Nghiên cứu được thực hiện với mục tiêu xác định mức độ và tỷ lệ trầm cảm dựa trên thang lượng giá EPDS và các yếu tố có thể liên quan đến trầm cảm của bà mẹ. Nghiên cứu tiến hành trên các bà mẹ có con sinh non đang điều trị tại khoa sơ sinh Bệnh viện Nhi Đồng I được chọn vào nhóm nghiên cứu từ tháng 12/2010 đến tháng 5/2011, đồng ý tham gia hợp tác.
Trang 1TRẦM CẢM Ở BÀ MẸ CÓ CON SINH NON ĐANG NẰM VIỆN
TẠI KHOA SƠ SINH – BỆNH VIỆN NHI ĐỒNG I
Phạm Ngọc Thanh*, Isabelle Santarelli*, Phạm Thị Yến Trinh*, Dương Tố Trân*
TÓM TẮT
Các bà mẹ có con nhập viện tại khoa Sơ sinh – bệnh viện Nhi Đồng I được giả thiết là bị đau khổ nặng
Mục tiêu: Xác định mức độ và tỷ lệ trầm cảm dựa trên thang lượng giá EPDS và các yếu tố có thể liên
quan đến trầm cảm của bà mẹ
Phương pháp: Nghiên cứu tiền cứu mô tả hàng loạt, nghiên cứu định lượng kết hợp với định tính, các bà
mẹ có con sinh non đang điều trị tại khoa Sơ sinh Bệnh viện Nhi Đồng I được chọn vào nhóm nghiên cứu từ tháng 12/2010 đến tháng 5/2011, đồng ý tham gia hợp tác
Kết quả: Điểm EPDS trung bình trong khảo sát 15,83 ± 5,785 (5 – 28) 29,2% bà mẹ có EPDS <13 điểm
70,8% bà mẹ có EPDS ≥ 13 điểm 27,1% bà mẹ có tư tưởng tự tử
Kết luận: Với số điểm EPDS cao trong khảo sát này, chúng tôi mong muốn các bà mẹ có con nằm ở phòng
cấp cứu khoa Sơ sinh được tầm soát về trầm cảm sau sinh thường quy hơn Đồng thời có sự chăm sóc thích hợp nhất cho các bà mẹ này về y tế và tâm lý
Từ khóa: trầm cảm sau sinh, bà mẹ, trẻ sinh non, EPDS
ABSTRACT
DEPRESSION IN MOTHERS OF PREMATURE NEONATES HOSPITALIZED IN NEONATALOGY-
DEPARTMENT OF CHILDREN’S HOSPITAL 1
Pham Ngoc Thanh, Isabelle Santarelli, Pham Thi Yen Trinh, Duong To Tran
* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 15 - Supplement of No 3 - 2011: 70 - 75
Mothers of neonates admitted in the Department of Neonatology - Children's Hospital are believed to have severe distress
Objectives: To determine the level and percentage of depression based on the Edinburg Postpartum Depression Scale (EPDS) and other factors related to maternal depression
Methodology: This was a prospective and serial descriptive study with a combination of quantitative and
qualitative research The mothers of premature neonates treated in the Department of Neonatology of Children's
Hospital I were selected in the study from 12/2010 to 5/2011, with their consent
Results: The average EPDS score was 15.83 ± 5.785 (5 – 28) 29.2% of mothers with EPDS <13 points
70.8% of mothers with EPDS ≥ 13 points 27.1% of mothers had suicidal thoughts
Conclusion: With a high EPDS score of the mothers in this survey, we wish all the mothers of premature
neonates hospitalized in the emergency room of the Neonatology department should be screened for postpartum depression Simultaneously these depressed mothers need medical and psychological care
Keywords: postpartum, mothers, premature neonates, EPDS
ĐẶT VẤN ĐỀ
Chức năng làm mẹ mới bao gồm nhiều thay
đổi đột xuất và được nhìn nhận như một biến
