Mục tiêu nghiên cứu của bài viết nhằm đánh giá tình hình sử dụng thuốc đông y, thuốc từ dược liệu trong các bệnh viện y học cổ truyền (YHCT). Đối tượng: các bệnh viện YHCT đại diện cho 8 vùng sinh thái trong toàn quốc.
Trang 1ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH SỬ DỤNG THUỐC ĐÔNG Y,
THUỐC TỪ DƢỢC LIỆU TRONG CÁC BỆNH VIỆN Y HỌC CỔ TRUYỀN NĂM 20 0 - 2012
Trần Thị Hồng Phương*; Phạm Văn Hải*
TÓM TẮT
Mục tiêu: đánh giá tình hình sử dụng thuốc đông y, thuốc từ dược liệu trong các bệnh viện
y học cổ truyền (YHCT) Đối tượng: các bệnh viện YHCT đại diện cho 8 vùng sinh thái trong toàn quốc Phương pháp: nghiên cứu mô tả cắt ngang, kết hợp định tính và định lượng, sử dụng số liệu thứ cấp và hồi cứu một số thông tin Kết quả: 97,2% bệnh viện sử dụng thuốc đông y, thuốc từ dược liệu, tỷ lệ sử dụng YHCT (70,7%) cao hơn nhiều so với tỷ lệ sử dụng
y học hiện đại (YHHĐ) (29,3%), 58% bệnh viện sản xuất được thuốc đông y, thuốc từ dược liệu; 20,8% bệnh viện sản xuất thuốc với quy mô lớn Kết luận: các bệnh viện YHCT sử dụng bài thuốc, vị thuốc của YHCT với chủng loại phong phú, an toàn và hiệu quả Nhiều thuốc được sản xuất tại bệnh viện nhưng với quy mô nhỏ (25%)
* Từ khóa: Thuốc đông y; Dược liệu; Y học cổ truyền
Evaluating the Use of Traditional Medicine, Herbal Medicine in Hospitals of Traditional Medicine from 2010 to 2012
Summary
Objectives: To evaluate the use of traditional medicine, herbal medicine in the hospitals of traditional medicine Subjects: Hospitals of traditional medicine representing eight ecological regions in the country Methods: A cross-sectional descriptive study was combined with qualitative and quantitative one, using secondary data and some retrospective information Results: 97.2% of hospitals have used traditional medicines or herbal drugs, which constitutes higher rate (70.7%) than that of modern medicine use (29.3%), 58% of hospitals produce traditional medicines made from herbals in hospitals, only 20.8% produce medicines on a large scale Conclusion: Hospitals of traditional medicine use their remedies with a great variety, safety and efficiency Many drugs are produced in the hospital with a small scale (25%)
* Key words: Oriental medicine; Herbal medicine; Traditional medicine
ĐẶT VẤN ĐỀ
Hiện nay, tình hình sử dụng thuốc
đông y, thuốc từ dược liệu trong các cơ
sở khám chữa bệnh YHCT và trên thị trường
đang phát triển Nguồn nguyên liệu phục
vụ sản xuất chủ yếu nhập khẩu từ Trung Quốc chiếm tỷ lệ lớn Một số nhà máy sản xuất thuốc đông y, thuốc từ dược liệu cũng tự phát triển vùng trồng dược liệu và
* Cục Quản lý Y, Dược học Cổ truyền
Người phản hồi (Corresponding): Trần Thị Hồng Phương (hongphuong ma@yahoo.com) Ngày nhận bài: 20/01/2016; Ngày phản biện đánh giá bài báo: 19/02/2016
Trang 2chủ động tìm kiếm nguồn dược liệu trong
nước Nguồn cung trong nước chỉ đáp ứng
một phần rất nhỏ cho sản xuất Nhiều loại
dược liệu nhập khẩu không rõ nguồn gốc,
không có tiêu chuẩn, không có phiếu kiểm
nghiệm chất lượng Một số dược liệu có
chất lượng kém, trong khi đó một số dược
liệu quý, đắt tiền bị chiết bớt hoạt chất khi
nhập về; đồng thời việc nhầm lẫn dược
liệu do trùng tên còn phổ biến Điều kiện
bảo quản dược liệu tại các cơ sở sản
xuất chưa đạt yêu cầu, việc dùng lượng
lưu huỳnh lớn để bảo quản thuốc làm ảnh
hưởng đến chất lượng thuốc cũng như
hiệu quả điều trị, đặc biệt ảnh hưởng nhiều
đến sức khỏe của người bệnh [1, 2, 3]
