Nội dung đề tài nghiên cứu với mục tiêu nhằm báo cáo một trường hợp ngộ độc sau ăn cá nóc và ốc biển mức độ nặng có tổn thương đa cơ quan. Mời các bạn cùng tham khảo bài viết để nắm rõ nội dung chi tiết của đề tài nghiên cứu này.
Trang 1Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 18 * Phụ bản của Số 2 * 2014 Nghiên cứu Y học
NGỘ ĐỘC ĐỘC TỐ BIỂN SAU ĂN CÁ NÓC VÀ ỐC BIẾN CHỨNG TỔN THƯƠNG ĐA CƠ QUAN
Trần Quang Bính*, Hoàng Lan Phương*, Hồ Thị Chí Thanh*
TÓM TẮT
Mục tiêu: báo cáo một trường hợp ngộ độc sau ăn cá nóc và ốc biển mức độ nặng có tổn thương đa cơ quan Thiết kế nghiên cứu: Báo cáo ca bệnh
Tóm tắt: Tetrodotoxin trong một số loài thủy sản là chất độc thần kinh có khả năng gây tử vong cho người
ăn Hiện nay trên thế giới và Việt Nam, vấn đề ngộ độc Tetrodotoxin đặc biệt là ngộ độc sau ăn cá nóc vẫn còn xảy ra gây hậu quả nghiêm trọng đến sức khỏe và tính mạng của con người Chúng tôi báo cáo một trường hợp ngộ độc mức độ nặng sau ăn cá nóc và ốc biển, biến chứng tổn thương đa cơ quan (suy hô hấp, suy gan, suy thận)
đã được điều trị thành công Bệnh nhân nam, 36 tuổi, làm nông ở Thuận Nam, Ninh Thuận, một tỉnh ven biển miền Trung Việt Nam Bệnh nhân nhập vào bệnh viện tỉnh Ninh Thuận do mệt, khó thở, đau đầu, tê tay chân xảy
ra 30 phút sau khi ăn cá nóc và ốc biển Sau 3 ngày điều trị với thông khí hỗ trợ, dịch truyền, thuốc vận mạch, kháng sinh, lợi tiểu, điều chỉnh rối loạn điện giải-toan kiềm, bệnh chưa thuyên giảm sau 3 ngày điều trị và được chuyển tiếp đến bệnh viện Chợ Rẫy (BVCR), TP Hồ Chí Minh trong tình trạng tri giác tỉnh táo, thở bóp bóng hỗ trợ qua nội khí quản, yếu cơ tứ chi, kèm ghi nhận tổn thương gan thận nặng Tại BVCR, bệnh nhân được điều trị thông khí hỗ trợ, lọc máu 9 lần, thuốc hỗ trợ gan và kháng sinh phổ rộng, Bệnh nhân hồi phục hoàn toàn sau 27 ngày điều trị Vấn đề chẩn đoán tác nhân gây ngộ độc (Tetrodotoxin) hiện nay chủ yếu dựa vào bệnh sử và các dấu hiệu thăm khám lâm sàng Điều trị triệu chứng là chủ yếu, chưa có điều trị đặc hiệu Việc chẩn đoán sớm, theo dõi sát diễn tiến bệnh, đánh giá sự xuất hiện các biến chứng để điều chỉnh kịp thời giúp cứu sống bệnh nhân
Từ khóa: tetrodotoxin, cá nóc, ốc biển
ABSTRACT
MULTIPLE ORGAN FAILURE DUE TO MARINE TOXIN POISONING AFTER EATING
PUFFER FISH AND SEA SNAIL
Tran Quang Binh, Hoang Lan Phuong, Ho Thi Chi Thanh
* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 18 - Supplement of No 2 - 2014: 80 - 83
Purpose: To report a severe poisoning case after eating puffer fish and sea snails
Method: A case report
Summary: Tetrodotoxin is a potent neurotoxin that may cause death, can be found in some aquatic
organism Currently, worldwide and Vietnam, Tetrodotoxin poisoning, especially puffer fish poisoning still occur, causing serious consequences for health and even threat lives We report a successful treatment of a severe poisoning case after eating puffer fish and sea snails with complications of multiple organ failure (respiratory failure, renal failure, hepatic failure) A 36 years old man lives in Ninh Thuan, a coastal province