cố gây stress trong đời(6,5) Các nghiên cứu gần đây cho thấy 10 – 15% phụ nữ có trầm cảm
Trang 2sau sinh, và 10% có rối loạn lo âu sau sinh(4,12)
Mặc dù các yếu tố nguy cơ tiên báo trầm cảm
sau sinh đã được nghiên cứu chi tiết ở các bà
mẹ có con sinh đủ tháng và lành mạnh, hiện
nay vẫn còn nghiên cứu hạn chế về các vấn đề
tâm lý của người mẹ có con sinh non sau khi
trẻ được nhập viện
Việc bà mẹ trầm cảm sau sinh kết hợp với
việc trẻ sinh non nằm viện ảnh hưởng ít nhiều
đến mối quan hệ sớm mẹ - con Những ảnh
hưởng trong thời kỳ này đã được nhiều nhà tâm
lý và phân tâm nhấn mạnh rằng phần lớn các
chứng tâm bệnh bắt nguồn từ các rối nhiễu
trong mối quan hệ sớm mẹ - con Do vậy muốn
tiếp cận dự phòng và trị liệu trong lĩnh vực tâm
bệnh ở trẻ nhỏ đòi hỏi hiểu biết và kinh nghiệm
về khủng hoảng tâm lý của thời kỳ sinh con với
những gian truân của nó(3)
Ở các nước phương Tây, tâm lý sản phụ trên
góc độ trầm cảm sau sinh đã được nghiên cứu
từ lâu Marcé (Chuyên luận-1858) là người đầu
tiên nêu lên các hiện tượng trầm cảm sau sinh
Từ đó, nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tới thích
nghi của sản phụ suốt thời kỳ mang thai, tới lúc
sinh và sau khi sinh(3)
Ở Việt Nam, ngành y tế đã có nhiều đóng
góp trong việc bảo vệ nâng cao sức khỏe thể
chất của sản phụ và sơ sinh, song về mặt tâm lý
còn ít được quan tâm Chỉ vài năm nay, lĩnh vực
này mới được tìm hiểu, khai tâm cho các nhà
sản phụ khoa, nhi khoa và tâm lý để cùng tiếp
cận, chẩn đoán, phòng và trị liệu cho sản phụ và
sơ sinh(3) Những nghiên cứu trong khoảng thời
gian gần đây phát hiện ra rằng trong giai đoạn
hậu sản, một giai đoạn dễ nhạy cảm với những
thay đổi trong cuộc sống của bà mẹ và đứa trẻ
mới sinh, thì rối loạn tâm lý thường gặp nhất là
trầm cảm(7,8) Trầm cảm sau sinh có thể gây ra
những ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe
của bà mẹ và với đứa trẻ vừa mới sinh Một
trong những hậu quả trầm trọng của trầm cảm
sau sinh là bà mẹ có thể xuất hiện những ý nghĩ,
hành vi tự sát, tự hủy hoại bản thân và có thể
giết chết đứa trẻ vừa mới sinh(7,8)
Vì thế chúng tôi nghĩ việc thực hiện nghiên cứu về đề tài này sẽ thú vị và sáng tạo Hơn nữa, nghiên cứu này sẽ giúp chúng tôi thực hiện việc phân tích yêu cầu trợ giúp và hỗ trợ y tế / tâm lý cho các bà mẹ này để có thể đề nghị sự chăm sóc thích hợp nhất cho họ
Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu tổng quát
Khảo sát mức độ trầm cảm ở bà mẹ có con sinh non đang nằm điều trị tại khoa Sơ sinh – Bệnh viện Nhi Đồng I
Mục tiêu chuyên biệt
Mô tả đặc điểm dịch tễ học, và các dấu hiệu lâm sàng của bệnh lý trầm cảm
Mô tả các yếu tố liên quan đến trầm cảm của
bà mẹ
Xác định mức độ trầm cảm dựa trên thang lượng giá EPDS
Xác định tỷ lệ trầm cảm ở bà mẹ có con sinh non nằm viện
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Đối tượng nghiên cứu
Dân số chọn mẫu
Các bà mẹ có con sinh non đang điều trị tại khoa Sơ Sinh từ tháng 12/2010 đến tháng 5/2011, đồng ý tham gia hợp tác
Địa điểm nghiên cứu
