Bài viết này mô tả đặc điểm vi phẫu và bột dược liệu tầm gửi ký sinh trên cây gạo (tầm gửi gạo) góp phần xây dựng tiêu chuẩn cho dược liệu này. Nghiên cứu vi phẫu cắt ngang và soi bột thân và lá tầm gửi gạo.
Trang 1NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM VI PHẪU CỦA THÂN VÀ
LÁ CÂY TẦM GỬI CÂY GẠO (TAXILLUS CHINENSIS)
Nguyễn Xuân Thủy*; Chử Văn Mến**; Vũ Bình Dương**
TÓM TẮT
Đã mô tả được đặc điểm vi phẫu và bột dược liệu tầm gửi ký sinh trên cây gạo (tầm gửi gạo)
góp phần xây dựng tiêu chuẩn cho dược liệu này Nghiên cứu vi phẫu cắt ngang và soi bột thân
và lá tầm gửi gạo Kết quả cho thấy: trong vi phẫu của thân và lá tầm gửi gạo đều có các thành
phần bần-biểu bì, mô mềm, xen kẽ là các đám sợi và libe-gỗ, tầng phát sinh libe-gỗ không rõ
rệt Đặc trưng của bột tầm gửi gạo là các tinh thể canxi oxlate hình khối lập thể, các mảnh
mạch vòng, mạch điểm rất rõ ở thân nhiều hơn so với bột lá Kết quả này bước đầu góp phần
xây dựng tiêu chuẩn cho dược liệu tầm gửi gạo
* Từ khóa: Tầm gửi gạo; Đặc điểm vi phẫu
STUDY ON MICROSCOPICAL CHARACTERISTICS OF STEM
AND LEAVES OF TAXILLUS CHINENSIS
SUMMARY
Taxillus chinensis is a valuable herb with diverse bioactive effects Adulteration of this herb
in the market make its effect fluctuated Thus, the standardization of this herb is highly significant
In this study, we investigated the microscopical characteristics of this herb, partly contributes to
the standardization of Taxillus chinensis Leaves and stem of Taxillus chinensis were investigated
giving detailed microscopical descriptions of their transverse sections and powders The results
may provide useful tool for botanical identification and helpful for standardization of the crude
plant materials from Taxillus chinensis
* Key words: Taxillus chinensis; Microscopical characteristics
ĐẶT VẤN ĐỀ
Các sản phẩm tự nhiên có nguồn gốc
từ bài thuốc cổ truyền đóng vai trò quan
trọng trong nghiên cứu phát triển thuốc
mới [1, 2, 3] Tầm gửi gạo Taxillus chinensis
(DC.) Danser (Loranthaceae) có nhiều tác dụng như bổ thận, bổ huyết…, được dùng rộng rãi ở Trung Quốc và Việt Nam
để điều trị các hội chứng thận yếu như đau lưng, mỏi gối, viêm khớp, dọa sảy thai, tăng huyết áp, đau thắt ngực, đột quỵ,
* Trường Cao đẳng Dược Phú Thọ
** Học viện Quân y
Người phản hồi (Corresponding): Vũ Bình Dương (vbduong2979@gmail.com)
Ngày nhận bài: 25/08/2014; Ngày phản biện đánh giá bài báo: 25/09/2014
Ngày bài báo được đăng: 01/10/2014
Trang 2loạn nhịp nhanh, nhờ tác dụng ức chế
miễn dịch, an thần, chống tăng huyết áp,
kích thích co bóp tế bào cơ tim, gây giãn
mạch vành và ức chế co tử cung [4, 5, 6,
7, 8]
Hình 1: T ầm gửi gạo (Taxillus chinensis)
Ở Việt Nam, tầm gửi gạo phân bố chủ
yếu ở các tỉnh trung du miền núi phía Bắc
như Phú Thọ, Yên Bái, Tuyên Quang…
Trữ lượng dược liệu này trong tự nhiên
rất hạn chế và giá thành cao Hiện nay,
đã có hiện tượng làm giả tầm gửi gạo để
bán cho người tiêu dùng, khiến hiệu quả
điều trị của vị thuốc không ổn định Do đó,