in central Vietnam The patient admitted to the Ninh Thuan hospital due to fatigue, shortness of breath, headache, numbness of hands and feet occurs a few minutes after eating puffer fish and sea snails After 3 days of treatment with ventilatory support, fluid, vasoactive drugs, antibiotics, diuretics, his condition did not improve and he was
Tác giả liên lạc : PGS.TS Trần Quang Bính, ĐT: 0903841479, Email: binhtq.tranquangbinh@gmail.com
Trang 2Nghiên cứu Y học Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 18 * Phụ bản của Số 2 * 2014
Hội Nghị Khoa Học Kỹ Thuật BV Chợ Rẫy 2013 82
referred to Cho Ray Hospital, Ho Chi Minh City Here, the patients was received ventilatory support, hemodialysis (total 9 sessions), liver support, and broad-spectrum antibiotics, the patient recovered completely after 27 days of treatment Diagnosis of toxic agents (Tetrodotoxin) is mainly based on history and clinical signs
So far, there is no specific treatment Early diagnosis, close monitoring patient’s condition to apply appropriate treatment will save the life
Key words: Tetrodotoxin, puffer fish, sea snails
GIỚI THIỆU
Đơn vị Hồi sức chống độc thuộc khoa Bệnh
Nhiệt Đới BV Chợ Rẫy được chính thức thành
lập từ năm 2009 với nhiệm vụ chính là tiếp nhận
điều trị bệnh nhân ngộ độc các loại, bao gồm chủ
ý hay vô ý và bệnh nhân bị rắn độc hay côn
trùng cắn Bên cạnh đó, khoa còn là cơ sở đào tạo
thực hành cho sinh viên sau đại học và chỉ đạo
tuyến cho các bệnh viện phía Nam Trong 3 năm
từ 2010 đến 2012 có 27 trường hợp ngộ độc sinh
vật biển (so biển: 21 ca, cá nóc: 6 ca) nhập vào
khoa Bệnh Nhiệt đới, trong đó có 7 bệnh nặng
cần chăm sóc tại phòng hồi sức
Chúng tôi trình bày ca lâm sàng ngộ độc độc
tố biển do ăn cá nóc và ốc gây suy hô hấp, trụy
tim mạch, tổn thương đa cơ quan được khoa
Bệnh Nhiệt đới và khoa Thận Nhân tạo phối hợp
điều trị thành công
CA LÂM SÀNG
Bệnh nhân nam, 36 tuổi làm nghề nông, cư
ngụ tại Phước Dinh, Thuận Nam, Ninh Thuận
được BV Tỉnh Ninh Thuận chuyển đến BV Chợ
Rẫy ngày 06/9/2012 với chẩn đoán “Ngộ độc cá
nóc và ốc biển mức độ nặng, biến chứng suy đa
cơ quan”
Bệnh sử: Ngày 3/9/2012, bệnh nhân ăn trưa
cùng con gái gồm nhiều món ăn, trong đó có cá
nóc hòm và ốc biển, bệnh nhân ăn nhiều hơn con
gái và có ăn gan cá nóc Sau 30 phút, bệnh nhân
xuất hiện các triệu chứng: mệt, đau đầu, chóng
mặt, khó thở, tê tay chân nên nhập bệnh viện
tỉnh Ninh Thuận Ghi nhận tại BV tỉnh Ninh
Thuận: bệnh nhân tri giác tỉnh, vật vã, đổ mồ
hôi, nôn ói, tụt huyết áp (HA), yếu tứ chi, phổi
ran ẩm Kết quả xét nghiệm: công thức máu có
sự gia tăng số lượng bạch cầu (BC 26.9 G/L), tăng
men gan ( AST 4750 U/L, ALT 490 U/L), suy chức năng thận (BUN 199 mg%, Creatinin 4,2 mg%)
và khí máu động mạch (KMĐM) biểu hiện toan
