Nghiên cứu được tiến hành nhằm đánh giá tác dụng giảm đau và cải thiện chức năng vận động cột sống thắt lưng của phương pháp điện châm kết hợp với xông thuốc Y học cổ truyền trên bệnh nhân đau thắt lưng cấp. Phương pháp nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng, có đối chứng, so sánh trước và sau điều trị. Kết quả cho thấy sau điều trị mức độ đau theo thang điểm VAS ở nhóm nghiên cứu giảm từ 6,48 ± 1,50 xuống còn 1,90 ± 0,70; nhóm chứng từ 6,06 ± 2,00 xuống còn 3,40 ± 0,90.
Trang 1TÁC DỤNG GIẢM ĐAU VÀ CẢI THIỆN CHỨC NĂNG
VẬN ĐỘNG CỘT SỐNG THẮT LƯNG CỦA ĐIỆN CHÂM
KẾT HỢP VỚI XÔNG THUỐC Y HỌC CỔ TRUYỀN
TRÊN BỆNH NHÂN ĐAU THẮT LƯNG CẤP
Nguyễn Thị Thu Hà 1 , Dương Trọng Nghĩa 2 , Nguyễn Kim Ngọc 1
1
Trường Đại học Y Hà Nội, 2 Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương Nghiên cứu được tiến hành nhằm đánh giá tác dụng giảm đau và cải thiện chức năng vận động cột sống thắt lưng của phương pháp điện châm kết hợp với xông thuốc Y học cổ truyền trên bệnh nhân đau thắt lưng cấp Phương pháp nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng, có đối chứng, so sánh trước và sau điều trị Kết quả cho thấy sau điều trị mức độ đau theo thang điểm VAS ở nhóm nghiên cứu giảm từ 6,48 ± 1,50 xuống còn 1,90 ± 0,70; nhóm chứng từ 6,06 ± 2,00 xuống còn 3,40 ± 0,90 Chức năng vận động cột sống thắt lưng được cải thiện: tăng độ giãn cột sống thắt lưng; tăng tầm vận động cột sống thắt lưng ở nhóm nghiên cứu tốt hơn nhóm chứng Như vậy, điện châm kết hợp xông thuốc Y học cổ truyền có tác dụng giảm đau và cải thiện chức năng vận động cột sống thắt lưng trên bệnh nhân đau thắt lưng cấp.
Từ khóa: đau thắt lưng, điện châm, xông thuốc
Địa chỉ liên hệ: Nguyễn Kim Ngọc – Khoa Y học cổ truyền
– Trường Đại học Y Hà Nội
Email: nguyenkimngoc_yhct@yahoo.com
Ngày nhận: 28/7/2016
Ngày được chấp thuận: 08/10/2016
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Đau vùng thắt lưng (Low back pain –
Lombalgie), là thuật ngữ để chỉ các triệu
chứng đau khu trú tại vùng giữa khoảng
xương sườn 12 và nếp lằn liên mông, một
hoặc hai bên [1; 2; 3] Đau vùng thắt lưng rất
thường gặp, tỷ lệ thay đổi tùy theo từng nước,
song nói chung có tới 70 - 85% dân số bị ít
nhất một lần đau vùng thắt lưng trong đời Tại
Mỹ, đây là nguyên nhân hàng đầu gây hạn
chế vận động của phụ nữ dưới 45 tuổi, là lý
do thứ 2 khiến bệnh nhân đi khám bệnh, là
nguyên nhân nằm viện đứng thứ 5 và đau
vùng thắt lưng đứng thứ 3 trong số các bệnh
