Khảo sát tình trạng dinh dưỡng bệnh nhân ung thư vùng đầu cổ

Nghiên cứu với mục tiêu nhằm khảo sát tỉ lệ suy dinh dưỡng (SDD) và các yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng trên bệnh nhân ung thư vùng đầu cổ. Nghiên cứu tiền cứu trên 101 bệnh nhân ung thư vùng đầu cổ nhập viện tại khoa Ngoại III BVUB từ 1/7/2010 đến 30/9/2010.

KHẢO SÁT TÌNH TRẠNG DINH DƯỠNG BỆNH NHÂN

UNG THƯ VÙNG ĐẦU CỔ

Phạm Thanh Thúy * , Ngô Mộng Tuyền * , Đoàn Trung Phúc * , Đỗ Thị Thúy Thanh * , Trần Thị Tâm * ,

Đỗ Thị Hà Vân * , Phan Thị Trúc Uyên * , Nguyễn Thị Thanh Thắm * , Trương Thị Kim Tiền * ,

Hoàng Quốc Việt * , Trần Thị Anh Tường * , Trần Văn Thiệp *

TÓM TẮT

Mục tiêu: Khảo sát tỉ lệ suy dinh dưỡng (SDD) và các yếu tố ảnh hưởng ñến tình trạng dinh dưỡng trên bệnh nhân

ung thư vùng ñầu cổ

Phương pháp: Nghiên cứu tiền cứu trên 101 bệnh nhân ung thư vùng ñầu cổ nhập viện tại khoa Ngoại III BVUB từ

1/7/2010 ñến 30/9/2010

Kết quả: Tỉ lệ SDD tính theo BMI, SGA, PGSGA và Albumin máu lần lượt là 16,8%, 14,6%, 8,9%, 5% Tỉ lệ SDD cao

hơn ở nhóm bệnh nhân có bệnh tiến xa tại chỗ không phẫu thuật tận gốc ñược (50%), bệnh nhân ung thư hốc miệng, và hạ hầu thanh quản (30,8%, 28,6%) BMI là phương pháp tầm soát SDD ñơn giản có thể thực hiện trên tất cả bệnh nhân, nhưng cần kết hợp ghi nhận thông tin về tình trạng sụt cân, những thay ñổi trong chế ñộ ăn, và các triệu chứng tiêu hóa kèm theo ñể có thể can thiệp sớm cho bệnh nhân

Kết luận: Tầm soát SDD nên thực hiện trên bệnh nhân ung thư vùng ñầu cổ BMI ñược lựa chọn ñể tầm soát SDD vì

ñơn giản, và ñiều dưỡng có thể thực hiện trên tất cả bệnh nhân

Từ khóa: Khảo sát tình trạng dinh dưỡng, ung thư vùng ñầu cổ

ABSTRACT

SCREENING FOR MALNUTRITION IN HEAD AND NECK CANCER PATIENTS

Pham Thanh Thuy, Ngo Mong Tuyen, Doan Trung Phuc, Do Thi Thuy Thanh, Tran Thi Tam,

Do Thi Ha Van, Phan Thi Truc Uyen, Nguyen Thi Thanh Tham, Truong Thi Kim Tien,

Hoang Quoc Viet, Tran Thi Anh Tuong, Tran Van Thiep

* Y Hoc TP Ho Chi Minh – Vol.14 - Supplement of No 4 – 2010: 776 - 780

Objectives: To investigate the prevalence and risk factors of malnutrition in head and neck cancer (HNC) patients Method: A prospective study of 101 patients admitted to Head and Neck Surgery Department in Ho Chi Minh city

Oncology Hospital

Results: The prevalence of malnutrition according to BMI, SGA, PGSGA, serum Albumin is 16.8%, 14.6%, 8.9%, 5%,

respectively The prevalence of malnutrition was higher in advanced non-operable HNC patients (50%), and also higher

in oral and pharyngo laryngeal cancer patients (30.8%, 28.6%) BMI was simple and can be applied for all patients However, it should be combined some information including pattern and degree of weight loss, change of oral intake, presence of gastrointestinal symptoms

