí sẽ giúp sinh viên vẽ được những dáng người đúng hơn và sinh động hơn

1.3 Những vấn đề cần nghiên cứu của giải phẫu tạo hình

1.3.1 Các vấn đề cần nghiên cứu của giải phẫu tạo hình

Đối với mỹ thuật, bộ môn giải phẫu tạo hình chủ yếu nghiên cứu các bộ phận chính của cơ thể con người Đó là xương và cơ ( đây là những bộ phận chính xây dựng nên vóc dáng của cơ thể ), tỉ lệ toàn thân, tỉ lệ từng bộ phận Bởi lẽ những cử động thân thể người trước hết phải biểu lộ ở xương và cơ Nếu xét riêng biệt thì từng xương ở người trưởng thành là những phần cứng nhắc không thể thay đổi được trong khi toàn thể bộ xương lại có sự linh động khác thường nhờ các khớp và những cơ Điều đáng lưu ý là chiều cao của con người và tỉ số các phần khác nhau của cơ thể xác định bằng bộ xương Trái lại, những kích thước và độ lớn của bề mặt

cơ thể lại phụ thuộc hệ thống cơ và các mô mỡ Nhiều phần của xương hiên rõ trên

cơ thể (xương trán, xương nơi khuỷu tay, xương nơi đầu gối ) với hình thái rõ ràng ngay dưới da, nhưng những hình thù bên ngoài đó khó có thể xác định đúng nếu ta không biết các xương được cấu tạo như thế nào

Nghiên cứu tỉ lệ của cơ thể con người nhằm hiểu rõ vẻ đẹp hài hòa, giúp sinh viên có những kiến thức về mối tương quan giữa các bộ phận chính cũng như quá trình biến đổi theo tuổi tác trong cơ thể người Có như vậy, khi muốn vẽ một nhân vật trẻ em hoặc nhỏ tuổi sẽ không phải là hình vẽ thu nhỏ của người già Vấn đề này chúng ta cũng đã gặp rất nhiều ở những người vẽ không nghiên cứu bộ môn giải phẫu Tuy nhiên, trong quá trình học giải phẫu tạo hình không đòi hỏi sinh viên phải thuộc và nhớ tên toàn bộ xương và cơ Quang trọng là người học nhớ hình dáng, tỉ lệ, thuộc hình khối mọi bộ phận trong cơ thể, nắm rõ cấu trúc của xương chính và các

cơ có cấu tạo ảnh hưởng trực tiếp tới hình dạng bên ngoài của con người

1.3.2 Phương pháp học tập nghiên cứu

Nghiên cứu bộ môn Giải phẫu tạo hình phải ghi chép và vẽ minh họa từng phần, từng bài học Ngay cả trong vở phải có ý thức vẽ theo quan niệm nghiên cứu

và cách nhìn tạo hình Tránh lối vẽ và kiểu vẽ như các minh họa môn sinh vật của các trường phổ thông Vận dụng thường xuyên kiến thức về giải phẫu trong những môn học cơ bản của hội họa và điêu khắc

Ngoài việc nghiên cứu xương và các cơ ở trên mô hình, giáo cụ trực quan, sinh viên phải áp dụng trong các bài kí họa, các dáng hoạt động đơn giản, từ đó tìm cấu trúc của xương, cơ và sự liên kết của chúng

Những bài tập tìm vị trí của cơ dựa trên tượng lột da, trên cơ sở đó tìm cấu trúc của xương và làm ngược lại sẽ giúp cho người học hiểu sâu và kĩ hơn nhằm áp dụng trực tiếp cho các bài hình họa

Tránh việc học xong để đấy không thấy được sự tác động tích cực của môn học cho các bài nghiên cứu

CHƯƠNG 2: TỈ LỆ CƠ THỂ VÀ CẤU TRÚC TỈ LỆ MẶT NGƯỜI 2.1 Tỉ lệ cơ thể người

Trong tất cả các loại hình nghệ thuật, con người luôn là đối tượng chính cần nghiên cứu, miêu tả và phản ánh Trải qua lao động, cơ thể con người dần càng hoàn thiện và luôn là hình tượng đẹp nhất Trong mĩ thuật, nghiên cứu miêu tả vẻ đẹp của con người luôn là những vấn đầ đặt ra cho các họa sĩ trong mọi thời đại Trong giải phẫu và nghệ thuật tạo hình, tỉ lệ dựa trên cơ sở khoa học, so sánh các

bộ phận của cơ thể nhằm ấn định những chuẩn mực về hai hòa và cân đối của tầm vóc con người