phải phẫu thuật [1] Có nhiều nguyên nhân gây
đau vùng thắt lưng Trong đó, đau vùng thắt
lưng do nguyên nhân cơ học chiếm 90 – 95%
các trường hợp đau vùng thắt lưng [1; 4] Theo
Y học cổ truyền, đau vùng thắt lưng với bệnh danh “Yêu thống” do nhiều nguyên nhân gây ra: Phong hàn thấp, khí trệ huyết ứ, thấp nhiệt, tâm căn suy nhược, thận hư [5; 6] Có nhiều phương pháp điều trị đau vùng thắt lưng bằng Y học hiện đại cũng như Y học cổ truyền Các phương pháp điều trị bằng Y học hiện đại như dùng thuốc chống viêm, giảm đau, thuốc giãn cơ, vật lý trị liệu… Điều trị như trên có nhiều ưu điểm song cũng có phần hạn chế là các tác dụng không mong muốn của thuốc Y học cổ truyền cũng có nhiều phương pháp điều trị hiệu quả như thuốc sắc thang, châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt, giác hơi… Xông hơi trị liệu là phương pháp dùng hơi nước nóng đối với bề mặt cơ thể làm giãn nở
lỗ chân lông gây thoát mồ hôi Cơ chế tác dụng của xông hơi trị liệu là gây phản ứng được gọi là “cơn sốt nhân tạo” Sốt kích thích
hệ thống miễn dịch, tăng sản xuất bạch cầu, tăng sản xuất interferon; làm tăng tốc các quá
Trang 2trình hóa học trong cơ thể, tăng tuần hoàn
máu, giảm đau; làm mở các lỗ chân lông và
các tuyến mồ hôi, bài tiết các độc tố ra khỏi cơ
thể [7; 8] Phương pháp xông thuốc Y học
cổ truyền đã được áp dụng ở Bệnh viện Y học
cổ truyền Trung ương Tuy nhiên, chưa có
công trình nghiên cứu nào đánh giá tác dụng
phối hợp của điện châm và xông thuốc Y học
cổ truyền trên bệnh nhân đau vùng thắt lưng
cấp Vì vậy, nghiên cứu này được tiến hành
nhằm mục tiêu:
1 Đánh giá tác dụng giảm đau của điện
châm kết hợp với xông thuốc Y học cổ truyền
trên bệnh nhân đau thắt lưng cấp thể huyết ứ
2 Đánh giá tác dụng cải thiện chức năng
vận động cột sống thắt lưng của điện châm
kết hợp với xông thuốc Y học cổ truyền trên
bệnh nhân đau thắt lưng cấp thể huyết ứ
II CHẤT LIỆU, ĐỐI TƯỢNG VÀ
PHƯƠNG PHÁP
1 Chất liệu nghiên cứu
Dịch xông hơi thuốc Y học cổ truyền: Bài
thuốc xông hơi do Khoa Dược – Bệnh viện Y
học cổ truyền Trung ương bào chế, theo tiêu
chuẩn cơ sở
Thành phần:
Xay các vị thuốc thành bột trộn lẫn với
nhau, chia thành 10 túi, mỗi túi 50g, mỗi lần
xông dùng 1 túi, sắc 1 túi thuốc cùng với
1500ml nước được 50ml dung dịch thuốc xông Công thức huyệt điều trị (áp dụng theo công thức huyệt điện châm điều trị đau lưng của Bộ Y tế ban hành ngày 22/07/2008): A thị, Cách du, Yêu dương quan, Giáp tích L1 – L5, Trật biên, Hoàn khiêu, Thứ liêu, Dương lăng tuyền, Ủy trung
