Bài giảng Thống kê y học - Bài 1: Thống kê và vai trò của thống kê trong y học

Bài giảng Thống kê y học - Bài 1: Thống kê và vai trò của thống kê trong y học giới thiệu những tình huống không cần dùng đến thống kê, các tình huống trong đó thống kê là quan trọng, tại sao 2 nhóm tình huống này là khác nhau, tại sao thống kê cần thiết cho y khoa và y tế công cộng. Mời các bạn cùng tham khảo.

THỐNG KÊ VÀ VAI TRÒ CỦA THỐNG KÊ TRONG Y HỌC

Th ng kê là khoa h c v  vi c thu th p, phân tích và lí gi i s  li u.ố ọ ề ệ ậ ả ố ệ

Nh ng quan sát trên sinh viên đ u xác nh n r ng th ng kê “Th ng kê là m t môn h cữ ề ậ ằ ố ố ộ ọ  

b  sinh viên ghét nh t” ị ấ 1. M t nhà th ng kê y h c n i ti ng  cũng ch  có th  t  an  iộ ố ọ ổ ế ỉ ể ự ủ  

r ng: "sinh viên y khoa có th  không thích th ng kê, nh ng n u là bác sĩ, h  s  thích"ằ ể ố ư ế ọ ẽ 2 

T i sao sinh viên y khoa không nh n th c đạ ậ ứ ượ ằc r ng th ng kê là quan tr ng nh  cácố ọ ư  

người th y c a h ? ầ ủ ọ

B i vì trong các tình hu ng đ n gi n, th ng kê có v  nh  không c n thi t b i vì chúngở ố ơ ả ố ẻ ư ầ ế ở  

ta có th  hi u rõ mà không c n th ng kê. Nh ng v i ngh  nghi p là bác sĩ hay chuyênể ể ầ ố ư ớ ề ệ   viên y t  công c ng, tình hu ng s  ph c t p h n, th ng kê tr  thành m t công c  thenế ộ ố ẽ ứ ạ ơ ố ở ộ ụ  

ch t. Nh  v y khi nào th ng kê là h u ích và nó có th  làm gì cho b n.ố ư ậ ố ữ ể ạ

1 Những tình huống không cần dùng đến thống kê

Hãy nh  l i các th c nghi m đớ ạ ự ệ ược ti n hành t i trế ạ ường ph  thông? Trong v t lí, cácổ ậ  

h c sinh ghi nh n chu kì dao đ ng c a con l c v i các chi u dài con l c khác nhau vàọ ậ ộ ủ ắ ớ ề ắ  

so sánh k t qu  và nh  v y là đ  đ  có th  k t lu n v  m i liên quan gi a chi u dàiế ả ư ậ ủ ể ể ế ậ ề ố ữ ề  

và chu kì con l c. Th ng kê không c n thi t trong trắ ố ầ ế ường h p này.ợ

Trong bài th c t p v  hoá h c, khi th  mi ng kim lo i Natri vào nự ậ ề ọ ả ế ạ ước, ph n  ng sả ứ ẽ 

x y ra mãnh li t. Ph n  ng này có th  đẩ ệ ả ứ ể ược th c hi n l p đi l p l i r t nhi u l n vàự ệ ậ ậ ạ ấ ề ầ   cho k t qu  h ng đ nh. Chúng ta có th  rút ra k t lu n là kim lo i Natri ph n  ngế ả ằ ị ể ế ậ ạ ả ứ  

m nh và t c th i v i nạ ứ ờ ớ ước mà không c n ph i vi n d n th ng kê.ầ ả ệ ẫ ố

Đi u này cũng tề ương t  trong cu c s ng hàng ngày: n u b n s  d ng máy chi u quaự ộ ố ế ạ ử ụ ế  

đ u và không bi t ph i b t máy b ng nút nào b n có th  c m đi n cho máy chi u vàầ ế ả ậ ằ ạ ể ắ ệ ế  

ki m tra t ng nút cho đ n khi b t sáng để ừ ế ậ ược máy chi u. Trong các tình hu ng đ nế ố ơ  

gi n, th ng kê dả ố ường nh  không c n thi t.ư ầ ế

Th ng kê có th  làm gì ? ố ể

Cho phép tóm t t và trình bày m t cách d  hi u các thông tin b ng sắ ộ ễ ể ằ ố

Ki m đ nh m t gi  thuy t – thí d  s  d ng đi u tr  hormone thay th  có làm gi mể ị ộ ả ế ụ ử ụ ề ị ế ả   nguy c  nh i máu c  tim   ph  n  mãn kinh hay không  ­ và cho phép  đo lơ ồ ơ ở ụ ữ ường m cứ  