việc tiêu chuẩn hóa dược liệu tầm gửi
gạo rất cần để tránh nhầm lẫn với các loại
dược liệu khác Trong bài báo này, chúng
tôi thông báo kết quả nghiên cứu đặc
điểm vi phẫu và bột tầm gửi gạo, làm cơ
sở cho việc tiêu chuẩn hóa dược liệu này
bằng phương pháp hiển vi
NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU
1 Nguyên liệu
Tầm gửi gạo (hình 1) đang ra hoa và quả, thu hái tại Hiền Quang, Tam Nông, Phú Thọ vào tháng 6 - 2014 Lưu trữ các mẫu nghiên cứu tại Phòng Tiêu bản, Trung tâm Nghiên cứu Ứng dụng sản xuất thuốc, Học viện Quân y Các mẫu được giám định tên khoa học dựa theo khoa phân loại trong tài liệu Thực vật chí Trung Quốc [9] Kết quả cây tầm gửi gạo
có tên khoa học là Taxillus chinensis(DC) Danser, họ Tầm gửi Loranthaceae
2 Phương pháp nghiên cứu
Dược liệu tươi sau khi thu hái được rửa sạch và đem cắt tiêu bản Một phần dược liệu khác được tách riêng phần lá
lượng không đổi, sau đó, dùng thuyền tán
và chày cối sứ nghiền nhỏ Rây lấy bột mịn, dùng kim mũi mác lấy bột dược liệu cho lên phiến kính đã nhỏ sẵn một giọt
điểm bột dược liệu dưới kính hiển vi [10] Phần thân chính cắt cách chồi đỉnh khoảng
2 cm, lá cắt ở 1/3 gân chính tính từ cuống
lá Tẩy các lát cắt bằng nước javen, sau
đó nhuộm theo phương pháp nhuộm kép Quan sát đặc điểm vi phẫu dưới kính hiển vi [10] Chụp ảnh đặc điểm vi phẫu
và bột dược liệu dưới kính hiển vi bằng
mềm PHOTOSHOP CS8
Trang 3KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
1 Kết quả vi phẫu của tầm gửi gạo
* Vi phẫu thân (hình 2):
Hình 2: Hình ảnh vi phẫu thân tầm gửi gạo
(1: Bần-biểu bì; 2: Mô mềm vỏ; 3: Bó sợi; 4: Libe; 5: Gỗ)
Quan sát hình ảnh vi phẫu thấy mặt cắt thân hình gần tròn, từ ngoài vào trong có các đặc điểm mặt cắt ngang có thiết diện tròn Lớp bần gồm nhiều hàng tế bào xếp thành vòng đồng tâm và dãy xuyên tâm (1), mặt ngoài phủ một lớp cutin mỏng Mô mềm vỏ là những tế bào hình trứng hay đa giác thành mỏng (2) Trong mô mềm, rải rác có đám mô cứng hay đám sợi (3) Libe gồm các bó nhỏ, ngoài mỗi bó có bó sợi, tầng phát sinh libe-gỗ không rõ Phần libe-gỗ rất phát triển, libe phía ngoài (4), phần gỗ phía trong xếp thành dải (5) Trong cùng là mô mềm ruột được cấu tạo bởi các tế bào hình tròn hay đa giác có kích thước lớn, thành mỏng, rải rác có chứa đám tinh thể canxi oxalat hình khối
* Vi phẫu lá (hình 3):
Hình 3: Vi phẫu lá tầm gửi gạo
(1: Biểu bì; 2: Mô dày; 3: Mô giậu; 4: Mô mềm; 5: Mô cứng; 6: Gỗ; 7: Tinh thể canxi oxalate; 8: Libe)
Trang 4Quan sát hỉnh ảnh vi phẫu lá cho thấy:
- Gân lá: phía trên hơi lồi, phía dưới lồi nhiều Biểu bì trên và dưới gồm một hàng tế
bào hình chữ nhật nhỏ, xếp đều đặn, phía ngoài được phủ lớp cutin mỏng Sát biểu bì
là lớp mô dày Mô mềm là tế bào thành mỏng, hình đa giác hay hình trứng Trong mô
mền có các đám mô cứng tạo thành cung rải rác bao quanh bó libe-gỗ Có 3 bó libe-gỗ
lớn ở 3 gân chính, cung libe phía trên và phía dưới bao quanh bó gỗ Gỗ cấu tạo bởi
mạch gỗ xếp thành hàng xen kẽ trong nhu mô tạo thành các bó riêng biệt
