Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mở, so sánh trước và sau điều trị, có nhóm đói chứng nhằm mục tiêu đánh giá tác dụng điện trường châm trong phục hồi chức năng vận động bàn tay, bàn chân trên bệnh nhân liệt nửa người do nhồi máu não và theo dõi tác dụng không mong muốn của phương pháp điện trường châm.
Trang 1Địa chỉ liên hệ: Nguyễn Thị Ngọc Linh – Khoa Y học cổ
truyền – Trường Đại học Y Hà Nội
Email: bluenight0309@yahoo.com
Ngày nhận: 28/7/2016
Ngày được chấp thuận: 08/10/2016
ĐÁNH GIÁ TÁC DỤNG ĐIỆN TRƯỜNG CHÂM TRONG PHỤC HỒI CHỨC NĂNG VẬN ĐỘNG BÀN TAY, BÀN CHÂN TRÊN BỆNH
NHÂN LIỆT NỬA NGƯỜI DO NHỒI MÁU NÃO
Nguyễn Thị Ngọc Linh 1 , Huỳnh Đăng Ninh 2 , Đặng Kim Thanh 1
1 Trường Đại học Y Hà Nội; 2 Bệnh viện Đa khoa Nông nghiệp Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mở, so sánh trước và sau điều trị, có nhóm đói chứng nhằm mục tiêu đánh giá tác dụng điện trường châm trong phục hồi chức năng vận động bàn tay, bàn chân trên bệnh nhân liệt nửa người do nhồi máu não và theo dõi tác dụng không mong muốn của phương pháp điện trường châm Nghiên cứu trên 60 bệnh nhân chia 2 nhóm, mỗi nhóm 30 bệnh nhân: Nhóm I điều trị bằng điện trường châm, nhóm II điều trị bằng điện hào châm, sau 15 ngày điều trị cho thấy theo thang điểm Orgogozo, nhóm điện trường châm có giá trị trung bình tăng từ 54,3 ± 6,7 trước điều trị lên 67,5 ± 4,3 sau điều trị (p < 0,05) và cao hơn nhóm điện hào châm; điện trường châm làm tăng sức cơ bàn tay tốt hơn so với điện hào châm (p < 0,05) Trong thời gian nghiên cứu không thấy các tác dụng không mong muốn của phương pháp điện trường châm trên bệnh nhân Như vậy, điện trường châm có tác dụng phục hồi chức năng vận động bàn tay, bàn chân trên bệnh nhân liệt nửa người do tai biến mạch máu não.
Từ khóa: Điện trường châm, tai biến mạch máu não, nhồi máu não, liệt nửa người, phục hồi chức năng
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Nhồi máu não là hiện tượng thiếu máu cục
bộ não xảy ra khi một động mạch máu não bị
nghẽn tắc Khu vực tưới bởi động mạch đó
không được nuôi dưỡng sẽ bị huỷ hoại, nhũn
ra [1] Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế
giới, tai biến mạch máu não là nguyên nhân
gây tử vong đứng thứ ba sau bệnh tim mạch
và ung thư [2; 3] Tại Hoa Kỳ (2001), ước tính
mỗi năm có khoảng 700.000 - 750.000 người
bị tai biến mạch máu não trong đó có khoảng
130.000 tử vong [2] Trong vòng 50 năm trở
lại đây, tỷ lệ tử vong đã và đang giảm ở các
nước Pháp, Anh, Bắc Âu, Hoa Kỳ và Nhật
Bản Nước có tỷ lệ tử vong giảm nhanh nhất
là Nhật Bản 7%, tiếp đến Hoa Kỳ 5% Đến năm 1990 Hoa Kỳ đã công bố tỷ lệ tử vong giảm 27% so với thập kỷ trước [4]
Trong những năm gần đây, ở nước ta tai biến mạch máu não đang có chiều hướng gia tăng, tỷ lệ tai biến mạch máu não tăng nhanh song song với việc tăng tuổi thọ trung bình [5] Những bệnh nhân tai biến mạch máu não sống sót phải chịu nhiều di chứng như mất vận động tự chủ nửa người, suy giảm trí tuệ… gây ảnh hưởng lớn tới chất lượng cuộc sống