đ  ch c ch n c a k t lu n.ộ ắ ắ ủ ế ậ

So sánh thông tin t  các nhóm khác nhau – thí d , so sánh k t cu c t  nhóm s  d ngừ ụ ế ộ ừ ử ụ  

dược ph m có ho t tính và nhóm s  d ng dẩ ạ ử ụ ược ph m đ i ch ng.ẩ ố ứ

Tiên đoán được kh  năng m t bi n c  x y ra đ i v i m t b nh nhân c  th  ­ thí d ,ả ộ ế ố ả ố ớ ọ ệ ụ ể ụ  

t  vong trong vòng 5 năm – và ử ướ ược l ng được m c đ  chính xác c a tiên đoán ứ ộ ủ

2 Các tình huống trong đó thống kê là quan trọng

Xem xét m t thí d  khác. M t công ty mu n bán b o hi m nhân th  cho các kháchộ ụ ộ ố ả ể ọ   hàng c a mình và công ty đó ph i ủ ả ướ ược l ng càng chính xác càng t t xác su t kháchố ấ   hàng đó b  t  vong hay b  tai n n trong các kho ng th i gian ti p theo và các kho nị ử ị ạ ả ờ ế ả  

ph i đ n bù tả ề ương  ng. N u công ty ứ ế ướ ược l ng quá th p, ti n đ n bù s  vấ ề ề ẽ ượt quá  kho n phí b o hi m thu đả ả ể ược. N u công ty ế ướ ược l ng quá cao, công ty s  không thẽ ể 

c nh tranh v i các công ty b o hi m khác. Công ty ph i thi t l p phí b o hi m khácạ ớ ả ể ả ế ậ ả ể   nhau cho các khách hàng, người có nguy c  th p ph i đóng phí b o hi m th p b i vìơ ấ ả ả ể ấ ở  

n u không nh ng ngế ữ ười có nguy c  th p s  không mua b o hi m ho c s  mua b oơ ấ ẽ ả ể ặ ẽ ả  

hi m   các công ty khác.ể ở

Nh ng làm th  nào m t công ty b o hi m ữ ế ộ ả ể ướ ược l ng được xác su t b  t  vong hay taiấ ị ử  

n n c a khách hàng t t h n chính b n thân ngạ ủ ố ơ ả ười khách hàng trong khi người này bi tế  

rõ v  b n thân mình h n ai h t.ề ả ơ ế

B i vì t  th ng kê qu c gia, các công ty b o hi m có th  bi t đở ừ ố ố ả ể ể ế ược nhóm người nào,  theo gi i tính, tu i, tình tr ng s c kho  hi n t i, ngh  nghi p, v.v d  b  các nguy cớ ổ ạ ứ ẻ ệ ạ ề ệ ễ ị ơ 

b nh t t và tai n n. Nh ng đ  so sánh nguy c  b nh t t và t  vong   nam và n ,ệ ậ ạ ư ể ơ ệ ậ ử ở ữ   không đ n gi n nh   th c nghi m so sánh chu kì c a con l c dài và ng n, không th  soơ ả ư ự ệ ủ ắ ắ ể   sánh t  vong 1000 ngử ười nam và 1000 ngườ ữ ởi n  b i vì không th  nào  tìm để ược m tộ   nhóm người đàn ông và đàn bà có cùng phân b  v  tu i, tình tr ng s c kho , nghố ề ổ ạ ứ ẻ ề  nghi p; B i vì có th  là chính s  khác bi t c a các y u t  này ch  không ph i b nệ ở ể ự ệ ủ ế ố ứ ả ả   thân gi i tính s  ch u trách nhi m cho s  khác bi t v  v  nguy c  t  vong và b nh t t.ớ ẽ ị ệ ự ệ ề ề ơ ử ệ ậ

Đi u đáng m ng là th ng kê có th  xét đ n các s  khác bi t và ề ừ ố ể ế ự ệ ướ ược l ng được nguy 

c  t  vong và b nh t t c a các đ i tơ ử ệ ậ ủ ố ượng. Ngoài ra n u nguy c  t  vong   nam caoế ơ ử ở  

h n   n , nó có th  giúp chúng ta quy t đ nh s  khác bi t v  nguy c  này có ph i làơ ở ữ ể ế ị ự ệ ề ơ ả  

do tình c  (chance) hay không. Tình c  là tác đ ng c a các y u t  không rõ,  do chúngờ ơ ộ ủ ế ố  

ta không có thông tin,  nh hả ưởng đ n nguy c  t  vong nh  y u t  di truy n, môiế ơ ử ư ế ố ề  