2 Đối tượng
Bao gồm 60 bệnh nhân được chẩn đoán xác định đau thắt lưng cấp nguyên nhân cơ học, điều trị ngoại trú tại Khoa Khám bệnh – Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương từ tháng 09/2014 đến tháng 09/2015
Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân
Theo y học hiện đại: bệnh nhân từ 18 – 65 tuổi, được chẩn đoán đau thắt lưng cấp nguyên nhân cơ học hoặc đau thắt lưng cấp
do nguyên nhân cơ học trên bệnh nhân đau thắt lưng mạn tính, không có hội chứng rễ thần kinh
Tự nguyện tham gia nghiên cứu, tuân thủ nguyên tắc điều trị
Theo y học cổ truyền: đau thắt lưng cấp thể thể huyết ứ
Vọng: chất lưỡi hơi tím, rêu lưỡi mỏng, cơ cạnh sống co cứng, có thể hơi tím; Văn: Tiếng nói to, rõ; Vấn: Đau lưng xuất hiện sau mang vác nặng, đau dữ dội, vận động hạn chế, đại tiểu tiện bình thường; Thiết: Mạch sáp
Tiêu chuẩn loại trừ
- Đau thắt lưng cấp do nguyên nhân cơ học có hội chứng rễ thần kinh
- Đau thắt lưng mạn tính không phải đợt cấp (thời gian đau trên 3 tháng)
- Đau thắt lưng do mắc các bệnh lao cột sống, viêm cột sống dính khớp, chấn thương cột sống, u, ung thư…
Hồng hoa 30g Ngưu tất 50g
Mộc qua 40g Uy linh tiên 40g
Ngũ gia bì 30g Bạch chỉ 30g
Tục đoạn 40g Kê huyết đằng 50g
Huyết giác 50g Phòng phong 50g
Quế chi 40g Xuyên khung 50g
Trang 3Các bệnh toàn thân: tim mạch, đái tháo
đường, bệnh phổi, nhiễm trùng, nhiễm độc,
HIV, AIDS
3 Phương pháp
* Thiết kế nghiên cứu: phương pháp
nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng, so sánh
trước - sau điều trị và có đối chứng
Cỡ mẫu nghiên cứu
60 bệnh nhân chia làm 2 nhóm theo
phương pháp chọn mẫu có chủ đích, cho đến
khi mỗi nhóm được 30 bệnh nhân Bệnh nhân
giữa hai nhóm tương đồng về tuổi, thời gian
mắc bệnh và mức độ đau theo thang điểm
VAS
- Nhóm chứng: 30 bệnh nhân điều trị bằng
phương pháp điện châm đơn thuần
- Nhóm nghiên cứu: 30 bệnh nhân điều trị
điện châm kết hợp với xông thuốc
Tiến hành nghiên cứu
- Bệnh nhân sau khi vào viện được khám
lâm sàng một cách toàn diện
- Sắp xếp bệnh nhân vào hai nhóm là
nhóm nghiên cứu và nhóm chứng theo phương
pháp ghép cặp, đảm bảo tính tương đồng về
tuổi, thời gian mắc bệnh và mức độ bệnh
- Áp dụng phương pháp điều trị đối với
từng nhóm:
+ Nhóm chứng: điện châm ngày 1 lần, mỗi
lần 25 phút
+ Nhóm nghiên cứu: điện châm ngày 1 lần,
mỗi lần 25 phút kết hợp xông thuốc ngày 1
lần, mỗi lần 20 phút sau khi rút kim
- Liệu trình điều trị: Liệu trình tối đa cho cả
2 nhóm là 2 tuần
- Theo dõi các triệu chứng lâm sàng trước
