2/3 số bệnh nhân tại Trung tâm chăm sóc hô hấp bệnh viện Đại Học Y Dược được chẩn đoán hen hoặc COPD và khó thở là một trong những triệu chứng cơ năng phổ biến nhất. Vì vậy, nghiên cứu này được tiến hành để tìm nguyên nhân khó thở mà không phải là hen hoặc COPD.
Trang 1Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 16 * Phụ bản của Số 1 * 2012 Nghiên cứu Y học
NGUYÊN NHÂN KHÓ THỞ NGOÀI HEN VÀ COPD TRÊN BỆNH NHÂN KHÁM TẠI TRUNG TÂM CHĂM SÓC HÔ HẤP
BỆNH VIÊN ĐẠI HỌC Y DƯỢC
Vũ Trần Thiên Quân *, Nguyễn Thị Lệ *, Lê Thị Tuyết Lan*
TÓM TẮT
Mục tiêu: 2 / 3 số bệnh nhân tại Trung tâm chăm sóc hô hấp bệnh viện Đại Học Y Dược được chẩn đoán
hen hoặc COPD và khó thở là một trong những triệu chứng cơ năng phổ biến nhất Vì vậy, chúng tôi tiến hành
nghiên cứu này để tìm nguyên nhân khó thở mà không phải là hen hoặc COPD
Đối tượng - Phương pháp: Hồi cứu bệnh án của 112 bệnh nhân có triệu chứng cơ năng là khó thở để xem
xét chẩn đoán và kết quả hô hấp ký của họ
Kết quả: Nguyên nhân gây khó thở ngoài hen và COPD bao gồm: viêm phổi (8,47%), viêm phế quản
(29,66%), lao phổi (4,24%), lao nội mạc phế quản (2,54%), u khí phế quản (1,69% ), hội chứng tăng phản ứng đường dẫn khí (3,39%), sẹo hẹp khí quản sau đặt ống nội khí quản (0,85%), di dạng bẩm sinh phế quản (0,85%),
dị vật phế quản (0,85%), xơ hóa phổi nguyên phát (0,85%), xẹp phổi (0,85 %), rối loạn chức năng dây thanh (5,93%), liệt dây thanh (1,69%), bệnh phổi mô kẽ (0,85%), trào ngược dạ dày thực quản (GERD) (24,58%), suy tim (2,54%), tăng huyết áp (1,69%) , ngưng thở lúc ngủ (1,69%), hội chứng mũi sau (1,69%), nguyên nhân
tâm lý (0,85%), u rốn phổi (0,85%) và khó thở không rõ nguyên nhân (0,85%)
Kết luận: Có nhiều nguyên nhân khó thở ngoài hen suyễn và COPD mà các bác sĩ lâm sàng nên xem xét
khi chẩn đoán bất kỳ bệnh nhân nào Hô hấp ký đóng một vai trò quan trọng trong chẩn đoán phân biệt các
nguyên nhân ngoài hen suyễn và COPD
Từ khoá: Hen, suyễn, COPD, khó thở
ABSTRACT
CAUSES OF DYSPNEA OTHER THAN ASTHMA AND COPD AT RESPIRATORY CARE CENTER
OF UNIVERSITY MEDICAL CENTER
Vu Tran Thien Quan, Nguyen Thi Le, Le Thi Tuyet Lan
* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 16 - Supplement of No 1 – 2012: 39 - 42
Background-Objectives: In our asthma and COPD outpatient care unit, 2/3 of our patients have a
diagnosis of asthma and/or COPD and dyspnea are one of the most common complains So we conduct this study
to find out causes of dyspnea of which are not asthma and/or COPD
Method: We retrospectively looked up medical files of 112 patients with a complaint of dyspnea to learn
about their diagnoses and their spirometry results
Results: We find out following causes of dyspnea other than asthma and COPD which are: pneumonia
(8.47%), bronchitis (29.66%), lung tuberculosis (4.24%), endobronchial tuberculosis (2.54%), broncho-tracheal tumor (1.69%), reactive airways dysfunction syndrome (3.39%), postintubation tracheal stenosis (0.85%), congenital abnormalities of the bronchus (0.85%), foreign body of the bronchus (0.85%), primary pulmonary fibrosis (0.85%), atelectasis (0.85%), vocal cord dysfunction (5.93%), vocal cord paralysis (1.69%), interstitial
*Bộ môn Sinh Lý học - Đại học Y Dược Tp Hồ Chí Minh
Tác giả liên lạc: BS Vũ Trần Thiên Quân ĐT: 0934041123 Email: vutranthienquan@gmail.com
Trang 2Nghiên cứu Y học Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 16 * Phụ bản của Số 1 * 2012
Chuyên Đề Nội Khoa II
40
