Nghiên cứu xác định các yếu tố ảnh hƣởng đến hoạt động phòng chống HIV/AIDS tại thành phố Thái Nguyên qua 5 năm. Mục tiêu: Mô tả thực trạng và đặc điểm dịch tễ của HIV/AIDS. Phƣơng pháp: Mô tả cắt ngang.
Trang 1PHÁT HIỆN VÀ QUẢN LÝ ĐIỀU TRỊ HIV/AIDS
TẠI THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN TỪ NĂM 2008 – 2012
Hoàng Hà *
Trường Đại học Y Dược – ĐH Thái Nguyên
TÓM TẮT
Đặt vấn đề: Nghiên cứu xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động phòng chống HIV/AIDS tại thành phố Thái Nguyên qua 5 năm Mục tiêu: Mô tả thực trạng và đặc điểm dịch tễ của HIV/AIDS Phương pháp: Mô tả cắt ngang Kết quả: Các tỷ lệ: phát hiện HIV giảm từ 28.38%
xuống 16.34%; chuyển AIDS từ 30.08% xuống 13.65%, tử vong từ 48.57% xuống 5.71% Bệnh nhân: tiêm chích ma túy chiếm nhiều nhất (61.96%); có quan hệ tình dục khác giới (17.66%); nhóm tuổi 30 – 39 gia tăng (55.20%); nam giới (63.46%), từ năm 2010 tăng tỷ lệ nữ, giảm tỷ
lệ nam Kết luận: Giai đoạn 2008 – 2015, HIV/AIDS ở thành phố Thái Nguyên có xu hướng giảm Từ năm 2010, tỷ lệ HIV giới nữ đột ngột tăng Kiến nghị: Y tế cơ sở cần tăng cường
truyền thông phòng chống HIV/AIDS, nhấn mạnh các bệnh lây truyền qua đường tình dục và tiêm chích ma túy
Từ khóa: HIV/AIDS, AIDS, Thái Nguyên, tiêm chích ma túy, lây truyền qua đường tình dục
ĐẶT VẤN ĐỀ*
Mặc dù các hoạt động phòng chống
HIV/AIDS được triển khai trong nhiều năm
qua, nhưng Thái Nguyên vẫn đứng hàng thứ 4
trong 10 tỉnh có số HIV cao so với cả nước
[5] Công tác phòng chống HIV/AIDS tại
Thái Nguyên vẫn tiếp tục đối phó với nhiều
khó khăn về hệ thống tổ chức, cơ sở làm việc,
đội ngũ cán bộ chuyên môn, kỹ thuật và tình
hình tác động tiêu cực từ môi trường, xã hội
và đặc điểm dịch tễ HIV tại địa phương [6]
Nhằm khái quát và tìm hiểu những vấn đề ảnh
hưởngđến hoạt động phòng chống HIV/AIDS
tại thành phố Thái Nguyên liên tục qua 5 năm,
chúng tôi tiến hành đề tài nhằm mục tiêu sau:
1 Mô tả thực trạng phát hiện và quản lý điều
trị bệnh nhân HIV/AIDS tại thành phố Thái
Nguyên từ năm 2008-2012
2 Mô tả một số đặc điểm dịch tễ HIV/AIDS
tại thành phố Thái Nguyên
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU
Đối tượng, thời gian và địa điểm
- Đối tượng nghiên cứu: gồm 1212 bệnh nhân
HIV/AIDS phát hiện và quản lý điều trị tại
thành phối Thái Nguyên từ 2008 - 2012
*
Tel: 0912 211826, Email: haykvn@gmail.com
- Thời gian từ 1/2008 đến 12/2012, tiến cứu
từ 1/2012 và hồi cứu các năm 2008 -2011
- Địa điểm: tại 28 xã phường thuộc thành phố Thái Nguyên
* Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân HIV/AIDS: chẩn đoán HIV(+) theo Hướng dẫn chẩn đoán
và điều trị HIV/AIDS của Bộ Y tế [1], [2], [3] Nơi xác định HIV (+) là trung tâm phòng chống HIV/AIDS của tỉnh Thái Nguyên
Phương pháp nghiên cứu