Khoa Sơ Sinh (lầu 2) bệnh viện Nhi Đồng I
Phương tiện thu thập dữ liệu và thời gian
Các bà mẹ được liên lạc trong khoa Sơ Sinh của Bệnh viện Nhi Đồng 1, trong khoảng thời gian 6 tháng (từ tháng 12/2010 đến tháng 5/2011)
Phương pháp nghiên cứu
Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu tiền cứu mô tả hàng loạt, nghiên cứu định lượng kết hợp với định tính, các bà mẹ
có con sinh non đang điều trị tại khoa Sơ sinh Bệnh viện Nhi Đồng I được chọn vào nhóm nghiên cứu
Trang 3Mẫu nghiên cứu
Tính chất và phạm vi: dự kiến 100 phụ nữ là
bà mẹ của trẻ sinh non đang nằm viện
Trong thời gian 6 tháng, tuy số trẻ nhập viện
đông nhưng để thỏa điều kiện chọn mẩu là các
bà mẹ đang nuôi con trong vòng 48 giờ sau khi
nhập viện thì số mẫu không thể đủ Do trong
thời gian này các bà mẹ sinh con còn non ngày
tháng nên không được gia đình đồng ý cho đến
bệnh viện nuôi con Chính vì thế số mẫu nghiên
cứu chỉ đạt được n = 48
Các bước tiến hành
Chọn tất cả các phụ nữ là các bà mẹ có con
sinh non đang điều trị tại khoa Sơ Sinh (lầu 2)
bệnh viện Nhi Đồng I, nhập khoa sơ sinh trong
vòng 48 giờ
Giải thích và làm phiếu thông tin thu thập từ
hồ sơ bệnh án
Tiếp xúc trực tiếp để thông báo và giải thích
cho các bà mẹ hiểu về mục tiêu nghiên cứu và
giấy đề nghị hợp tác
Thực hiện thang lượng giá trầm cảm:
Edinburg Postpartum Depression Scale (EPDS)
Thực hiện phỏng vấn
Cách thu thập số liệu
Sau khi bà mẹ được giải thích và đồng ý
tham gia nghiên cứu, thành viên của nhóm
nghiên cứu tại khoa Sơ sinh thu thập thông tin
từ hồ sơ bệnh án của trẻ
Phỏng vấn trực tiếp mặt đối mặt
Cuộc phỏng vấn được tiến hành tại một
phòng của khoa Sơ Sinh hoặc đơn vị Tâm lý,
thời gian cho một cuộc phỏng vấn 20 – 30
phút/ bà mẹ (không ghi âm theo ý kiến của
các bà mẹ)
Mỗi bà mẹ được cấp một bộ công cụ đánh
giá gồm: bảng câu hỏi và thang lượng giá
trầm cảm: Edinburg Postpartum Depression
Scale (EPDS)
Các bà mẹ được hướng dẫn trả lời câu hỏi
theo thời gian của họ và phản ảnh ý kiến cũng
như cảm xúc của riêng họ mà không tham khảo
ý kiến của người khác
Những bà mẹ khó hiểu quy trình và bảng câu hỏi sẽ được thành viên nhóm nghiên cứu
hỗ trợ
Công cụ thu thập số liệu
Edinburg Postpartum Depression Scale (EPDS): Đây là thang điểm dùng để đánh giá
các triệu chứng trầm cảm của bà mẹ trong thời gian sau sinh Thang điểm gồm 10 câu hỏi, mỗi câu hỏi có 4 lựa chọn với điểm số từ 0 đến 3, bà
mẹ đánh dấu vào một câu mà mình lựa chọn Tổng số điểm sẽ được ghi nhận (từ 0 đến 30 điểm) Những bà mẹ nào có số điểm ≥ 13 được chẩn đoán là trầm cảm sau sinh(4) Thang EPDS tập trung vào các triệu chứng trầm cảm đặc hiệu của thời gian sau sinh Độ nhạy và độ chuyên biệt tốt đã được báo cáo tại Anh quốc(2,1)
Bảng câu hỏi: đã được soạn sẳn bao gồm về
đặc tính dân số học của các bà mẹ, những nghịch cảnh trước sinh, chất lượng sống, chất lượng và số lượng mạng lưới nâng đỡ xã hội (nguồn lực, cấu trúc gia đình)
Xây dựng bảng câu hỏi phỏng vấn để giúp thực hiện phân tích định tính trầm cảm và yêu cầu trợ giúp và hỗ trợ y tế / tâm lý