và là gánh nặng cho gia đình và xã hội [6] Đặc biệt di chứng liệt vận động bàn tay, bàn chân gây cản trở nhiều trong sinh hoạt hàng ngày của bệnh nhân Do đó, phục hồi chức năng vận động cho bệnh nhân tai biến mạch máu não nói chung và nhồi máu não nói riêng
là vấn đề cấp thiết giúp bệnh nhân sớm hòa nhập với cuộc sống Cùng với các phương pháp phục hồi chức năng của y học hiện đại, y
Trang 2học cổ truyền bằng các phương thức dùng
thuốc hoặc không dùng thuốc cũng góp phần
không nhỏ vào việc điều trị phục hồi cho bệnh
nhân sau tai biến nhồi máu não Trong các
phương pháp đó, phương pháp điện trường
châm sử dụng kim dài châm xuyên kinh xuyên
huyệt đã mang lại những hiệu quả đáng kể
trong điều trị bệnh thông qua tác dụng điều khí
nhanh và mạnh hơn so với kỹ thuật châm kinh
điển [7; 8]
Nhằm góp phần chứng minh tác dụng của
điện trường châm trong điều trị phục hồi vận
động các ngọn chi ở bệnh nhân liệt sau tai
biến mạch máu não Nghiên cứu được tiến
hành với mục tiêu:
1 Đánh giá tác dụng điện trường châm
trong phục hồi chức năng vận động bàn tay,
bàn chân trên bệnh nhân liệt nửa người do
nhồi máu não
2 Theo dõi tác dụng không mong muốn
của phương pháp điện trường châm
II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
1 Chất liệu nghiên cứu
Máy điện châm M8 của Bệnh viện Châm
cứu Trung ương sản xuất Máy điện cơ
MEDELOE SYNERGY Kim châm cứu dài từ
6 - 20 cm đường kính 0,5 - 1 mm bằng thép
không gỉ do Việt Nam sản xuất Bông vô trùng,
cồn 700, kẹp bông Koccher có mấu, khay quả
đậu Máy đo huyết áp thủy ngân
2 Đối tượng
Gồm 60 bệnh nhân liệt nửa người do nhồi
máu não, tuổi từ 45 đến 70 sau giai đoạn cấp,
đã điều trị giai đoạn cấp bằng y học hiện đại;
được khám và điều trị nội trú tại Khoa Nội
Bệnh viện Châm cứu Trung ương từ tháng
7/2014 đến tháng 7/2015
Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân
Có dấu hiệu thần kinh khu trú giảm hoặc mất vận động nửa người ở các mức độ khác nhau, có triệu chứng bàn tay rủ và bàn chân thuổng Dấu hiệu sinh tồn ổn định Bệnh nhân tỉnh táo, nghe và hiểu được lời nói, không có các biến chứng loét, bội nhiễm và tự nguyện tham gia nghiên cứu
Tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân
Bệnh nhân liệt nửa người không do nhồi máu não hoặc mắc các bệnh kèm theo: bệnh tim, bệnh máu… Bệnh nhân không tuân thủ điều trị, bệnh nhân bỏ cuộc
3 Phương pháp
Thiết kế nghiên cứu: thử nghiệm lâm sàng
mở, so sánh trước và sau điều trị, có nhóm đối chứng
Cỡ mẫu nghiên cứu: chọn chủ đích 60
bệnh nhân đạt tiêu chuẩn chọn và loại trừ chia 2 nhóm mỗi nhóm gồm 30 bệnh nhân
4 Quy trình nghiên cứu
Chọn chủ đích 60 bệnh nhân đáp ứng đủ yêu cầu của đối tượng nghiên cứu, các bệnh nhân đều được hỏi bệnh, khám lâm sàng, làm các cận lâm sàng theo mẫu bệnh án nghiên cứu thống nhất Chia các bệnh nhân làm 2 nhóm theo phương pháp ghép cặp đảm bảo tương đồng về tuổi, độ liệt theo Orgogozo
- Nhóm I (nhóm nghiên cứu n = 30): điều trị bằng điện trường châm và phác đồ nền của khoa Nội Bệnh viện Châm cứu Trung uơng
- Nhóm II (nhóm đối chứng n = 30): điều trị bằng điện hào châm và phác đồ nền
Thời gian điều trị 15 ngày
Phác đồ nền: thuốc bảo vệ và tăng dẫn
truyền thần kinh Gliatilin
Trang 3- Thuốc cải thiện tuần hoàn não: Tanakan.