- Thiết kế nghiên cứu mô tả tiến cứu và hồi cứu
- Cỡ mẫu chọn toàn bộ
Các chỉ tiêu nghiên cứu
- Số HIV phát hiện qua 5 năm
- Số HIV chuyển AIDS qua 5 năm
- Số HIV tử vongqua 5 năm
- Số bệnh HIV/AIDS, tử vong qua 5 năm -Số HIV theo nhóm tuổi, giới qua 5 năm
- Tỷ lệ HIV theo nhóm đối tượng
Phương pháp thu thập số liệu
Thu thập hồ sơ, sổ sách báo cáo về HIV/AIDS tại các xã, phường của thành phố Thái Nguyên Số liệu được ghi chép vào phiếu điều tra Điều tra tiến cứu các bệnh nhân mới phát hiện trong năm 2012
Xử lý số liệu
Theo phương pháp thống kê y học, sử dụng phần mền SPSS
Trang 2KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
Thực trạng phát hiện và quản lý điều trị
bệnh nhân HIV/AIDS qua 5 năm
Kết quả cho thấy cả 3 tỷ lệ về HIV mới phát
hiện, HIV chuyển AIDS và HIV tử vong qua
5 năm 2008 đến 2012 đều có xu hướng giảm
liên tục theo các năm
Phát hiện HIV có xu hướng giảm từ 344
(28.38%) xuống đến 198 (16.34%), sự chênh
lệch đã giảm được 12,04% Sự giảm tỷ lệ phát
hiện mới HIV thường liên quan tới xu hướng
dịch tễ chung của địa phương và khu vực Xu
hướng giảm này cũng khá phù hợp so với tình
hình chung của tỉnh Thái Nguyên và cả nước
Tình hình chuyển AIDS cũng thuyên giảm
từng năm từ 108 (30.08%) giảm đến 49
(13.65%), sự chênh lệch đã giảm được
16,43% Số tử vong cũng giảm theo các năm,
từ 51 (48.57%) giảm còn 6 (5.71%), tỷ lệ tử
vong giảm 8,5 lần (48.57/5.71=8,5 lần) so với
5 năm trước Kết quả này là một thay đổi lớn
và rất có nghĩa cho hoạt động phòng chống
HIV/AIDS và cho cộng đồng người HIV Một
trong những tác động quan trọng người bệnh
được dùng thuốc ARV kìm hãm sự phát triển
của vi rút, bệnh nhân hồi phục và tăng được
số năm sống Không làm các triệu chứng của
AIDS tiến triển nặng thêm, thậm chí còn làm
tăng trở lại số lượng tế bào TCD4 ở những bệnh nhân đã giảm <200 TB khi sử dụng ARV Hiện nay nhờ tác động tích cực của ARV trong điều trị HIV, các chuyên gia cho rằng nên coi HIV là căn bệnh mạn tính Các kết quả trên đây cho thấy tình hình dịch
tễ HIV/AIDS có biến chuyển theo chiều hướng giảm liên tục qua 5 năm Như vậy bệnh dịch HIV/AIDS tại thành phố Thái Nguyên đang trong kiểm soát Kết quả này là dấu hiệu phù hợp với tình hình dịch tễ trong
cả nước, sau đợt rà soát và bổ sung số liệu
từ năm 2007 đến năm 2010 tỷ lệ nhiễm HIV phát hiện có xu hướng giảm, tuy nhiên năm 2011 có tăng nhẹ [4], [5].Vì vậy hoạt động phòng chống HIV/AIDS Thái Nguyên cần được tiếp tục duy trì nhưng cần thiết ở mức cao hơn, nhằm nhanh chóng kiểm soát bệnh dịch HIV hiệu quả hơn Nên huy động các thêm chương trình can thiệp, vì chương trình hiện nay dựa chủ yếu vào các nguồn viện trợ và hầu như không có ngân sách địa phương Công tác chăm sóc và tiếp cận điều trị thuốc ARV của bệnh nhân HIV/AIDS có tình trạng quá tải cho các cơ sở điều trị ngoại trú Chế độ, chính sách dành cho các tuyên truyền viên đồng đẳng và cộng tác viên trực tiếp tham gia còn rất hạn chế [6]