- Phiến lá: biểu bì trên và dưới là một hàng tế bào hình chữ nhật, tương tự gân lá
Mô giậu không rõ Trong mô mềm có thể cứng và rải rác có tinh thể canxi oxalat hình khối
2 Kết quả soi bột dƣợc liệu
* Bột lá (hình 4):
Hình 4: Hình ảnh vi phẫu bột lá tầm gửi gạo
(1: Mạch điểm; 2, 3: Mạch vòng; 4: Lỗ khí; 5: Tinh thể canxi oxlate hình cầu gai;
6, 7, 8: Tinh thể canxi oxalate)
Soi dưới kính hiển vi quan sát thấy bột màu vàng lục, không mùi, không vị Các mảnh
mạch điểm (1), mảnh mạch mạng, mạch xoắn (2, 3) Mảnh biểu bì mang lỗ khí (4), mảnh
mô mềm lá có tế bào hình đa giác thành mỏng Sợi đứng riêng lẻ hay tụ thành bó
Tế bào mô cứng có nhiều hình dạng khác nhau, thành dày, khoang hẹp Tinh thể canxi
oxalat hình cầu gai (5) và hình khối (6, 7, 8)
Trang 5* Bột thân (hình 5):
Hình 5: Đặc điểm bột thân tầm gửi gạo
(1, 2: Mạch vòng; 3: Bó sợi; 4, 5: Mạch điểm; 6: Mảnh mang màu; 7: Mảnh mô chứa tinh thể canxi oxalate; 8, 9: Tinh thể canxi oxalate)
Soi dưới kính hiển vi quan sát thấy bột màu vàng lục, không mùi, không vị Các mảnh
mạch vòng (1, 2), bó sợi (3), mảnh mạch mạng, mạch điểm (4, 5) Mảnh mang màu (6),
mảnh mô mang các tinh thể canxi oxalate (7) Tinh thể canxi oxalat hình khối (8, 9)
KẾT LUẬN
Đã mô tả đặc điểm vi phẫu và bột
dược liệu tầm gửi gạo Kết quả cho
thấy: trong vi phẫu của thân và lá tầm
gửi gạo đều có các thành phần
bần-biểu bì, mô mềm, xen kẽ là đám sợi và
libe-gỗ, tầng phát sinh libe-gỗ không rõ
rệt Bột tầm gửi gạo có tinh thể canxi
oxlate hình khối lập thể Các mảnh
mạch vòng, mạch điểm rất rõ ở thân
nhiều hơn so với bột lá Kết quả này
bước đầu góp phần xây dựng và tiêu
chuẩn hóa dược liệu tầm gửi gạo
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Viết Thân Kiểm nghiệm
dược liệu bằng phương pháp hiển vi NXB Khoa học và Kỹ thuật 2003, tr.582-593
2 Baker DD, Chu M, Oza U, Rajgarhia
V The value of natural products
tofuture pharmaceutical discovery Nat Prod Rep 2007, 24, pp.1225-1244
3 Newman DJ, Cragg GM Natural
products as sources of new drugs over the 30 years from 1981 - 2010 J Nat Prod 2012,
75, pp.311-335
Trang 64 Cragg GM, Newman DJ, Snader KM
Natural products in drug discovery and
development J Nat Prod 1997, 60,
pp.52-60
Commission Chinese pharmacopoeia, part
1 Beijing: Chemical Industry Publishing
House 2010, pp.180, 280-281
6 Wang Y, Deng M, Zhang SY, Zhou
ZK, Tian WX Parasitic loranthus from
Loranthaceae rather than Viscaceae
potently inhibits fatty acid synthaseand
reduces body weight in mice J
Ethnopharmacol 2008, 118, pp.473-478
7 Li YS, Fu SX, Han Y, Tseng KF The
diuretic action of flavonearabinosideisolated from Chinese drug Kwang-Chi-Sheng Loranthus parasiticus L Acta Pharm Sin
1959, 7, pp.1-5
8 Wang N, Zhu Q, Zhou YW, Tong HJ
Effects of extract of Herba Taxilli on glucose consumption in cultured HepG2 cells of human Chin Arch.Tradit Chin Med 2006, 24, pp.442-443
9 Sun XY, Hong M, Zhu Q Inhibition effect of
estradiol on proliferation ofsplenocytes and intervention of Sangjisheng Pharmacol Clin Chin Mater Med 2005, 21, pp.44-46.