Chất lượng thuốc đông y, thuốc từ dược
liệu còn nhiều vấn đề tồn tại Hiện nay,
chỉ có 12 công ty sản xuất thuốc đông
dược đạt tiêu chuẩn thực hành tốt sản
xuất thuốc đông dược (GMP); số mẫu thuốc
đông dược không đạt chất lượng theo tiêu
chuẩn đã đăng ký mỗi năm chiếm khoảng
10% trên tổng số mẫu lấy kiểm tra Trên thị
trường tồn tại nhiều thuốc đông dược giả,
thuốc đông dược có lẫn tân dược, thuốc từ
dược liệu sử dụng dược liệu giả, dược liệu
kém chất lượng, dược liệu không có nguồn
gốc [1] Hiện nay, thuốc đông y, thuốc từ
dược liệu sử dụng trong các cơ sở khám,
chữa bệnh được cung cấp từ hai nguồn:
thuốc do các cơ sở, công ty sản xuất và
thuốc do bệnh viện tự sản xuất
Qua thực tế lâm sàng điều trị, nhiều bài
thuốc hay có hiệu quả đã được các bệnh
viện nghiên cứu ứng dụng thành các
chế phẩm thuốc sản xuất tại bệnh viện
Do vậy, tại các bệnh viện YHCT thường
tổ chức sản xuất những chế phẩm phục
vụ cho công tác điều trị ngày một tốt hơn
Để đầu tư trang thiết bị phục vụ tốt cho
công tác sản xuất thuốc, các dạng chế
phẩm YHCT theo hướng hiện đại hoá trong bệnh viện YHCT, chúng tôi đã tiến hành triển khai đề tài với mục tiêu: Đánh
giá tình hình sử dụng thuốc đông y, thuốc
từ dược liệu trong các bệnh viện YHCT
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU
1 Đối tượng nghiên cứu
Các bệnh viện YHCT đại diện cho 8 vùng địa lý trong toàn quốc Tổng cộng:
24 bệnh viện YHCT được nghiên cứu
2 Phươ g pháp ghi cứu
* Thiết kế nghiên cứu: nghiên cứu mô
tả cắt ngang, kết hợp định tính và định lượng, có sử dụng số liệu thứ cấp và hồi cứu một số thông tin
* Cỡ mẫu: sử dụng phương pháp chọn
mẫu có chủ đích để lựa chọn số tỉnh nghiên cứu và số bệnh viện nghiên cứu theo vùng địa lý Đối với các bệnh viện YHCT tỉnh: 24 bệnh viện
* Thời gian nghiên cứu: từ tháng 01 -
2010 đến 01 - 2012
Sử dụng số liệu thứ cấp tại địa điểm nghiên cứu điều tra thông qua hồ sơ, sổ sách, báo cáo thống kê
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ
BÀN LUẬN
1 Tình hình sử dụng thuốc đô g , thuốc từ dược liệu trong bệnh viện
Công tác kết hợp YHCT và YHHĐ được thực hiện tương đối tốt 97,2% bệnh viện sử dụng thuốc YHHĐ; 96,8% bệnh viện có kết hợp chẩn đoán với YHHĐ Trong bệnh viện YHCT, tỷ lệ sử dụng thuốc YHCT (70,7%) cao hơn nhiều
so với tỷ lệ sử dụng thuốc YHHĐ (29,3%) Đây chính là tính đặc thù của công tác khám chữa bệnh bằng YHCT
Trang 32 Thuốc đô g , thuốc từ dƣợc liệu đƣợc sử dụng trong bệnh viện do công
ty sản xuất
Bảng 1: Các chế phẩm thường sử dụng trong bệnh viện
Bệnh viện YHCT sử dụng chế phẩm rất ít Trong đó, sử dụng nhiều là chế phẩm thuộc nhóm thuốc an thần, định trí, dưỡng tâm: hoạt huyết dưỡng não; kiện não hoàn, Hoa đà tái tạo hoàn Ngoài ra, còn sử dụng các chế phẩm thuộc nhóm thanh nhiệt, giải độc, tiêu ban, lợi thủy như: boganic, Diệp hạ châu
3 Thuốc đô g , thuốc từ dƣợc liệu đƣợc sản xuất tại bệnh viện
0
10
20
30
40
50
60
Bát trân Lục vị Tư âm bổ
thận
Bổ thận dương
Thật toàn đại bổ
Đại tràng hoàn
Phần trăm bài thuốc
Phần lớn các bệnh viện sử dụng bài thuốc cổ phương, trong đó sử dụng nhiều là: Bát trân (60%); Lục vị địa hoàng hoàn (55%); tư âm bổ thận (45%); bổ thận dương (43%); thập toàn đại bổ (40%); đại tràng hoàn (38%)
Trang 4Hình 2: Tỷ lệ các bệnh viện có sản xuất thuốc YHCT
58% bệnh viện tự sản xuất thuốc YHCT Điều này cho thấy các bệnh viện rất chú trọng công tác sản xuất nhằm hiện đại hóa thuốc YHCT, đáp ứng tốt hơn nhu cầu điều trị tại cơ sở Việc sản xuất thuốc tại bệnh viện tạo điều kiện cho nghiên cứu ứng dụng các bài thuốc hay, điều trị hiệu quả