Biểu đồ 1: So sánh tỷ lệ phát hiện HIV, chuyển AIDS, tử vong qua 5 năm
Trang 3Một số đặc điểm HIV theo đối tượng,nhóm
tuổi và giới
Bảng 1: Phân bố bệnh nhân theo nhóm đối tượng
Bệnh nhân
Tiêm chích ma túy 751 61.96
Tình dục khác giới 214 17.66
Mẹ truyền cho con 14 1.16
Thống kê 5 năm cho thấy bệnh nhân HIV là
đối tượng tiêm chích ma túy chiếm tỷ lệ cao
nhất (61.96%) So sánh với cả nước thì thành
phối Thái Nguyên có tỷ lệ bệnh nhân HIV
thuộc thuộc đối tượng tiêm chích ma túy rất
cao, vì năm 2012 tỷ lệ này trong cả nước chỉ
là 37.3% [5] Cũng theo Bộ Y tế, các tỉnh có
số nhiếm HIV cao trong nhóm tiêm chích ma
túy không có Thái Nguyên mà là các tỉnh
Sơn La (29,7%), Vĩnh Phúc 19%, Bình
Dương (17,8%), Ninh Bình 16,1%) Chúng
tôi cho rằng tỷ lệ này cao là do phạm vi
nghiên cứu tập trung tại các xã phường của
thành phố Thái Nguyên, đồng thời là nơi có
tỷ lệ nghiện chích cao hơn rất nhiều so với
các huyện trong cả tỉnh
Nhóm đối tượng có quan hệ tình dục khác
giới chiếm tỷ lệ đáng kể là 17.66% Tỷ lệ này
có tăng dần theo các năm cũng như tăng tuổi
đối tượng theo như phân tích ở các bảng, biểu
sau, nhưng tỷ lệ này vẫn còn thấp so với tình
hình chung Điều tra của cả nước có kết quả
là 24.4% [5] Nhóm đối tượng là bệnh lao
chiếm 3,71% Tỷ lệ này gần ngang với điều
tra chung của cả nước là 4.3% số HIV có
bệnh lao [5] Sự phối hợp giữa bệnh lao và
HIV là hết sức nguy hiểm do mối liên quan
giữa 2 bệnh luôn có nguy cơ song hành lây
lan và lan rộng, vì vậy rất cần được quan tâm
và chủ động phòng chống Nguy hiểm nhất là
nhóm bệnh lao có mang vi khuẩn đa kháng
thuốc mở rộng, đây là thể lao thườngxuyên phối hợp với HIV.Việc chữa khỏi những thể bệnh này hầu như là không thể
Các HIV thuộc đối tượng khác như phụ nữ trước đẻ, mẹ truyền cho con, tù nhân, người cho máu chiếm tỷ lệ dưới 2% cũng cần được xem xét để định hướng phòng chống
Phân bố bệnh nhân theo nhóm tuổi cho thấy
tỷ lệ gặp cao nhất ở nhóm tuổi 30 -39, chiếm 55.20% Nhóm tuổi trẻ từ 15 – 19 không gặp trường hợp nào Nhóm tuổi trẻ em (<14 tuổi) chỉ chiếm số ít là 1.40%
Hình thái dịch HIV/AIDS đang có xu hướng
―già hóa‖ trong số người nhiễm HIV được phát hiện, nguy cơ các trường hợp nhiễm mới HIV đã có sự chuyển dịch từ nhóm <30 tuổi chuyển sang nhóm cao tuổi hơn Số người nhiễm HIV 2012 vẫn chủ yếu tập trung nhóm tuổi 30-40, đúng với hình thái lây truyền qua đường tình dục có xu hướng tăng Đây đang
là xu hướng dịch tễ chung của cả nước [5] Hiện tượng ―già hóa‖ là do số người trẻ tiêm chích ma túy trong xã hội đang giảm do đó số nhiễm HIV cũng giảm theo Hoặc số tiêm chích ma túy có nhiễm HIV tiềm tàng đã lớn lên đến > 30 tuổi mới phát hiện HIV Hoặc có