Conclusion: We should perform nutritional screening for all HNC patients BMI was easy to use clinically for nurse,

and can be applied for all patients

Key words: Screening for malnutrition, head and neck cancer

MỞ ĐẦU

Ung thư vùng ñầu cổ khá phổ biến và chiếm khoảng 10% trong tổng số các loại bệnh ung thư Bệnh

nhân ung thư vùng ñầu cổ có nguy cơ SDD cao hơn so với ung thư cơ quan khác Suy dinh dưỡng có thể

xuất hiện trước trong và sau khi ñiều trị ñặc hiệu Nguyên nhân có thể là do bệnh nhân ñau miệng khi nhai,

rối loạn chức năng nuốt, rối loạn lo âu, sự phát triển bướu làm tăng nhu cầu năng lượng hàng ngày của cơ

thể, và tác dụng phụ của các phương pháp ñiều trị

Bệnh nhân ung thư bị SDD không thể ñáp ứng tốt ñiều trị, kéo dài thời gian nằm viện và chi phí ñiều

trị Do vậy khả năng sống thấp hơn bệnh nhân có tình trạng dinh dưỡng tốt Theo thống kê có ñến 20%

bệnh nhân ung thư chết là do tình trạng SDD rất nặng hay những biến chứng do SDD gây ra Vì vậy, can

thiệp dinh dưỡng ñóng vai trò quan trọng cần ñược thực hiện song song với các phương pháp ñiều trị ñặc

hiệu, ñặc biệt là với những bệnh nhân ung thư vùng ñầu cổ Bước ñầu tiên của can thiệp dinh dưỡng chính

là tầm soát suy dinh dưỡng, ñối tượng bệnh nhân cần can thiệp.Việc tầm soát nên ñược thực hiện ngay tại

thời ñiểm nhập viện Tại BVUB, chưa có công trình khảo sát tình trạng dinh dưỡng, ñó là lý do chúng tôi

thực hiện nghiên cứu này Thực hiện nghiên cứu này nhằm mục tiêu khảo sát tỉ lệ SDD trên bệnh nhân ung

thư vùng ñầu cổ, khảo sát các yếu tố ảnh hưởng ñến tình trạng dinh dưỡng của bệnh nhân

ĐỐI TƯỢNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

101 bệnh nhân ung thư vùng ñầu cổ nhập khoa Ngoại III BVUB từ tháng 7 ñến tháng 9 năm 2010

Bệnh nhân ñược cân, ño, phỏng vấn các thông tin liên quan theo bảng câu hỏi và xét nghiệm thử

albumin máu

Phân loại dinh dưỡng theo BMI (Body Mass index)

)

kg cao chieu

nang can

: Suy dinh dưỡng khi BMI < 18,5 trong ñó:

BMI < 16: SDD nặng

BMI 16 - 17: SDD trung bình

BMI 17 - 18,5 SDD nhẹ

Phân loại dinh dưỡng theo SGA( Subjective Global Assessment)

Đánh giá theo bảng câu hỏi liên quan bệnh sử bệnh nhân ví dụ mức ñộ và kiểu sụt cân, thay ñổi khẩu

phần ăn, các triệu chứng tiêu hóa ñi kèm (nôn, buồn nôn, tiêu chảy, chán ăn), các mức ñộ thay ñổi chức

năng, khám thực thể( mất mô mỡ dưới da, teo cơ, phù hay báng bụng) Có 3 mức ñộ ñánh giá: A (nhẹ), B

(trung bình), C (nặng) Nếu ≥ 5 ñặc ñiểm ñánh giá C, xếp SDD nặng, nếu ≥ 5 ñặc ñiểm xếp loại B, xếp

SDD nhẹ, nếu tổng các ñặc ñiểm B+C < 5, xếp loại dinh dưỡng tốt

Phân loại dinh dưỡng theo PGSGA(Patient Generated Subjective Global Assessment)

Các ñặc ñiểm ñánh giá của SGA ñược qui thành ñiểm, tính tổng số ñiểm ñể có hướng xử trí thích hợp

Bệnh nhân ≥ 9 ñiểm ñược xếp vào nhóm có nguy cơ SDD

0 - 1ñiểm: Không cần can thiệp lúc này

2 - 3 ñiểm: Giáo dục kiến thức dinh dưỡng cho bệnh nhân và gia ñình, ñiều trị các triệu chứng nếu có

4 - 8 ñiểm: Cần can thiệp bởi chuyên gia dinh dưỡng, ñiều trị triệu chứng nếu có

≥ 9 ñiểm: Chỉ ñịnh can thiệp dinh dưỡng và ñiều trị triệu chứng ngay

Phân loại dinh dưỡng theo nồng ñộ Albumin

Albumin < 3,5g/L: SDD nhẹ

Albumin 2,8 - 3,4 g/L: SDD trung bình

Albumin < 2,8: SDD nặng

* Bệnh viện Ung Bướu TPHCM

Địa chỉ liên lạc: BS Trần Thị Anh Tường Email: anhtuongtran22@yahoo.com

KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN

Nghiên cứu gồm 101 bệnh nhân với 37 bệnh nhân nam (36.6%) và 64 bệnh nhân nữ (63.4%) Đa số

bệnh nhân có hoàn cảnh kinh tế mức ñộ trung bình, 6% kinh tế khó khăn.Tỉ lệ SDD tính theo BMI tại thời