* Kết quả khảo sát quy mô sản xuất thuốc YHCT:
Sản xuất quy mô lớn: 20,8%; sản xuất quy mô vừa: 12,5%; sản xuất quy mô nhỏ: 25,0%
(Ghi chú: sản xuất quy mô lớn là sản xuất > 25 loại chế phẩm; sản xuất quy mô vừa là sản xuất từ 10 - 15 loại chế phẩm; sản xuất quy mô nhỏ là sản xuất < 10 loại chế phẩm)
Tùy thuộc vào quy mô của từng bệnh viện, số lượng thuốc sản xuất khác nhau 20,8% bệnh viện có lượng chế phẩm sản xuất nhiều (tập trung chủ yếu những bệnh viện lớn tuyến trung ương, bệnh viện hạng I) Đa số bệnh viện còn lại đều chỉ dừng lại
ở quy mô nhỏ, do điều kiện cơ sở vật chất cũng như trang thiết bị sản xuất bị hạn chế
* Kết quả khảo sát số lượng các chế phẩm YHCT tại bệnh viện YHCT:
Bảng 2: Số lượng các chế phẩm sản xuất tại bệnh viện YHCT
Trang 5Nhiều bệnh viện đã đầu tư cho sản xuất thuốc YHCT Đa số các sản phẩm sản xuất tại bệnh viện đều có xuất xứ từ bài thuốc cổ phương hoặc từ công trình nghiên cứu khoa học của bệnh viện Bệnh viện hạng I và hạng II sản xuất nhiều chế phẩm; còn bệnh viện hạng III chỉ sản xuất 3 - 10 chế phẩm Do vậy, nên tập trung cơ sở vật chất cho các bệnh viện có đủ khả năng để sản xuất, phục vụ cho chính bệnh viện
Các bệnh viện có đầy đủ trang thiết bị phục vụ công tác sản xuất một số chế phẩm
sử dụng trong bệnh viện bao gồm: hoàn phong thấp (40%); bột ngâm trĩ (36%); cồn xoa bóp (50%); quy tỳ hoàn 38%; cao bát trân 35% Ngoài ra, nhiều bệnh viện còn sản xuất các loại chế phẩm khác phục vụ điều trị trong bệnh viện dựa trên mô hình bệnh tật
70.4
30 32.9
22.2
0
10
20
30
40
50
60
70
80
Thuốc hoàn Thuốc viên nén Cao lỏng Chè thuốc
Tỷ lệ %
Các dạng thuốc chế phẩm thường sử dụng trong bệnh viện tập trung ở 4 loại: thuốc hoàn; thuốc viên nén; cao lỏng; chè thuốc Trong đó, 70,4% bệnh viện sử dụng dạng thuốc hoàn; 30% sử dụng viên nén; 32,9% sử dụng cao lỏng; 22,2% sử dụng thuốc dạng chè thuốc
Trang 6KẾT LUẬN
Tình hình sử dụng thuốc đông y, thuốc
từ dược liệu trong các bệnh viện YHCT
cụ thể như sau:
- Bệnh viện YHCT sử dụng khoảng
70,7% thuốc YHCT để điều trị trong bệnh
viện; các thành phẩm thuốc YHCT của
các công ty dược phẩm hay được sử
dụng tại bệnh viện YHCT bao gồm: hoạt
huyết dưỡng não; kiện não hoàn; hoa đà
tái tạo hoàn
- 58% bệnh viện YHCT tự sản xuất
thuốc, trong đó 20,8% sản xuất với quy
mô lớn; 25,0% sản xuất với quy mô nhỏ
- 4 dạng thuốc hay sử dụng trong bệnh
viện YHCT bao gồm: thuốc hoàn; thuốc viên
nén; cao lỏng; chè thuốc, trong đó 70,4%
bệnh viện sử dụng dạng thuốc hoàn; 30%
sử dụng viên nén; 32,9% sử dụng cao lỏng;
22,2% sử dụng dạng chè thuốc
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Cục Quản lý Dược Báo cáo Tham luận
tại Hội nghị Tăng cường quản lý chất lượng dược liệu, thuốc đông y, thuốc từ dược liệu tại Đà Lạt 2011
2 Viện Dược liệu Báo cáo thực trạng và
các phương pháp kiểm định chất lượng thuốc
YHCT 2009
3 Vụ Y Dược Cổ truyền Báo cáo Hội nghị
thực trạng công tác quản lý chất lượng dược liệu, thuốc từ dược liệu tại các cơ sở khám chữa bệnh bằng YHCT 2011
4 Bộ Y tế Quyết định số 15/2008/QĐ-BYT
ngày 21/04/2008, ban hành danh mục kiểm tra điều kiện sản xuất thuốc từ dược liệu
5 Bộ Y tế Thông tư số 16/2011/TT - BYT
ngày 19/04/2011, quy định nguyên tắc sản xuất thuốc từ dược liệu và lộ trình áp dụng nguyên tắc, tiêu chuẩn Thực hành tốt sản xuất thuốc
từ dược liệu.