sự dịch chuyển từ lây truyền qua tiêm chích sang lây truyền bằng đường tình dục tạo ra sự
―già hóa‖ này Nhóm >30 tuổi có sự gia tăng các nguy cơ lây truyền HIV qua đường tình dục nhiều hơn nhóm < 30 tuổi do những đặc tính về hậu hôn nhân, ngoại tình, nhiều bạn tình, mại dâm, quan hệ xã hội đa dạng, … Họ
có thể nằm trong nhóm đối tượng khác như kết quả bảng 1 và chiếm tỷ lệ khá cao (11,88%), nhóm này nhạy cảm không có hoặc không xác định thông tin cá nhân
Kết quả phát hiện bệnh nhân HIV từ 2008 –
2012 cho thấytỷ lệ chung của HIV nam giới chiếm nhiều hơn HIV nữ giới rõ rệt, 757/1212 (63,46%) so với 455/1212 (37,54%) với p<0.05.Tỷ lệ này tương đương với số liệu của
cả nước, trong 6 tháng đầu 2012 tỷ lệ nam là 68.6% [5] Đồng thời kết quả cũng chỉ ra các năm 2008, 2009 tỷ lệ phát hiện HIV ở nữ còn rất thấp, chiếm 14 (3,08%) và 34 (7,47%)
Trang 4Bảng 2: Phân bố người nhiễm HIV theo nhóm tuổi qua 5 năm
Nhóm tuổi
Biểu đồ 2: So sánh tỷ lệ phát hiện HIV giữa nam và nữ qua 5 năm
Đây là câu hỏi đặt ra cho công tác phòng
chống HIV/AIDS cần quan tâm xem xét Phải
chăng số HIV là nữ thật sự ít hay vẫn còn
đáng kể trong cộng đồng nhưng chưa được
phát hiện do nhiều trở ngại cũng như mặc
cảm xã hội? Biểu đồ 2 cho thấy có hiện tượng
đảo ngược về tỷ lệ phát hiện HIV theo giới
tính bắt đầu từ năm 2010, tỷ lệ nữ tăng lên, tỷ
lệ nam giảm đi Tỷ lệ nữ tại Thái Nguyên
tăng rất cao, nhiều hơn rất nhiều so với thông
kê toàn quốc Trong cả nước, tỷ lệ HIV là nữ
cũng đang có xu hướng tăng, năm 2011 tăng
0,4% và từ 2005 đến 2012 tăng 12,3% [5] Tỷ
lệ nữ tăng có thể do họ đã bị lây nhiễm HIV
vài năm trước chưa được phát hiện Tăng tỷ lệ
nữ mắc HIV có thể do tăng tỷ lệ lây nhiễm
theo đường lây truyền tình dục như (bảng 1)
từ các hành vi lây truyền khác nhau Như vậy
hoạt động phòng chống HIV/AIDS cần tăng
cường hơn nữa các nội dung truyền thông về
an toàn tình dục, sử dụng bao cao su, đặc biệt
với các đối tượng là phụ nữ
KẾT LUẬN Nghiên cứu thực trạng phát hiện quản lý điều trị bệnh nhân HIV/AIDS tại thành phố Thái Nguyên trong 5 năm (2008 – 2012) chúng tôi rút ra kết luận sau:
Thực trạng phát hiện và quản lý bệnh nhân HIV/AIDS
Tỷ lệ phát hiện HIV giảm từ 344 (28.38%) năm 2008 xuống đến 198 (16.34%), năm
2012 Tỷ lệ chuyển từ HIV sang AIDS cũng giảm từ 108 (30.08%) giảm đến 49 (13.65%) năm 2012 Tỷ lệ tử vong giảm 8,5 lần, từ 51 (48.57%) giảm còn 6 (5.71%) vào năm 2012
Một số đặc điểm dịch tễ
Bệnh nhân là đối tượng tiêm chích ma túy chiếm nhiều nhất (61.96%), kế tiếp là nhóm đối tượng có quan hệ tình dục khác giới chiếm 17.66% Nhóm đối tượng là bệnh lao chiếm đáng kể 3,71% Các đối tượng khác chiếm dưới 2%
Trang 5Có sự dịch chuyển nhóm tuổi người HIV<30
sang nhóm tuổi 30 – 39 và chiếm tỷ lệ cao
nhất 55.20% Nhóm trẻ em <14 tuổi chỉ
chiếm 1.40%