và sau điều trị
- Đánh giá kết quả điều trị và so sánh giữa
2 nhóm
Chỉ tiêu nghiên cứu
- Mức độ đau cột sống thắt lưng theo thang điểm VAS
- Độ giãn cột sống thắt lưng (nghiệm pháp Schober)
- Tầm vận động của cột sống thắt lưng
Tiêu chuẩn đánh giá kết quả
- Đánh giá hiệu quả giảm đau theo thang điểm VAS (khi bệnh nhân nghỉ ngơi) sau điều trị của hai nhóm
- Đánh giá và so sánh độ giãn cột sống thắt lưng trước và sau điều trị của hai nhóm
- Đánh giá và so sánh sự thay đổi tầm vận động cột sống thắt lưng trước và sau điều trị của hai nhóm
+ Gấp: ≥ 70°: 4 điểm, 60° - 69°: 3 điểm, 40° - 59°: 2 điểm, < 40°: 1 điểm
+ Nghiêng: ≥ 30°: 4 điểm, 25° - 29°: 3 điểm, 15° – 24°: 2 điểm, < 15°: 1 điểm
+ Đứng duỗi: ≥ 30°: 4 điểm, 25° - 29°: 3 điểm, 15° – 24°: 2 điểm, < 15°: 1 điểm
+ Nằm duỗi: ≥ 30°: 4 điểm, 25° - 29°: điểm, 15° - 24°: 2 điểm, < 15°: 1 điểm
Đánh giá chung:
Tổng điểm Đánh giá chung tầm vận động cột sống thắt lưng
Trang 44 Địa điểm và thời gian nghiên cứu
Nghiên cứu được tiến hành tại Khoa Khám
bệnh – Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương
từ tháng 09/2014 đến tháng 09/2015
5 Xử lý số liệu
Các số liệu thu thập được xử lý theo thuật
toán thống kê Y sinh học, sử dụng phần mềm
SPSS 16.0
6 Đạo đức nghiên cứu
Các bệnh nhân đều tự nguyện tham gia trong nghiên cứu sau khi được giải thích rõ phác đồ điều trị và mục đích của nghiên cứu Nghiên cứu chỉ nhằm bảo vệ và nâng cao sức khỏe cho bệnh nhân, không nhằm mục đích nào khác Các thông tin của bệnh nhân đều được bảo mật và chỉ phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu
III KẾT QUẢ
1 Hiệu quả giảm đau theo thang điểm VAS
Bảng 1 So sánh điểm VAS trước và sau điều trị của hai nhóm
Nhóm Trước điều trị ( ± SD) Sau điều trị ( ± SD) pT-S
Nhóm nghiên cứu (n = 30) 6,48 ± 1,50 1,90 ± 0,70 < 0,05 Nhóm chứng (n = 30) 6,06 ± 2,00 3,40 ± 0,90 < 0,05
Thời gian
Mức độ đau theo thang điểm VAS của hai nhóm sau điều trị đều giảm Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, p < 0,05 Số điểm VAS của nhóm nghiên cứu sau điều trị thấp hơn nhóm chứng,
p < 0,05
2 Độ giãn cột sống thắt lưng sau điều trị của hai nhóm
Bảng 2 So sánh độ giãn cột sống thắt lưng sau điều trị của hai nhóm
Độ giãn
cột sống
thắt lưng
Nhóm nghiên cứu (n = 30)
Nhóm chứng (n = 30)
Nhóm nghiên cứu (n = 30)
Nhóm chứng (n = 30)
± SD 2,57 ± 0,89 2,63 ± 0,89 3,3 ± 0,84 3,17 ± 0,74
X
Trang 5Sau điều trị độ giãn cột sống thắt lưng của hai nhóm đều tăng so với trước điều trị (p < 0,05).