hô hấp Bệnh nhân được đặt nội khí quản, thông khí hỗ trợ có kiểm soát, vận mạch (Dopamin), kháng sinh, lợi tiểu, điều chỉnh rối loạn điện giải-toan kiềm Sau điều trị 3 ngày, bệnh chưa phục hồi, được chuyển vào bệnh viện Chợ Rẫy Tại khoa Cấp cứu Bệnh viện Chợ Rẫy (06/9/2012): Bệnh nhân tỉnh hoàn toàn, HA 90/60 mmHg, tiếp tục được hỗ trợ thông khí nhân tạo, sức cơ tứ chi 3/5, vô niệu Cận lâm sàng (ghi nhận tình trạng tăng số lượng BC với tỷ lệ Neutrophile chiếm ưu thế Men gan tăng nhưng không có hiện tượng vàng da tắc mật Chức năng thận suy giảm nặng với kali máu tăng nhẹ (xem bảng 1) Bệnh nhân được tiếp nhận điều trị tại khoa Bệnh Nhiệt Đới
Diễn tiến trong 10 ngày đầu điều trị (từ 7/9-16/9/2012) tại Khoa Bệnh Nhiệt đới Bệnh nhân tỉnh, tiếp tục được thông khí hỗ trợ, không sốt, huyết động ổn định, sức cơ tứ chi phục hồi dần Bệnh nhận được lọc máu cách ngày (tổng cộng 5 lần), kháng sinh phổ rộng, hỗ trợ gan và chống toan máu Theo dõi cận lâm sàng cho thấy có sự cải thiện dần chức năng gan, và chức năng thận (xem bảng 1) Đến ngày thứ 10 của điều trị bệnh nhân được cai máy thở, hướng dẫn tập thở qua nội khí quản
Trong 7 ngày tiếp theo (17- 24/9/2012): bệnh nhân phục hồi sức cơ hoàn toàn, nước tiểu tăng dần từ 400-1500ml/24 g, còn thở qua nội khí quản cho đến ngày thứ 17 của điều trị
do tình trạng viêm phổi bệnh viện Bệnh nhân tiếp tục được lọc máu thêm 4 lần Cận lâm sàng: công thức máu cho thấy số lượng bạch cầu máu còn cao (BC 23.23 G/L (NEU 75.7%),
Trang 3Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 18 * Phụ bản của Số 2 * 2014 Nghiên cứu Y học
chức năng gan trở về bình thường, chức năng
thận cải thiện dần
Bệnh nhân được tiếp tục theo dõi đến khi
tình trạng ổn định hoàn toàn và được xuất viện
sau 27 ngày điều trị
Bảng 1: Chức năng thận, Ion đồ máu và lượng nước
tiểu/24 giờ
Ngày 07/9 12/9 17/9 22/9 24/9 27/9 30/9
Hô hấp Thở máy
Thở qua nội khí quản
Tự thở
Creatinin
Nước tiểu /
BÀN LUẬN
Một số độc tố được tìm thấy trong sinh vật
biển là: Tetrodotoxin (TTX), ASP (Amnesic
Shellfish Poisoning), NSP (Neurotoxin
Shellfish Poisoning), PSP (Paralytic Shellfish
Poisoning), DSP (Diarrhetic Shellfish
Poisoning), CFP (Ciguatera Fish Poisoning),
trong đó TTX được quan tâm nhiều nhất do
tính chất độc có thể gây chết người khi ăn phải
thức ăn có chứa độc tố này.…
Tetrodotoxin (TTX) có chủ yếu trong các loài
cá nóc, bạch tuộc vòng xanh, so biển, một số loại
ếch, cua và ốc biển(3)…là một trong những chất
độc thần kinh có khả năng gây độc mạnh nhất và
được biết đến lâu đời nhất, nó xuất hiện trong
những ghi chép của Trung Hoa những năm 2700
và Ai Cập những năm 2500 trước Công Nguyên
Tetrodotoxin được phân lập và đặt tên lần
đầu tiên bởi nhà khoa học Nhật Bản
Yoshizumi Tahara TTX (anhydrotetrodotoxin
4-epitetrodotoxin, tetrodonic acid) có công
thức hóa học C11H17N3O8, là một chất không
phải protein, bền với nhiệt TTX ngăn chặn sự