ñiểm nhập viện là 16.8% Theo các nghiên cứu tỉ lệ SDD thay ñổi từ 8 – 84% tùy theo phương pháp ñánh

giá, bệnh lý, giai ñoạn bệnh Những bệnh nhân nằm viện lâu hay nhập viện lại do bệnh tái phát, tiến triển

thì tỉ lệ SDD cao hơn Theo Gyung Ah Wie, tỉ lệ SDD bệnh nhân ung thư vú 9% trong khi bệnh nhân ung

thư thực quản tỉ lệ này là 80% Ung thư ñường tiêu hóa và vùng ñầu cổ là những vị trí thường gây ra SDD

Tỉ lệ SDD trong nghiên cứu này thấp có thể do 62.4% bệnh nhân là ung thư tuyến giáp, ung thư hốc miệng,

hầu thanh quản chỉ chiếm 20/101 (19.85%)

Suy dinh dưỡng Bệnh lý

Khi khảo sát giai ñoạn bệnh, chúng tôi nhận thấy bệnh lý tiến xa tại chỗ không mổ ñược là 18/101 ca

(17.8%) Trong dó có ñến 9 ca SDD (50%) trong khi nhóm bệnh nhân giai ñoạn sớm có thể phẫu thuật

ñược tỉ lệ SDD chỉ có 8/83 (9.6%) Theo như Gyung-Ah Wie, tỉ lệ SDD trong nhóm bệnh nhân ung thư giai

ñoạn tiến xa là 64% Một vài yếu tố khác ảnh hưởng ñến tình trạng dinh dưỡng trong nghiên cứu này là tuổi

cao và nam giới Nhưng trong nghiên cứu này sự khác biệt không thấy rõ(p>0,05)

> 65 tuổi < 65 tuổi Tổng cộng

BMI trung bình ở nữ giới là 21.7, cao hơn nam giới 20.6 Tỉ lệ SDD ở nhóm bệnh nhân gia cảnh khó

khăn là 16.7%, trong khi ở gia cảnh trung bình là 17.8% Như vậy, không thấy tình trạng kinh tế có ảnh

hưởng ñến tình trạng SDD của bệnh nhân

Để tầm soát bệnh nhân SDD hay có nguy cơ SDD có nhiều phương pháp Cho ñến nay chưa có

phương pháp nào ñược xem là phương pháp tiêu chuẩn ñể ñánh giá Mỗi phương pháp ñều có ưu ñiểm và

nhược ñiểm riêng Để có thể ñược lựa chọn, phương pháp ñánh giá phải ñơn giản, thuận tiện, tin cậy, khách

quan và chính xác Tham khảo y văn, các nghiên cứu dựa vào tình trạng sụt cân; các chỉ số nhân trắc: chiều

cao, cân nặng, nếp gấp da mặt sau cánh tay; các chỉ số tính toán ñược: BMI (chỉ số khối cơ thể), NSRI (chỉ

số nguy cơ suy dinh dưỡng phẫu thuật), NRI (chỉ số nguy cơ dinh dưỡng); bảng câu hỏi thu thập thông tin

liên quan tình trạng bệnh lý, chế ñộ ăn, tình hình ăn uống, ñiều trị hiện có và kết hợp thăm khám lâm sàng

như MNA (Mini Nutritronal Assessment), MUST (Malnutrition Universal Screening Tool), SGA

Quá trình chăm sĩc dinh dưỡng bệnh nhân gồm 4 bước: Đánh giá, chẩn đốn, can thiệp và theo dõi

dinh dưỡng Tuy nhiên khơng phải bệnh nhân nào cũng cần chế độ chăm sĩc dinh dưỡng như vậy nhất

trong tình trạng bệnh viện quá tải Hơn nữa, các nghiên cứu trên chuột cho thấy nếu nuơi dưỡng quá mức

khơng những khơng đem lại kết quả tốt cho chuột ung thư mà cịn thúc đẩy quá trình tăng sinh của bướu