Độ giãn cột sống thắt lưng của nhóm nghiên cứu tăng cao hơn nhóm chứng Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, p < 0,05
3 Tầm vận động cột sống thắt lưng sau điều trị của hai nhóm
Bảng 3 Tầm vận động cột sống thắt lưng sau điều trị của hai nhóm
Tầm vận động
cột sống
thắt lưng
Nhóm nghiên cứu (n = 30)
Nhóm chứng (n = 30)
Nhóm nghiên cứu (n = 30)
Nhóm chứng (n = 30)
Không hạn chế 1 3,3 2 6,7 11 36,7 5 16,7
Sau điều trị nhóm nghiên cứu không còn bệnh nhân nào hạn chế vận động nặng, tỷ lệ này ở nhóm chứng là 13,3% (p < 0,05) Tỷ lệ bệnh nhân không hạn chế vận động ở nhóm nghiên cứu
là 36,7% cao hơn so với nhóm chứng là 16,7%, (p < 0,05)
IV BÀN LUẬN
Mức độ đau theo thang điểm VAS của cả
hai nhóm sau điều trị đều giảm, nhóm nghiên
cứu từ 6,48 ± 1,50 xuống còn 1,90 ± 0,70,
nhóm chứng từ 6,06 ± 2,00 xuống còn 3,40 ±
0,90 Nhóm nghiên cứu giảm đau nhiều hơn
nhóm chứng với p < 0,05 Như vậy, điện
châm kết hợp xông thuốc Y học cổ truyền và
điện châm đơn thuần đều có tác dụng giảm
đau trong điều trị đau thắt lưng cấp Tuy
nhiên, tác dụng giảm đau của nhóm sử dụng
điện châm kết hợp xông thuốc Y học cổ truyền
tốt hơn nhóm điện châm đơn thuần Theo Y
học cổ truyền, đau thắt lưng là do kinh khí trở
trệ “thông thì bất thống, thống thì bất thông”
Châm cứu có tác dụng thông kinh hoạt lạc, khi
kinh lạc thông suốt thì khí huyết được điều
hòa, vì thế bệnh nhân đỡ đau [9] Khi kết hợp thêm xông thuốc Y học cổ truyền càng làm bệnh nhân giảm đau tốt hơn Với bệnh nhân đau thắt lưng cấp, vùng cơ cạnh cột sống thắt lưng thường co cứng gây đau, xông thuốc Y học cổ truyền có tác dụng giãn cơ, tăng cường dinh dưỡng, vận mạch ở vùng da bị bệnh, làm mở lỗ chân lông, gây ra “cơn sốt nhân tạo” làm tăng chất hóa học bảo vệ cơ thể do đó có tác dụng làm giảm đau Bài thuốc xông được chọn gồm các vị thuốc Hồng hoa, Huyết giác, Xuyên khung, Ngưu tất có tác dụng dưỡng huyết, hoạt huyết, thông kinh hoạt lạc, chỉ thống; Tục đoạn, Kê huyết đằng,
Uy linh tiên, Ngũ gia bì, Phòng phong, Mộc qua có tác dụng khu phong trừ thấp, tiêu
Trang 6sưng, giảm phù nề, giãn cơ, thư cân; Bạch
chỉ, Quế chi có tác dụng ôn thông kinh lạc Sự
kết hợp lấy hương kích khí chạy, cay thơm để
thấu vào cơ biểu kinh mạch, lấy hơi thuốc để
ôn kinh tán hàn, hoạt huyết hóa ứ, trừ phong
tiêu thấp, thông tắc chỉ thống Hơi của khí
dược, nhiệt làm tấu lý khai thoát, tà theo mồ
hôi ra ngoài, trừ tà ngoại xuất Nhiệt có thể
ôn kinh thông mạch, khiến khí huyết lưu
thông, hiệp đồng cùng thuốc để thông lạc chỉ
thống; Nhiệt có thể giúp cải thiện tuần hoàn
tại chỗ, phát huy chống viêm tiêu sưng, điều
tiết nội môi, giãn cơ co cứng, thúc đẩy hồi
phục cơ nhục, các khớp và thần kinh bị tổn
thương [10; 11] Chức năng vận động cột
sống thắt lưng được thể hiện qua độ giãn cột
sống thắt lưng và tầm vận động cột sống thắt
lưng Trong đau thắt lưng cấp, sự hạn chế
chức năng vận động cột sống thắt lưng là
hậu quả của triệu chứng đau, cũng như do
hiện tượng co cứng các cơ cạnh sống, co
kéo các tổ chức liên kết bao gồm gân cơ, dây
chằng, bao khớp…Nhờ tác dụng giảm đau rõ
rệt mà các triệu chứng lâm sàng như độ giãn
cột sống thắt lưng, tầm vận động cột sống
thắt lưng của hai nhóm đều tăng sau điều trị,
nhóm nghiên cứu tăng cao hơn nhóm chứng
(p < 0,05)
V KẾT LUẬN
Điện châm kết hợp với xông thuốc Y học
cổ truyền có tác dụng giảm đau và cải thiện
chức năng vận động cột sống thắt lưng so
với điện châm đơn thuần trên bệnh nhân đau
thắt lưng cấp
- Sau điều trị mức độ đau theo thang điểm
VAS ở nhóm nghiên cứu giảm
- Tăng độ giãn cột sống thắt lưng ở nhóm
nghiên cứu sau điều trị chiếm 53,4% cao hơn
ở nhóm chứng là 36,7%
Tỷ lệ bệnh nhân không hạn chế tầm vận động cột sống thắt lưng sau điều trị ở nhóm nghiên cứu là 36,7% nhóm chứng là 16,7%,
p < 0,05
Lời cảm ơn
Chúng tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới tập thể nhân viên Khoa Khám bệnh - Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương đã hết sức tận tình giúp đỡ tạo điều kiện cho tôi trong quá trình nghiên cứu
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Thị Ngọc Lan (2012) Bệnh
học cơ xương khớp nội khoa Nhà xuất bản
giáo dục Việt Nam, 24 - 25, 152 - 159.