Tỷ lệ bệnh nhân HIV là nam giới trong 5 năm
chiếm 63.46% Từ năm 2010, xuất hiện tăng tỷ
lệ phát hiện HIV giới nữ, giảm tỷ lệ HIV nam
Kiến nghị:Y tế cơ sở cần tăng cường truyền
thông phòng chống HIV/AIDS, nhấn mạnh
các bệnh lây truyền qua đường tình dục và
tiêm chích ma túy
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ Y tế "Quyết định 2497/QĐ-BYT năm 2012
phê duyệt Khung kế hoạch phối hợp giữa Chương
trình mục tiêu quốc gia Phòng, chống HIV/AIDS
và Dự án Phòng, chống bệnh Lao thuộc Chương
trình mục tiêu quốc gia Y tế, giai đoạn 2012 -
2015 do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành "
2 Bộ Y tế "Quyết định 4139/QĐ-BYT ngày 02/11/2011 Về việc sửa đổi, bổ sung một số nội dung trong ―Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị HIV/AIDS‖ ban hành kèm theo Quyết định số 3003/QĐ-BYT ngày 19/8/2009 của Bộ trưởng Bộ
Y tế"
3 Bộ Y tế (2011), "Triển khai kế hoạch phòng, chống HIV/AIDS năm 2011", số: 1139
/BYT-UBQG50
4 Bộ Y tế (2011), "Báo cáo tình hình nhiễm HIV/AIDS và hoạt động phòng, chống HIV/AIDS năm 2011, Phương hướng, nhiệm vụ chủ yếu năm 2012", Hà Nội, ngày 10 tháng 02 năm 2012
5 Bộ Y tế (2012), "Báo cáo công tác phòng, chống HIV/AIDS 6 tháng đầu năm và trọng tâm kế hoạch 6 tháng cuối năm 2012", Hà Nội, ngày 04
tháng 09 năm 2012
6 Nguyễn Hoàng Anh (2010), "Báo cáo thành tích công tác phòng chống lây nhiễm HIV/AIDS của Trung tâm y tế TP Thái Nguyên ", Sở y tế
Thái Nguyên
SUMMARY
DETECTION AND MANAGEMENT OF HIV/AIDS
IN THAI NGUYEN CITY FROM 2008 - 2012
Hoang Ha *
College of Medicine and Pharmarcy – TNU
Background: The study identified factors affecting the movements of HIV/AIDS in the city Thai
Nguyen during 5 years Objectives: Describe the situation and some epidemiological
characteristics of HIV/AIDS Methods: cross-sectional design Results: The rate of: new HIV has
decreased from 28.38% to 16.34%; Transition to AIDS also decreased from 30.08% to 13.65%;
Deaths decreased from 48.57% to 5.71% The patients: drug addiction was highest (61.96%);
heterosexual relations (17.66%); the age group of 30-39 years old was increased (55.20%); the rate
of male (63.46%), since 2010, the rate of female was increased, and decreased in male
Conclusions: Period 2008 - 2015, HIV/AIDS at Thai Nguyen city was downward trend since
2010, the rate of HIV women has increased suddenly Recommendations: Health facility should
enhance communication on HIV/AIDS and emphasizing the disease throught sexual transmission
and injection drug users
Keywords: HIV/AIDS, AIDS, Thai Nguyen, injection drug users, sexual transmission
Ngày nhận bài:04/11/2013; Ngày phản biện:23/11/2013; Ngày duyệt đăng: 07/02/2014
Phản biện khoa học: PGS.TS Nguyễn Quý Thái – Trường Đại học Y Dược - ĐHTN
*
Tel: 0912 211826, Email: haykvn@gmail.com