Do vậy việc tầm sốt để tìm kiếm bệnh nhân cần chăm sĩc dinh dưỡng rất quan trọng Đây là bước đầu tiên

được thực hiện cho tất cả bệnh nhân trong 48 giờ đầu nhập viện do điều dưỡng thực hiện Đối với bệnh lý

cĩ thời gian nằm viện lâu dài, việc tầm sốt nên được lập lại Thường thì tầm sốt cần được tiến hành

nhanh chĩng nên BMI, tình trạng sụt cân, suy giảm chế độ ăn uống được lựa chọn để sử dụng Nếu bệnh

nhân cĩ nguy cơ SDD sẽ được chuyển đến các nhà tiết chế, hay các chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá

tồn diện và sâu sắc hơn nhằm xác định tình trạng dinh dưỡng hiện tại, độ nặng, loại suy dinh dưỡng, xác

định nhu cầu bệnh nhân, nhu cầu hỗ trợ dinh dưỡng và cuối cùng lên kế hoạch điều trị PGSGA vừa là

phương pháp tầm sốt vừa là phương pháp đánh giá dinh dưỡng Trong nghiên cứu chúng tơi cĩ đến 18%

khơng ghi nhận được tình trạng sụt cân trong 6 tháng và 19.8% khơng ghi nhận được tình trạng sụt cân

trong 1 tháng Điều này cho thấy người dân Việt Nam chưa thực sự quan tâm đến cân nặng của bản thân

Khơng cĩ thơng tin này khơng thể đánh giá được theo phương pháp SGA và PGSGA Những bệnh nhân

cịn lại được đánh giá theo 2 phương pháp này cho thấy tỉ lệSDD nhẹ (B) và nặng (C) theo SGA là 14.6%

(12/82 ca) Khi so sánh 2 phương pháp, chúng tơi thấy cĩ 5/70 ca SGA-A nhưng BMI < 18,5 và 5/10 ca

SGA-B cĩ BMI > 18,5

Theo bảng điểm PGSGA:

0 - 1 điểm: 54/90 ca (60%)

2 - 3 điểm: 14/90 ca (15,6%)

4 - 8 điểm: 14/90 ca (15,6%)

≥ 9 điểm: 8/90 ca (8,9%)

⇒ những ca cần hướng dẫn và can thiệp là 36/90 (40%)

Điểm hay của BMI là nhanh chĩng và tiện lợi, tuy nhiên kết quả thiếu chính xác vì tiêu chuẩn lấy từ

người bình thường giống nhau ở mọi tuổi tác, sắc tộc, quốc gia Những bệnh lý gây mất nước hay dự trữ

nước làm biến đổi cân nặng ⇒ chỉ số BMI khơng chính xác Trong trường hợp bướu đặc lớn # 10% trọng

lượng ở người lớn và 4 -5% ở trẻ em cũng làm BMI mất chính xác Những thay đổi lâu dài mới ảnh hưởng

BMI(1)

Điểm hay của PGSGA là đánh giá tồn diện các yếu tố liên quan đến dinh dưỡng và tính ra điểm cụ thể để can

thiệp theo từng mức độ Cĩ 1 bệnh nhân theo BMI khơng SDD nhưng theo PGSGA là người cĩ nguy cơ suy dinh

dưỡng sau này nếu khơng can thiệp sớm Trong khi cĩ 7 bệnh nhân SDD theo BMI nhưng PGSGA < 9 điểm

Nguyên nhân bệnh nhân bị SDD từ trước, bệnh lý ung thư chưa thực sự ảnh hưởng nhiều đến họ

Điểm PGSGA SGA- (B+C) SGA-A <18,5 >18,5

Đo nồng độ Albumin trong máu cũng là 1 cách đánh giá tình trạng dinh dưỡng Tỉ lệ bệnh nhân SDD

dựa vào chỉ số albumin là: 5% thấp nhất trong các phương pháp đánh giá Khi so sánh các phương pháp

đánh giá dinh dưỡng, theo Wie và cộng sự năm 2005, nghiên cứu trên 4012 bệnh nhân ơng thấy tỉ lệ SDD

theo các đánh giá khác nhau cụ thể như sau:

Nghiên cứu của Nghiên cứu của

BMI 21.3% 16.8%

Trong nghiên cứu của Wie, tác giả thấy rằng ñánh giá theo BMI cho tỉ lệ SDD nhất, thấp hơn albumin

và SGA Trong nghiên cứu của chúng tôi thì BMI cho tỉ lệ SDD cao nhất Chúng tôi nhận thấy bước ñầu

tiếp cận bệnh nhân, chúng ta nên dùng BMI làm phương pháp tầm soát vì có thể tính ñược trên tất cả bệnh

nhân sau khi cân ño Tuy chỉ có 16,8% bệnh nhân SDD, nhưng có ñến 40% bệnh nhân cần can thiệp dinh

dưỡng theo ñiểm PGSGA Do vậy, cần phải khảo sát thêm tình trạng sụt cân, các triệu chứng lâm sàng

cùng với các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng ñến việc ăn uống theo nội dung của phương pháp PGSGA Những

bệnh nhân nào có các vấn ñề này sẽ ñược can thiệp cho dù BMI > 18,5 Thực hiện bảng chấm ñiểm

PGSGA phức tạp, không phù hợp tình hình bệnh ñông như hiện nay Do bệnh nhân ung thư tuyến giáp hay

ung thư da cũng bị suy dinh dưỡng, do vậy nên tầm soát cho tất cả những bệnh nhân nhập viện chứ không

tập trung riêng vào ñối tượng bệnh lý nào Riêng bệnh lý ung thư hốc miệng, hạ hầu, thanh quản có tỉ lệ suy

dinh dưỡng cao, việc tầm soát và ñánh giá cần tỉ mỉ hơn Điều trị bệnh lý ung thư là ñiều trị ña mô thức nên

việc ñánh giá và can thiệp dinh dưỡng phải là 1 quá trình liên tục có phối hợp giữa các khoa phẫu, hóa, và

xạ trị

KẾT LUẬN

Tỉ lệ SDD bệnh nhân ung thư vùng ñầu cổ 16.8% tính theo BMI, trong ñó nhóm bệnh nhân ung thư

hốc miệng và hạ hầu thanh quản tỉ lệ SDD lên ñến 30%, nhóm bệnh nhân giai ñoạn tiến xa là 50% Đánh

giá theo BMI có tỉ lệ SDD cao nhất, có thể thực hiện trên tất cả bệnh nhân, ñơn giản, thuận tiện nên ñược

chọn là phương pháp tầm soát dinh dưỡng tại khoa, tuy nhiên cần kết hợp thăm hỏi thêm về tình trạng sụt

cân, các triệu chứng và nguy cơ ảnh hưởng ñến ăn uống của bệnh nhân theo nội dung của phương pháp

PGSGA Điều dưỡng ñóng vai trò chủ chốt trong việc tầm soát dinh dưỡng cho bệnh nhân Đánh giá và can

thiệp dinh dưỡng sẽ ñược thực hiện dựa vào sự phối hợp giữa chuyên gia dinh dưỡng, bác sĩ và ñiều dưỡng

Bệnh nhân ung thư ñầu cổ ở tất cả giai ñoạn, vị trí ñều có nguy cơ SDD, do ñó nên cần tầm soát SDD trên

tất cả bệnh nhân ung thư ñầu cổg

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bauer J (2002), “Use of the scored Patient- Generated Subjective Global Assessment (PGSGA) as a

nutrition assessment tool in patients with cancer”, European Journal of Clinical Nutrition 56, 779-785

2 Beiwen Wu, (2010), “Validation of the Chinese version of the Subjective Global Assessment scale of

nutritional status in a sample of patients with gastrointestinal cancer”, International Journal of Nursing

Studies 47, 323-331

3 Gyung Ah Wie et al, (2010),” Prevalence and risk factors of malnutrition among cancer patients

according to tumor location and stage in the National Cancer Center in Korea”, Nutrition 26, 263-268

4 Harriet Jager Wittenaar, (2007) ,”Critical weigh loss in head and neck cancer , prevalence and risk

factors at diagnosis: an explorative study”, Support Care Cancer 15,1045-1050

5 Hayward M C., ( 2009) , “Nutritional Nedds of Patients with Malignantcies of the Head and Neck”,

Seminars in Oncology Nursing25, 203-211

6 Huhmann M B (2008), “Review of American Society for Parenteral and Enteral Nutrition Clinical

Guidelines for nutrion support in Cancer Patients: Nutrition Screening and Assessment”, Nutrition

Clinical Practice 23, 182-188

7 Michelle Davie(2005), “Nutritional screening and assessment in cancer associated malnutrition”,

European Journal of Clinical Nutrition 9, S64-S73

8 Pham N.V , (2006), “Application of SGA as a screening tool for malnutrition in surgical patients in

Vietnam”, Clinical Nutrition25, 102-108