2 Ngô Quý Châu (2012) Bệnh học nội
khoa Nhà xuất bản Y học, 2, 252 - 267.
3 Trần Ngọc Ân (2002) Bệnh thấp khớp.
Nhà xuất bản Y học, 374 - 395.
4 Trần Ngọc Ân, Nguyễn Thị Ngọc Lan (2013) Phác đồ chẩn đoán và điều trị các
bệnh cơ xương khớp thường gặp Nhà xuất
bản Y học, 192 - 205.
5 Khoa Y học cổ truyền - Trường Đại học Y Hà Nội (2012) Bệnh học nội khoa y
học cổ truyền Nhà xuất bản Y học, 145 - 148.
6 Khoa Y học cổ truyền - Trường Đại học Y Hà Nội (2012) Chuyên đề nội khoa y
học cổ truyền Nhà xuất bản Y học, 475 - 485.
7 Minna L Hannuksela, Samer Ellahham Minna L Hannuksela, Samer Ellahham (2001) Benefits and risks of sauna bathing.
The American Journal of Medicine, 2, 118 - 126.
8 Bác Bình (2001) Khả năng điều tiết của
giường xông thuốc giữ nhiệt trong điều trị 120
ca đau vai gáy và thắt lưng, Liêu Ninh trung y
Trang 7học viện học báo, 3(4), 282 - 283.
9 Nguyễn Nhược Kim (2008) Châm cứu
và các phương pháp chữa bệnh không dùng
thuốc Nhà xuất bản Y học 37, 77, 114 - 115,
134, 136, 152, 158, 166 - 174, 223 - 225
10 Nguyễn Nhược Kim, Hoàng Minh
Chung (2009) Dược học cổ truyền Nhà xuất
bản Y học, 128 - 225.
11 Bộ Y tế (2009) Dược điển Việt Nam
IV Nhà xuất bản Y học, 685 - 686, 795 - 706.
Summary THE EFFECT OF ELECTRO – ACUPUNCTURE COMBINING WITH HERBAL STEAM ON RELIEVING PAIN AND IMPROVING LUMBAR SPINE MOVEMENT IN PATIENTS WITH ACUTE LOW BACK PAIN
The study was conducted to evaluate the analgesic effect and ability to improve lumbar spine movement of electro-acupuncture combined with herbal steam on acute of low back pain patients
An interventional clinical study, comparing the effect before and after treatment was conducted The results show that in the control group, VAS post treatment was reduced from 6.48 ± 1.50 to 1.90 ± 0.70 In the placebo group, it was reduced from 6.06 ± 2.00 to 3.40 ± 0.90 (p < 0.05) The lumbar spine movement was improved; both lumbar spine stretch and lumbar spine range of motion were increased in the control group than in the placebo group (p < 0.05) In conclusion, electro-acupuncture combined with herbal steam has the analgesic effect and did improve the lumbar spine movement on acute of low back pain patients
Keywords: Electro-acupuncture, herbal steam, acute low back pain