Nội dung phỏng vấn (phụ lục 1, 2, 3)
Khái niệm và thuật ngữ
Trầm cảm (F32): Theo bảng phân loại
DSM-IV và ICD-10: trong các giai đoạn trầm cảm điển hình nhẹ, trung bình, hoặc nặng bệnh nhân bị giảm khí sắc, giảm năng lượng và giảm hoạt động Khả năng thích thú, quan tâm và tập trung đều giảm sút và thường mệt mỏi rõ rệt dù chỉ là một cố gắng rất nhỏ sau khi cố gắng dù là rất ít Thường có rối loạn giấc ngủ và ăn kém ngon miệng, sút cân và khả năng tình dục kém.Tính tự trọng và sự tự tin hầu như luôn luôn giảm sút
Phỏng vấn: Là một phương pháp thu thập
thông tin bằng cách trưng cầu ý kiến thông qua trò chuyện Trong phỏng vấn lâm sàng, không chỉ quan tâm đến chất lượng nội dung các câu trả lời (các cử điệu, ý kiến, thái độ, liên tưởng tư
Trang 4duy…) mà cả những hành vi cụ thể của các bà
mẹ (giọng nói, điệu bộ, nhầm lẫn)(10)
Phân tích số liệu
Phân tích kết quả dựa trên phần mềm
SPSS 16.0
Chúng tôi sử dụng số liệu thống kê dựa trên
các triệu chứng trầm cảm khác nhau được quan
sát Sau đó chúng tôi so sánh kết quả thu được
của các đối tượng được phỏng vấn Phân tích
định tính sẽ giúp phân tích chi tiết hơn về các
triệu chứng trầm cảm khác nhau này và các yêu
cầu trợ giúp và hỗ trợ tâm lý
KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
Kết quả xử lý với phần mềm SPSS 16.0
Đặc điểm dịch tễ học
Tuổi trung bình của bà mẹ trong khảo sát:
25,67 ± 5,575 (18 – 41)
72,9% bà mẹ ở lứa tuổi 20 – 30
81,2% bà mẹ ở tỉnh 77,1% có trình độ học
vấn ≤ cấp 2
45,8% bà mẹ có thai ngoài ý muốn 75% bà
mẹ sinh con đầu lòng
Tuổi thai trung bình 30,21± 2,721 (25 – 36)
Cân nặng lúc sinh trung bình 1525,62 ±
342,705 (1000 – 2400)
Tuổi của mẹ
Nơi ở
Số con
Trình độ văn hóa của
Lần này có thai
Nghề nghiệp
Bảng 1: Đặc điểm dân số học
Mô tả các dấu hiệu lâm sàng của bệnh lý trầm cảm
Trong lúc tiếp xúc có 87,5% các bà mẹ đã khóc thật nhiều, họ luôn cảm thấy buồn và không quan tâm đến những sự việc xung quanh, không còn cảm thấy thích thú đối với những hoạt động mà trước kia ưa thích như xem phim, nghe nhạc…
Họ không muốn ăn, luôn cảm thấy mệt mỏi
và cảm thấy bản thân vô giá trị hoặc có mặc cảm tội lỗi Họ cảm thấy bi quan về tương lai và có suy nghĩ đến cái chết
100% bà mẹ có rối loạn giấc ngủ, luôn cảm thấy bồn chồn, lo âu, dễ tức giận
Có 64.6% thiếu tự tin vào khả năng làm mẹ, không muốn chăm sóc con hay sợ mình sẽ làm hại đứa bé 70,8% bà mẹ có thay đổi tính khí
Bảng 2 Các dấu hiệu lâm sàng của bệnh lý trầm cảm
Thái độ của bà mẹ
35,4% có thể nói dễ dàng các vấn đề của mình 41,7% khóc nhiều nhưng tỏ ra khép kín hơn 22,9% bà mẹ đau khổ đến mức thể hiện hung bạo qua lời nói
Các yếu tố có thể liên quan đến trầm cảm của bà mẹ
Có 62,5% bà mẹ gặp khó khăn, đau khổ với gia đình trong thời gian mang thai và sau khi sinh Trong đó có 6,2% bị gia đình chồng bắt buộc li dị với lý do không có khả năng sinh con tốt, sinh con trai
6,2% bà mẹ có con sinh đôi chết Trong nghiên cứu của BS Lâm Xuân Điền ghi nhận tử vong sơ sinh liên quan có ý nghĩa đến trầm cảm
Trang 5sau sinh(8)