dẫn truyền natri của kênh natri, đưa đến cản
trở sự khử cực và tái cực điện thế hoạt động
của tế bào thần kinh, ảnh hưởng lên cả hệ thần kinh trung ương và ngoại biên (gồm thần kinh
tự động, vận động, cảm giác) làm xuất hiện các triệu chứng và dấu hiệu điển hình của riêng độc tố này (Bảng 2)(3) Triệu chứng đầu tiên của ngộ độc thường xảy ra sau 20 phút đến 3 giờ gồm tê môi và lưỡi, sau đó lan ra vùng mặt và tứ chi Chóng mặt, thất điều, nôn
ói, tiêu lỏng có thể xảy ra Yếu liệt, co giật, suy
hô hấp, loạn nhịp tim là nguyên nhân gây chết trong hơn 60% trường hợp (Error! Reference
Tìm độc tố TTX trong mẫu huyết thanh là phương pháp duy nhất để xác định ngộ độc Tuy nhiên cho đến nay, phương pháp miễn dịch gắn men TTX đặc hiệu (TTX - specific enzyme-linked immunoassay) chỉ thực hiện được ở một số cơ sở chuyên sâu Do đó, chẩn đoán ngộ độc TTX chủ yếu dựa vào tìm hiểu kỹ bệnh sử, các triệu chứng và dấu hiệu thăm khám lâm sàng Mặc dù bệnh cảnh lâm sàng nặng nề nhưng cho đến nay chưa có điều trị giải độc đặc hiệu mà chủ yếu là điều trị giảm triệu chứng(3,4,Error! Reference
chế men Cholinesterase để cải thiện nhanh sức
cơ trong ngộ độc TTX vẫn chưa được chứng minh mang lại hiệu quả(1,6)
Bảng 2: Dấu hiệu lâm sàng ngộ độc Tetrodotoxin
Phân độ Các triệu chứng đặc trưng
1
Các triệu chứng thần kinh cơ (dị cảm môi, lưỡi, hầu họng; rối loạn vị giác; chóng mặt; đau đầu; vã
mồ hôi; co đồng tử); các triệu chứng đường tiêu hóa (tăng tiết nước bọt, buồn nôn, nôn, nôn ra máu, tăng nhu động ruột, tiêu lỏng, đau bụng)
2
Thêm các triệu chứng thần kinh cơ (dị cảm các vùng khác cơ thể, yếu liệt ngọn chi, dãn đồng tử,
thay đổi phản xạ gân xương)
3
Rối loạn vận ngôn, nuốt khó, mất phối hợp điều hòa, liệt các dây sọ, rung giật các bó cơ; các triệu chứng tim mạch, hô hấp ( tăng hoặc hạ huyết áp, rối loạn nhịp tim, rối loạn dẫn truyền nút nhĩ thất, tím tái, xanh xao, khó thở); các triệu chứng về da (viêm da tróc vảy, chấm xuất huyết, bóng nước)
4
Suy hô hấp, rối loạn ý thức, hạ huyết áp mức độ nặng, co giật, mất các phản xạ sâu và các dây sọ)
Trường hợp bệnh nhân của chúng tôi, sau ăn
cá nóc hòm và ốc biển, xuất hiện triệu chứng
Trang 4Nghiên cứu Y học Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 18 * Phụ bản của Số 2 * 2014
Hội Nghị Khoa Học Kỹ Thuật BV Chợ Rẫy 2013 84
điển hình của ngộ độc TTX: đau đầu, vã mồ hôi,
tê yếu tay chân, tụt huyết áp nặng phải dùng vận
mạch, suy hô hấp và được xếp vào ngộ độc mức
độc nặng (độ 4) Sau 10 ngày điều trị tích cực chủ
yếu với hỗ trợ hô hấp, nâng huyết áp, điều chỉnh
rối loạn điện giải bệnh nhân phục hồi dần sức cơ
và tự thở được
Tuy nhiên tình trạng suy gan và đặc biệt là
suy thận cấp xuất hiện sớm những ngày đầu
sau khi ngộ độc cần điều trị bằng lọc máu là
khác biệt mà chưa được báo cáo trong các ca
bệnh ngộ độc TTX(3,Error! Reference source
tố TTX bệnh nhân còn có thể ngộ độc độc tố
khác hay do tình trạng nôn ói nhiều gây mất
dịch?