Nhưng tỉ lệ không hẳn là một định luật, là mực thước thật chính xac, tiêu biểu của một dân tộc nào Tuy mỗi dân tộc cũng có những đặc điểm, tầm vóc khác nhau, người Châu Á khác người Châu Âu, Châu Phi, Châu Mĩ Ngay cả những người cùng một dân tộc cũng không cùng một vóc dáng, một tỉ lệ duy nhất, có người cao, người lùn So với thân, có người đầu to, người đầu nhỏ, chân có người ngắn, người dài

Vì thế, tỉ lệ chỉ là một ước lệ, một phương pháp lấy một bộ phận của cơ thể làm đơn vị so sánh với các bộ phận khác bằng các phương pháp đo, dóng

Đầu là đơn vị so sánh với tỉ lệ toan thân thông dụng nhất trong nghệ thuật tạo hình mà các nhà giải phẫu cũng công nhận là hợp lí

Vào thời kì Phục hưng ở các nước Châu Âu, nguwoif ta đã nghiên cứu và tìm thấy quy lệ của cơ thể con người và đầu người được dùng làm mẫu chuẩn cơ bản Qua nhiều tài liệu nghiên cứu về con người, ngày nay, các nhà giải phẫu học

đã đúc kết một số nguyên tắc về tỉ lệ thân thể ngưới và lấy đầu người làm đơn vị so sánh với tỉ lệ toàn thân

- Nam giới ở tuổi trưởng thành đo được 7 đầu

- Nữ giới ở tuổi trưởng thành đo được 6 đầu

Tỉ lệ từng phần của cơ thể chủ yếu dựa vào các bộ phận chính để so sánh như đầu – thân – chân – tay – vai và hông

2.1.1 Tỉ lệ từng phần cơ thể nam trưởng thành

Đầu: tính từ đỉnh đầu tới cằm

Thân: Đo được 4 đầu ( tính cả đầu ) chia ra như sau :

Nhìn mặt trước:

Đầu 1: Từ đỉnh đầu tới cằm

Đầu 2: Từ cằm đến núm vú

Đầu 3: Từ núm vú đến khoảng rốn

Đầu 4: Từ núm vú đến hết bộ phận sinh dục

Nhìn mặt sau

Đầu 1: Từ đỉnh đầu đến cắt ngang gáy ( trên đốt sống cổ thứ 7 )

Đầu 2: Đến góc xương vai

Đầu 3: Đến cạnh trên hông

Đầu 4: Đến ngấn mông

Chân: Tính từ mặt đất đến ngấn bẹn : 4 đầu

Từ mặt đất đến khớp đầu gối = khớp gối đến ngấn bẹn : 2 đầu

Từ mặt đất đến ngấn hông : 3

Tay: Từ mỏm cùng vai đến đầu ngón tay giữa : hơn 3 đầu ( chưa được 3 đầu )

Từ mỏm khuỷu đến đầu ngón tay giữa: 2 đầu

Vai : Chiều ngang vai rộng nhất đo được gần hai đầu

Hông: Tính từ xương đùi trái sang xương đùi phải : 1 đầu

Đầu 1: Từ đỉnh đầu đến cắt ngang gáy ( trên đốt sống cổ thứ 7 )

Đầu 2: Đến góc xương bả vai

Đầu 3: Từ góc dưới xương bả vai đến cạnh trên hông

Đầu 4: Đến ngấn mông

Chân: Tính từ mặt đất đến ngấn bẹn: non 3 đầu

Từ mặt đất đến khớp đầu gối: 1 đầu

Tay: Từ mỏm cùng vai đến đầu ngón tay giữa : 3 đầu

Từ mỏm khuỷu đến đầu ngón tay giữa: 3 đầu