trường, thói quen v  sinh, tính khí. Th ng kê do đó có th  ệ ố ể ướ ược l ng kh  năng s  khácả ự  

bi t này là do c  h i và nghĩa là th ng kê có th  cho bi t m c đ  không ch c ch n c aệ ơ ộ ố ể ế ứ ộ ắ ắ ủ  

c l ng

ướ ượ

Khi nào th ng kê có th  có ích? ố ể

Nh ng bi n c  không lư ế ố ường trước được – thí d  vi c m c b nhụ ệ ắ ệ

Thông tin có đượ ừc t  nghiên c u trên m t s  l n đ i tứ ộ ố ớ ố ượng 

Nh ng y u t  có liên quan không d  dàng đữ ế ố ễ ược ki m soátể

Nh ng y u t  có liên quan là ch a rõữ ế ố ư

N u m t ngế ộ ười bác sĩ ướ ược l ng nguy c  t  vong và b nh t t d a trên kinh nghi mơ ử ệ ậ ự ệ  

c a mình ch  không d a trên th ng kê ít nh t có ba v n đ  Th  nh t, ngủ ứ ự ố ấ ấ ề ứ ấ ười bác sĩ đó 

ch  bi t đỉ ế ược m t s  gi i h n các b nh nhân. Th  hai, ngộ ố ớ ạ ệ ứ ười bác sĩ không th  đánhể   giá các thông tin m t cách khách quan: ngộ ười bác sĩ s  ch  có th  bi t đẽ ỉ ể ế ược thông tin 

v  hi u qu  đi u tr  n u k t qu  đi u tr  t t và ngề ệ ả ề ị ế ế ả ề ị ố ườ ệi b nh tr  l i và s  m t thông tinở ạ ẽ ấ  

n u b nh nhân b  cu c, bác sĩ s  nh  các trế ệ ỏ ộ ẽ ớ ường h p b nh đ c bi t h n các trợ ệ ặ ệ ơ ườ  ng

h p b nh thông thợ ệ ường. Th  ba, n u có m t phác đ  đi u tr  có th  thay đ i nguy cứ ế ộ ồ ề ị ể ổ ơ 

t  vong và b nh t t, v i kinh nghi m ngử ệ ậ ớ ệ ười bác sĩ không th  bi t đi u tr  này có ph iể ế ề ị ả  

th c s  là có hi u qu  hay không hay  nh hự ự ệ ả ả ưởng này là do tác đ ng c a các y u tộ ủ ế ố  khác nh  tu i, gi i, dinh dư ổ ớ ưỡng

3 Tại sao 2 nhóm tình huống này là khác nhau

Các bi n c  trong nhóm đ u ti n h u nh  hoàn toàn có th  tiên li u trế ố ầ ề ầ ư ể ệ ước. Chu kì dao 

đ ng c a con l c là m t h ng s  b t k  biên đ  dao đ ng. Natri luôn luôn ph n  ngộ ủ ắ ộ ằ ố ấ ể ộ ộ ả ứ  

r t mãnh li t v i nấ ệ ớ ước. Trong các tình hu ng đ n gi n, đ  có câu tr  l i ch  c n kinhố ơ ả ể ả ờ ỉ ầ   nghi m là đ  Trong nhóm tình hu ng th  hai, các bi n c  khó tiên li u h n và m c dùệ ủ ố ứ ế ố ệ ơ ặ  

người nam có nguy c  t  vong  cao h n ngơ ử ơ ườ ữi n  nh ng có nhi u y u t  khác cũngư ề ế ố   quan tr ng.ọ

Các bi n c  trong nhóm th  nh t d  dàng đo lế ố ứ ấ ễ ường và ki m soát b i vì nó ch  phể ở ỉ ụ  thu c vào m t s  các y u t  ­ tr ng lộ ộ ố ế ố ọ ượng và đ  dài c a con l c. Nguy c   t  vongộ ủ ắ ơ ử  

ph  thu c vào r t nhi u y u t , m t vài y u t  không th  đo lụ ộ ấ ề ế ố ộ ế ố ể ường được được và 

h u h t các y u t  này đ u không th  ki m soát.ầ ế ế ố ề ể ể

Các bi n c  trong nhóm th  hai khó tiên li u h n. M t ngế ố ứ ệ ơ ộ ười ph  n  trung niên, khôngụ ữ  

m c b nh m n tính v n có th  b  ch t trong năm ti p theo nh ng m t ngắ ệ ạ ẫ ể ị ế ế ư ộ ười đàn ông 

l n tu i h n b  cao huy t áp có th  l i v n s ng. Chúng ta không th  d a vào kinhớ ổ ơ ị ế ể ạ ẫ ố ể ự   nghi m c a m t s  ngệ ủ ộ ố ười.Dù v y, th ng kê v i m t s  l n ngậ ố ớ ộ ố ớ ười có th  cung c pể ấ   thông tin giúp ướ ược l ng nguy c  t  vong.ơ ử