50% có mối quan hệ xấu với chồng Điều
này cũng phù hợp với nhận xét của tác giả
Glasser (Israel) và Johanson R (Anh) cho rằng sự
không hòa hợp trong hôn nhân ở sản phụ là
một trong những yếu tố dự báo tốt nhất hay có
liên quan chặt chẽ với sự xuất hiện trầm cảm sau
sinh(8)
87,5% bà mẹ quá lo lắng cho sức khỏe của
con Điều này cũng phù hợp với nhận xét của
tác giả Glasser (Israel) cho rằng các vấn đề sức
khỏe kéo dài ở đứa con cũng là một trong
những yếu tố dự báo tốt nhất về sự xuất hiện
của trầm cảm sau sinh hay theo tác giả ManlKD
(USA) thì mẹ dễ bị trầm cảm sau sinh nếu trẻ sơ
sinh có >1 vấn đề phải khám đa khoa hay phải
nhập phòng cấp cứu dù chỉ 1 lần(8)
45,8% bà mẹ không mong muốn có con, điều
này cũng phù hợp với nhận định của tác giả
Neter E (USA) cho rằng những sản phụ cảm
thấy hài lòng với lần sanh này thì sẽ ít bị trầm
cảm hơn hoặc với tác giả Như Ngọc (VN) cho
rằng không mong đợi có liên quan có ý nghĩa
thống kê với trầm cảm sau sinh(8)
Có 70,8% bà mẹ thiếu sự nâng đỡ tâm lý
75% bà mẹ có nhu cầu được trò chuyện tâm
sự trong đó 41.7% tâm sự riêng tư (nâng đỡ
tâm lý cá nhân) 27,1% bà mẹ mong được chia
sẻ với những bà mẹ khác (nâng đỡ tâm lý
nhóm) 6,2% bà mẹ mong được nâng đỡ tâm
lý cá nhân và nhóm
Mức độ trầm cảm dựa trên thang lượng giá
EPDS
Điểm EPDS trung bình trong khảo sát 15,83
± 5,785 (5 – 28)
29,2% bà mẹ có EPDS <13 điểm 70,8% bà mẹ
có EPDS ≥ 13 điểm
27,1% bà mẹ có tư tưởng tự tử
Tỷ lệ trầm cảm ở bà mẹ có con sinh non
nằm viện
Chúng tôi thực hiện khảo sát trên 48 bà mẹ
có con sinh non đang nằm điều trị tại khoa sơ
sinh bệnh viện Nhi Đồng I qua bảng EPDS, số
bà mẹ có EPDS ≥ 13 điểm chiếm 70,8% (34 bà mẹ) Trong nghiên cứu của Lương Bạch Lan (2009) trầm cảm sau sinh của bà mẹ là 11,6%, nhóm sản phụ có con gửi dưỡng nhi của Nguyễn Mai Hạnh (2005)(9) là 29,6%, kết quả của Lâm Xuân Điền (2002)(8) là 10,8% Điều này có thể do cách tiến hành nghiên cứu chọn mẩu của chúng tôi, đây là các bà mẹ có con bệnh nặng nằm phòng cấp cứu của khoa sơ sinh Các bà mẹ này có địa chỉ cư trú ở tỉnh là 81,2%, có nghĩa là trẻ đã được sinh ra ở địa phương và trẻ bị cách
ly mẹ-con trước khi trẻ được nhập viện tại khoa
Sơ sinh Bệnh viện Nhi Đồng 1 Cũng có thể do căng thẳng của môi trường khoa Sơ sinh, sự cách ly thể chất và sự cảm xúc của bà mẹ đối với trẻ Sinh ra một trẻ thiếu tháng là một cú sốc Tất
cả công việc mang thai cũng như chuẩn bị cho chuyển dạ và sự ra đời của đứa trẻ bị cắt đứt Đối với bà mẹ, đẻ non là một trải nghiệm đau đớn và mặc cảm tội lỗi có thể dẫn bà mẹ tới trầm cảm và tự đánh giá thấp mình(11) Sự ra đời và nằm viện của một trẻ sinh non là sự đau khổ tâm lý rất lớn cho bà mẹ Bà mẹ đau buồn và tự buộc tội mình Đặc biệt sự thiếu nâng đỡ xã hội, xung đột vợ chồng, gia đình và các biến cố gây căng thẳng trong cuộc sống làm tăng có ý nghĩa
sự trầm cảm sau sinh(2) Trong khảo sát của chúng tôi 13 bà mẹ có tư tưởng tự tử chiếm 27,1% ít hơn tỷ lệ 41,2% của Lâm Xuân Điền(8) nhưng là một thực trạng đáng được quan tâm hỗ trợ kịp thời, nếu không được phát hiện và điều trị, trầm cảm ở bà mẹ sau sinh