- Xoa bóp bấm huyệt
Phác đồ huyệt nhóm nghiên cứu: vận dụng
lý luận của y học cổ truyền trong điều trị bệnh
nhằm mục đích điều hòa cân bằng âm dương,
thông kinh lạc tại vùng bị bệnh theo nguyên
tắc: “kinh lạc sở quá, chủ trị sở cập” tức là
kinh lạc đi qua vùng nào bị bệnh thì chọn
huyệt vùng đó Ngoài ra còn sử dụng các
huyệt bổ tả toàn thân nhằm cân bằng âm
dương tạng phủ Từ đó chọn các huyệt tại chỗ
vùng bị bệnh và các huyệt trên các kinh như
sau: Liệt chi trên: Giáp tích C4 - C7 (kim dài 8
cm), Kiên ngung xuyên Tý nhu, Kiên trinh
xuyên Cực tuyền (kim dài 10 - 15 cm), Khúc trì
xuyên Thủ tam lý (kim dài 8 cm), Bát tà (kim
dài 6 cm) Liệt chi dưới: Giáp tích L2 - S1, Trật
biên xuyên Hoàn khiêu, Thừa phù xuyên Ân
môn, Dương lăng tuyền xuyên Dương giao,
Thượng cự hư xuyên Hạ cự hư (kim dài 10
-15 cm), Giải khê (kim dài 6 cm) Châm bổ
Thận du, Thái khê, Âm cốc, Tam âm giao,
Huyết hải (kim dài 6 cm)
Phác đồ huyệt nhóm đối chứng: phác đồ
huyệt như nhóm nghiên cứu nhưng châm đơn
huyệt (hào châm), kim dài 6 - 8 cm
Kỹ thuật châm: bệnh nhân nằm ngửa hoặc
nằm nghiêng, mắc máy điện châm sau khi
châm Tần số: châm bổ: 1 3Hz, châm tả 4
-6Hz Cường độ: 2µA - 50µA tùy theo ngưỡng
của bệnh nhân
Liệu trình: 30 phút/ngày, mỗi ngày 1 lần
vào buổi sáng, luân phiên hai tư thế ngửa
hoặc nghiêng
- Theo dõi và đánh giá
Các bệnh nhân đều được theo dõi hàng
ngày diễn biến bệnh và việc tuân thủ điều trị
trong 15 ngày Đánh giá tại hai thời điểm:
ngày bắt đầu nghiên cứu (T1) và sau 15 ngày điều trị (T15)
- Các chỉ tiêu nghiên cứu + Đánh giá tiến triển phục hồi liệt vận động bàn tay, bàn chân theo thang điểm Orgogozo sau điều trị so với trước điều trị Thang điểm đánh giá trạng thái chức năng thần kinh của bệnh nhân sau tai biến mạch máu não Thang điểm này gồm 10 mục kiểm tra dựa trên quan sát và thăm khám chức năng cơ bản về ý thức, giao tiếp và vận động tứ chi với thang điểm là 100
+ Đánh giá sự thay đổi điện cơ sau điều trị
so với trước điều trị ở nhóm cơ ô mô cái, ô
mô út (đối với bàn tay) và nhóm cơ chày trước (đối với bàn chân) bằng tần số (/100ms) và biên độ (µA) các đơn vị vận động
- Phục hồi vận động bàn tay đánh giá thông qua lực bóp bàn tay được tính bằng (mmHg) trước và sau điều trị (Cách ghi: Tư thế bệnh nhân nằm ở giường tay bên liệt cầm quả bóp của máy đo huyết áp thủy ngân, bóp
3 lần và lấy chỉ số trung bình của 3 lần bóp) + Đánh giá tác dụng không mong muốn qua các triệu chứng: chảy máu, châm phải dây thần kinh, nhiễm trùng, vựng châm
5 Xử lý số liệu
Theo phương pháp thống kê y - sinh học SPSS 16.0 Sử dụng các thuật toán: tính tỷ lệ phần trăm (%), tính số trung bình ( ), độ lệch chuẩn (SD), so sánh hai giá trị trung bình dùng test t - Student So sánh các tỷ lệ bằng kiểm địnhχ2
+ Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê,
p < 0,05
+ Sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê,
p > 0,05
X