Ngoài ra vấn đề cần được quan tâm là chăm
sóc dinh dưỡng, phòng ngừa nhiễm trùng trên
bệnh nhân liệt cơ, suy hô hấp cũng rất quan
trọng góp phần cứu sống người bệnh và để giúp
giảm thời gian, chi phí điều trị
KẾT LUẬN
Ngộ độc các loài thủy sản đặc biệt là ngộ độc
độc tố có sẵn trong thủy sản vẫn đang diễn ra do
sự vô tình hay cố ý của con người Vấn đề chẩn
đoán tác nhân gây ngộ độc (ví dụ như
Tetrodotoxin) hiện tại chủ yếu dựa vào khai thác
bệnh sử và các dấu hiệu thăm khám lâm sàng
Bệnh cảnh có thể từ nhẹ thoáng qua cho đến
nặng đe dọa tính mạng nhưng chưa có điều trị
đặc hiệu Việc chẩn đoán sớm, theo dõi sát diễn
tiến bệnh, đánh giá sự xuất hiện các biến chứng
để điều trị phù hợp giúp cứu sống bệnh nhân
Công tác tuyên truyền, giáo dục kiến thức về các loài sinh vật biển chứa độc tố cần được đẩy mạnh trên các phương tiện thông tin đại chúng
và tại các cơ sở chăm sóc y tế ban đầu để giảm tối
đa số người bị ngộ độc
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Ahasan N, Rashid M, Mamun A, Khaliduzzaman SM, Chowdhury FR (2007) Tetrodotoxin poisoning: A clinical analysis, role of neostigmine and short-term outcome of 53 cases Singapore Medical Journal Volume 48, Issue 9, p
830-833
2 Chua HH, Chew LP (2009) Puffer Fish Poisoning: A Family Affair Med J Malaysia Vol 64 No 2, p 181 - 182
3 Deng-Fwu Hwang and Tamao Noguchi (2007) Tetrodotoxin poisoning Advances in food and Nutrition Research Vol 52;
p 142-236
4 Isbister GK, Kiernan MC (2005) Neurotoxic marine poisoning The Lancet Neurology Volume 4, Issue 4, p 219–228
5 Islam QT, Razzak MA, Islam MA, Bari MI, Basher A, Chowdhury FR, Sayeduzzaman ABM, Ahasan HAMN, Faiz
MA, Arakawa O, Yotsu-Yamashita M, Kuch U, Mebos D (2011) Puffer fish poisoning in Bangladesh: clinical and toxicological results from large outbreaks in 2008 Transactions
of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene Volume 105, Issue 2, p 74 – 80
6 Kheifets J, Rozhavsky B, Solomonovich ZG, et al (2012) Severe Tetrodotoxin Poisoning after Consumption of Lagocephalus sceleratus (Pufferfish, Fugu) Fished in Mediterranean Sea, Treated with Cholinesterase Inhibitor Case Reports in Critical Care Volume 2012, Article ID 782507, 3 pages doi:10.1155/2012/782507
7 Monaliza MD, Samsur M (2011) Toxicity and Toxin Properties Study of Puffer Fish Collected from Sabah Waters Health and the Environment Journal 2011, Vol 2, No 1, p 14 -
17
Ngày phản biện đánh giá bài báo: 16/08/2013 Ngày bài báo được đăng: 30/05/2014