T i sao th ng kê cho thông tin đúng đ n h n kinh nghi mạ ố ắ ơ ệ

Thông tin t  nhi u b nh nhânừ ề ệ

Có thông tin chính xác h n và khách quan h nơ ơ

Gi m thi u sai l ch – thí d  nh ng b nh nhân b  cu c hay nh ng y u t  tình c mả ể ệ ụ ữ ệ ỏ ộ ữ ế ố ả  

không  nh hả ưởng đ n k t lu nế ế ậ

Phương pháp phân tích giúp chúng ta rút ra ý nghĩa c a các thông tin ph c t pủ ứ ạ

4 Tại sao thống kê cần thiết cho y khoa và y tế công cộng?

Các chuyên viên y t  công c ng tham gia vào công vi c phòng b nh, ch n đoán m t sế ộ ệ ệ ẩ ộ ố 

b nh t t cũng nh  cho l i khuyên cho ngệ ậ ư ờ ười dân tiên lượng c a các bi n c  Bác sĩủ ế ố   cũng ph i tham gia vào vi c phòng b nh, ch n đoán, đi u tr  cho b nh nhân. Nh ngả ệ ệ ẩ ề ị ệ ữ   thông tin c n thi t cho nh ng ho t đ ng này là:ầ ế ữ ạ ộ

Phòng b nh: B nh t t do nguyên nhân gì?ệ ệ ậ

Ch n đoán: B nh nhân có nh ng tri u ch ng và d u hi u gì c a bênhẩ ệ ữ ệ ứ ấ ệ ủ

Đi u tr : Đi u tr  nào là có hi u qu  cho m t b nh nh t đ nh và có hi u qu  cho b nhề ị ề ị ệ ả ộ ệ ấ ị ệ ả ệ  

nhân nào

T  v n: M t b nh nhân b  m t b nh nào đó (nh  nhi m HIV) s  có kh  năng m cư ấ ộ ệ ị ộ ệ ư ễ ẽ ả ắ  

ph i nh ng b nh lí gì trong 5 năm t i.ả ữ ệ ớ

Nh ng thông tin này ph  thu c r t nhi u vào nhi u y u t  và ph n l n nh ng y u tữ ụ ộ ấ ề ề ế ố ầ ớ ữ ế ố  này không tiên đoán được, thí d  b nh có th  gây ra b i y u t  môi trụ ệ ể ở ế ố ường, b i tácở   nhân vi sinh v t (vi khu n, virus), các y u t  b nh nhân (di truy n, hành vi v  sinh, cácậ ẩ ế ố ệ ề ệ  

y u t  xã h i).  Tế ố ộ ương t  các tri u ch ng, d u hi u b nh t t, đáp  ng v i đi u tr  vàự ệ ứ ấ ệ ệ ậ ứ ớ ề ị  

di n ti n t  nhiên c a b nh ph  thu c vào nhi u bi n s ễ ế ự ủ ệ ụ ộ ề ế ố

Th ng kê rõ ràng là r t c n thi t. Tuy nhiên do th ng kê là m t công c  h t s c m nhố ấ ầ ế ố ộ ụ ế ứ ạ  

m  nên nó đã b  r t nhi u ngẽ ị ấ ề ườ ại l m d ng trong khi h  ch a đụ ọ ư ược hu n luy n m tấ ệ ộ   cách đ y đ  M t bác sĩ hay m t chuyên viên y t  công c ng tầ ủ ộ ộ ế ộ ương lai c n ph i tìmầ ả  

hi u th u đáo v  th ng kê khi s  d ng nó đ  tránh b  x p vào cùng lo i v i nh ngể ấ ề ố ử ụ ể ị ế ạ ớ ữ  

người nói d i và nh ng ngố ữ ười nói d i tr  tráo nh  theo cách nhìn nh n c a nhà vănố ơ ư ậ ủ   Mark Twain (“lies, damned lies, and statistics”)

Tài liệu tham khảo

1. Sinclair S. Making doctors: an institutional apprenticeship. Oxford: Berg, 1997. 

2. Bland JM. Medical students may not like statistics, but as doctors they will. BMJ  1998;316:1674. http://bmj.com/cgi/content/full/316/7145/1674