Trang 46 Đạo đức trong nghiên cứu
Các bệnh nhân đều tự nguyện tham gia
trong nghiên cứu sau khi được giải thích rõ
phác đồ điều trị và mục đích của nghiên cứu
Nghiên cứu chỉ nhằm bảo vệ và nâng cao sức
khỏe cho bệnh nhân, không nhằm mục đích
nào khác Các thông tin của bệnh nhân đều được bảo mật và chỉ phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu
III KẾT QUẢ
1 Kết quả điều trị theo thang điểm Ozgogozo
Bảng 1 Tiến triển vận động theo thang điểm Orgogozo của 2 nhóm
Điểm
Orgogozo
chênh p1-2
n ( ± SD) N ( ± SD) %
< 0,05
Thời gian
Điểm trung bình theo thang điểm Orgogozo của 2 nhóm đều tăng lên sau điều trị (p < 0,05) Điểm trung bình của nhóm điện trường châm sau điều trị tăng cao hơn nhóm điện hào châm, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05)
2 Kết quả điều trị theo điện cơ
40,9
22,4
38
10,4
33
20,2
0 5 10
15
20
25
30
35
40
45
Cơ ô mô cái Cơ ô mô út Cơ chày
trước
Nhóm I Nhóm II
Nhóm cơ
Mức chênh
tỷ lệ (%)
Biểu đồ 1 So sánh mức tăng biên độ sau điều trị của các đơn vị vận động giữa 2 nhóm
Mức tăng biên độ vận động sau điều trị của các cơ ô mô cái và cơ ô mô út của nhóm điện trường châm cao hơn nhóm điện hào châm có ý nghĩa thống kê, p < 0,05
Trang 5Biểu đồ 2 So sánh mức tăng tần số sau điều trị của các đơn vị vận động giữa 2 nhóm
Mức tăng tần số sau điều trị của các đơn vị vận động của các cơ ô mô cái, cơ ô mô út và cơ chày trước của nhóm điện trường châm cao hơn nhóm điện hào châm, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, p < 0,05
3 Kết quả cơ lực bàn tay
Bảng 2 Sự biến đổi sức cơ bàn tay (mmHg) ở hai nhóm nghiên cứu
Mức chênh
tỷ lệ (%)
Nhóm cơ
Nhóm Thời điểm
Sức cơ bàn tay (mmHg) Mức chênh
p 1-2
Nhóm I (a)
214,8 < 0,05
Nhóm II (b)
122,2 < 0,05
Sự biến đổi sức cơ bàn tay sau điều trị ở nhóm I và nhóm II đều tăng hơn so với trước điều trị (p < 0,05) Sau điều trị nhóm I có mức tăng 214,8% cao hơn so với nhóm II là 122,2% (p < 0,05)
4 Tác dụng không mong muốn
Trong tổng số 60 bệnh nhân nghiên cứu, không có trường hợp nào bị chảy máu, châm phải dây thần kinh, nhiễm khuẩn và vựng châm trong quá trình điều trị
IV BÀN LUẬN
Sau điều trị, giá trị trung bình theo thang
điểm Orgogozo đều tăng có ý nghĩa thống kê
ở cả hai nhóm nghiên cứu bằng điện trường
châm và điện hào châm, tuy nhiên nhóm điện trường châm có mức tăng cao hơn mức tăng của nhóm điện hào châm (p < 0,05)
Trang 6Để có được các kết quả trên là do chúng
tôi đã lựa chọn điều trị phục hồi vận động cho
bệnh nhân bằng phương pháp điện trường
châm Theo Nguyễn Tài Thu, sử dụng kim có
đường kính to hơn, kim dài hơn để châm xuyên
các huyệt có tác dụng điều khí nhanh hơn,
mạnh hơn, do đó chức năng vận động toàn thân
cũng như vận động bàn tay, bàn chân của
bệnh nhân được cải thiện rõ rệt hơn [7]
Sự hoạt động của các cơ vân được điều
khiển bởi hệ thần kinh trung ương do các
luồng xung động phát sinh từ các nơ ron
thuộc vùng vỏ não vận động Các xung động