có thể làm tăng nguy cơ bệnh tâm thần và ảnh hưởng đến sự phát triển tâm thần và nhân cách của trẻ trong tương lai
KẾT LUẬN
Theo Tổ chức Y Tế Thế Giới ước tính đến năm 2020, rối loạn ức chế tâm thần sẽ là nguyên nhân đứng thứ hai trong gánh nặng về sức khỏe toàn cầu(13) Vì thế, chúng tôi nghĩ rằng điều quan trọng là nhân viên y tế phát hiện các bà mẹ trầm cảm để giúp cho sự tương tác mẹ - con tốt hơn Với số điểm EPDS cao trong khảo sát này, chúng tôi mong muốn các bà mẹ có con nằm ở
Trang 6phòng cấp cứu khoa sơ sinh được tầm soát về
trầm cảm sau sinh thường quy hơn Đồng thời
có sự chăm sóc thích hợp nhất cho các bà mẹ
này về y tế và tâm lý trong thời gian có con
đang nằm điều trị trong bệnh viện, cũng như
hướng dẫn tái khám, theo dõi sau khi ra viện
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Appleby L, Warner R, Whitton A, and Faragher B (1997), “A
controlled study of fluoxetine and cognitive-behavioural
counselling in the treatment of postnatal depression,” British
Medical Journal, vol 314, no 7085, pp 932–936
2 Cox JL., Holden JM., and Sagovsky R (1987), “Detection of
postnatal depression: development of the 10-item Edinburgh
Postnatal Depression Scale,” British Journal of Psychiatry, vol 150,
pp 782–786
3 Đặng Phương Kiệt (2000) “Những vấn đề tâm lý và văn hóa hiện
đại.” Tâm lý sản phụ sơ sinh và quan hệ sớm mẹ-con Nhà xuất bản
Văn hóa Thông tin Hà Nội: 236 - 238
4 Halbreich U (2005), “The association between pregnancy
processes, preterm delivery, low birth weight, and postpartum
depressions—the need for interdisciplinary integration,”
American Journal of Obstetrics and Gynecology, vol 193, no 4, pp
1312–1322
5 Halbreich U and Karkun S (2006), “Cross-cultural and social
diversity of prevalence of postpartum depression and depressive
symptoms,” Journal of Affective Disorders, vol 91, no 2-3, pp 97–
111
6 Hall PL and Wittkowski (2006), “An exploration of negative
thoughts as a normal phenomenon after childbirth,” Journal of
Midwifery and Women's Health A, vol 51, no 5, pp 321–330
7 Jason J et al (1983), “Homicide as a cause of pediatric mortality
in the United”, Pediatric,72
8 Lâm Xuân Điền, Lê Quốc Nam (2002), “Khảo sát tỉ lệ rối loạn trầm cảm sau sanh ở các sản phụ đến sanh tại bệnh viện Từ Dũ”
Kỷ yếu các công trình nghiên cứu khoa học năm 2002 Bệnh viện Tâm Thần TPHCM
9 Nguyễn Mai Hạnh (2005), “Yếu tố nguy cơ của Trầm cảm sau sinh” Luận án tốt nghiệp chuyên khoa II Trường Đại Học Y Dược Tp.HCM
10 Vũ Dũng (2008) “Từ điển Tâm lý học” Viện khoa học xã hội Việt Nam- Viện tâm lý học 619-620
11 Vũ Thị Chín (1997) “Bước đầu tìm hiều tâm lý sản phụ và quan hệ
sớm mẹ con ở Việt Nam ”; 1997:4.12:221-341
12 Wisner KL, Parry BL, and Piontek CM (2002), “Postpartum
depression,” The New England Journal of Medicine, vol 347, no 3,
pp 194–199
13 World Health Organization (2001), “World Health Report Mental Health: New Understanding, New Hope.” Geneva: World Health Organization