thần kinh phát sinh từ đây được truyền theo
bó tháp đến các nơ ron vận động ở sừng
trước tủy sống, khi nhận được tín hiệu, các nơ
ron vận động ở tủy sống lại phát ra xung động
truyền theo sợi trục đến các cơ vân được
chúng điều khiển Trong tai biến mạch máu
não, các nơ ron vùng vận động của não bị tổn
thương, không thể phát ra các xung động
truyền xuống tủy sống nữa Do đó, mặc dù
các nơ ron ở vùng vận động của tủy sống
không bị tổn thương nhưng do không nhận
được tín hiệu điều khiển từ vỏ não nên không
phát lệnh điều khiển vận động của các cơ vân,
điện thế hoạt động của các đơn vị vận động bị
giảm hoặc mất Do đó ghi điện thế vận động
của các cơ vân có thể đánh giá được mức suy
giảm vận động và sự phục hồi vận động ở các
cơ sau điều trị
Các cơ chọn để ghi điện thế đơn vị vận
động trong nghiên cứu này chúng tôi chọn
gồm có nhóm cơ: Cơ ô mô cái, cơ ô mô út
(đại diện đánh giá cho vận động bàn tay) và
cơ chày trước (đại diện đánh giá cho vận
động bàn chân) Điện cơ được đánh giá qua 2
tiêu chí, đó là:
+ Biên độ: thể hiện sự co cơ được nhiều
hay ít của một đơn vị vận động, biên độ mà thấp thì sự co cơ yếu, biên độ lớn thì sự co cơ mạnh
+ Tần số: tần số đơn vị vận động nhiều hay
ít được thể hiện qua số đơn vị tăng hay giảm Nhiều đơn vị vận động hoạt động có ý nghĩa đánh giá nhiều sự hồi phục của các nơ ron Các số liệu thu được qua các biểu đồ 1, 2 cho thấy có sự tăng đáng kể về biên độ cũng như tần số đơn vị vận động của các nhóm cơ đại diện cho vận động bàn tay và đại diện cho vận động bàn chân
Điều trị phục hồi chức năng vận động bàn tay, bàn chân trên bệnh nhân liệt nửa người
do nhồi máu não bằng phương pháp điện trường châm và điện hào châm đều có tác dụng cải thiện chức năng vận động Tuy nhiên, phương pháp điện trường châm do sử dụng các loại kim có đường kính to và dài hơn, xuyên kinh, xuyên huyệt nên có tác dụng điều khí mạnh hơn, nhanh hơn, kích thích vào các nhóm
cơ vận động phục hồi tốt hơn điện hào châm Chúng tôi thấy rằng sự tăng tần số và biên
độ các điện thế đơn vị vận động của các cơ được nghiên cứu có liên quan đến tác dụng của phương pháp điện trường châm Phương pháp điện trường châm đã gây hoạt hóa, phục hồi chức năng, thức tỉnh hài hòa sự phối hợp nhịp nhàng giữa các nơ ron tế bào thần kinh thuộc vùng vỏ não vận động ở bán cầu bị tổn thương nói riêng và hai bán cầu nói chung làm cho biên độ và tần số các cơ ở nhóm điều trị bằng điện trường châm có mức tăng tốt hơn Lực bóp bàn tay bằng quả bóp của máy
đo huyết áp thủy ngân được tính bằng (mmHg) phản ánh chính xác đến quá trình phục hồi vận động của chi trên nói chung và đặc biệt là phục hồi vận động bàn tay nói riêng Bàn tay vận động được tốt là biểu hiện
Trang 7của sự phục hồi vận động các nhóm cơ gồm
cơ ô mô cái và cơ ô mô út Các kết quả
nghiên cứu trên bảng 2 cho thấy sau điều trị
cả 2 nhóm đều có mức tăng hơn so với trước
điều trị, nhưng mức tăng tỷ lệ của nhóm I cao
hơn hẳn so với nhóm II, sự khác biệt có ý
nghĩa thống kê
V KẾT LUẬN
Điện trường châm có tác dụng phục hồi
chức năng vận động bàn tay, bàn chân ở
bệnh nhân liệt nửa người do nhồi máu não
Điện trường châm làm tăng biên độ, tần số
đơn vị vận động bàn tay và bàn chân đồng
thời cũng làm tăng sức bóp bàn tay trên bệnh
nhân liệt nửa người Trong quá trình theo dõi
điều trị không thấy tác dụng không mong
muốn của phương pháp điện trường châm
Lời cảm ơn
Để hoàn thành nghiên cứu này, chúng tôi
xin chân thành cảm ơn Khoa Y học cổ truyền
Trường Đại học Y Hà Nội và tập thể y bác sỹ
Khoa Nội - Bệnh viện Châm cứu Trung ương
đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện cho chúng
tôi trong quá trình nghiên cứu
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Hồ Hữu Lương (1998) Tai biến mạch
máu não Nhà xuất bản Y học, 117 - 121.
2 Lê Đức Hinh và nhóm chuyên gia (2008) Tai biến mạch máu não – Hướng dẫn
chẩn đoán và xử trí Nhà xuất bản Y học, 7-8,
19 - 28, 84 - 108, 217 - 25, 617 - 24, 625 - 35
3 Nguyễn Văn Đăng (2000) Tai biến
mạch máu não Nhà xuất bản Y học, 9 - 22,
27 - 81
4 Loewen S C., Anderson B.A.(1990).
Predictors of stroke outcome using objective
measurement scales Stroke, 21, 78 - 81.
5 Phạm Khuê (1991) Tai biến mạch máu
não Bách khoa thư bệnh học tập 1, Trung tâm quốc gia biên soạn từ điển bách khoa Việt Nam, 245 - 248
6 Bộ môn phục hồi chức năng - Trường Đại học Y Hà Nội (2005) Phục hồi liệt vận
động Nhà xuất bản Y học, 540 - 549.
7 Nguyễn Tài Thu (2004), Mãng châm
chữa bệnh Nhà xuất bản Y học, 233.
8 Trần Thuý, Nguyễn Tài Thu (1996).
Châm cứu và phương pháp chữa bệnh không
dùng thuốc Nhà xuất bản Y học, 174 - 176.
Summary THE EFFECT OF LONG - NEEDLE ELECTROACUPUNCTURE IN RECOVERING HANDS, FEET MOTOR FUNCTIONS ON HEMIPLEGIA
PATIENTS WITH CEREBRAL INFARCTION
This study was to compare before and after treatment results, between experiment group and controlled group to evaluate the effects and adverse effects of long-needle electroacupuncture in recovering hands, feet motor functions on hemiplegia patients with cerebral infarction 60 patients were divided into two groups: Group I: 30 patients were treated by long-needle electroacupunc-ture; Group II: 30 patients were treated by electroacupuncture After 15 days, according to the Orgogozo scale, the average value of group I increased from 54.3 ± 6.7 to 67.5 ± 4.3 (p < 0.05) and higher than group II; the long-needle electroacupuncture group increased muscle strength of
Trang 8hands better than the control group (p < 0.05) During the study, no adverse event of long-needle electroacupunture was observed In conclusion, the long-needle electroacupuncture improved hands, feet motor functions on hemiplegia patients with cerebral infarction
Keyword: Long-needle electroacupuncture, cerebral infarction, hemiplegia, rehabilitation