lung disease (0.85%), gastroesophageal reflux disease (GERD) (24.58%), heart failure (2.54%), hypertension (1.69%), sleep apnea (1.69%), post-nasal drip syndrome (1.69%), psychogenic causes (0.85%), pulmonary hilar
mass (0.85%) and unexplained shortness of breath (0.85%)
Conclusion: There are many causes of dyspnea other than asthma and COPD that clinicians should take in
to account when considering diagnoses of any patients Spirometry plays an important role in differential
diagnoses of asthma and COPD
Keyword: Asthma, COPD, dyspnea
MỞ ĐẦU
Khó thở là một triệu chứng cơ năng rất
thường gặp trong thực hành lâm sàng Khó thở
là một nhận thức chủ quan của cá nhân, nhận
thức này kết quả của nhiều yếu tố sinh lý, tâm
lý, văn hóa, xã hội(1,7) đa phần các bệnh nhân có
triệu chứng khó thở đến khám tại đây được
chẩn đoán là hen suyễn hoặc bệnh phổi tắc
nghẽn mạn tính Năm 2010 trong 24197 lượt
khám bệnh tại Trung Tâm Chăm Sóc Hô Hấp
Bệnh Viện Đại Học Y Dược thì các trường hợp
hen suyễn, nghi ngờ hen, bệnh phổi tắc nghẽn
mạn tính là 15486 (64%) Tuy nhiên, vẫn có một
số các bệnh nhân có triệu chứng cơ năng là khó
thở nhưng không do hen suyễn hoặc bệnh phổi
tắc nghẽn mạn tính Qua nghiên cứu này, chúng
tôi mong muốn có thể nêu được về các nguyên
nhân khó thở ngoài hen suyễn và bệnh phổi tắc
nghẽn mạn tính mà một thầy thuốc hô hấp tại
một đơn vị chăm sóc hen suyễn hoặc bệnh phổi
tắc nghẽn mạn tính có thể gặp phải
Mục tiêu
Xác định các nguyên nhân khó thở ngoài
Hen Suyễn hoặc Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mạn
Tính và đặc điểm lâm sàng, hô hấp ký của các
bệnh nhân có triệu chứng cơ năng là khó thở
khám tại đơn vị chăm sóc bệnh nhân Hen Suyễn
và Bệnh Phổi Tắc Nghẽn Mạn Tính ngoại trú
PHƯƠNG PHÁP – ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Thiết kế nghiên cứu: báo cáo hàng loạt ca
Nghiên cứu lấy số liệu từ bệnh án của các
bệnh nhân đến khám tại trung tâm chăm sóc hô
hấp - bệnh viện Đại Học Y Dược từ tháng
07/2010 đến tháng 03/2011 có triệu chứng cơ
năng là khó thở và không được chẩn đoán là hen hoặc COPD
Kỹ thuật chọn mẫu
Chọn mẫu ngẫu nhiên đơn
Tiêu chí nhận vào
Đối tượng lần đầu tiên đến khám tại trung tâm chăm sóc hô hấp - bệnh viện Đại Học Y Dược, có triệu chứng cơ năng là khó thở và không được chẩn đoán là hen hoặc COPD hoặc
cả hai
Phân tích dữ liệu bằng phần mềm thống kê Stata 11 và MS Excel 2007
KẾT QUẢ
Bảng 1: Đặc điểm dân số khảo sát
Đặc tính
Giới tính (nam/nữ) 39/73 (=0,53) Tuổi trung bình (năm) + độ lệch
chuẩn
43,70 + 17,53
Bảng 2: Lý do khám bệnh
Lý do khám bệnh Tần số (N=112) Tỉ lệ (%)
Khó thở đơn độc 64 57,14% Khò khè + khó thở 9 8,04%
Bảng 3: Triệu chứng cơ năng và Triệu chứng thực
thể
Nghẹt mũi/ Chảy mũi 20,54%
Trang 3Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 16 * Phụ bản của Số 1 * 2012 Nghiên cứu Y học
Ngáy/Ngưng thở lúc thở 1,79%
Tiếng rít thanh quản 2,68%
Amydale hốc mủ 1,79%
Bảng 4: Các nguyên nhân gây khó thở
Viêm phế quản 35 29,66%
Trào ngược dạ dày thực quản
(GERD)
29 24,58%
Rối loạn chức năng dây thanh 7 5,93%
Lao phổi/di chứng lao phổi 5 4,24%
Lao nội mạc phế quản 3 2,54%
Hội chứng tăng phản ứng đường thở 4 3,39%
U khí phế quản 2 1,69%
Liệt khép dây thanh 2 1,69%
Ngưng thở lúc ngủ 2 1,69%
Bệnh phổi mô kẽ 1 0,85%
Hội chứng mũi sau 2 1,69%
Sẹo khí phế quản 1 0,85%
Dị dạng phế quản 1 0,85%
Dị vật phế quản 1 0,85%
Xơ hóa phổi nguyên phát 1 0,85%
Khó thở chưa rõ nguyên nhân 1 0,85%
* Tổng số bệnh nhân là 112 nhưng có 6 bệnh nhân có 2
chẩn đoán nên tổng số chẩn đoán là 118 chẩn đoán
BÀN LUẬN
Những nguyên nhân ghi nhận được trong
nghiên cứu của chúng tôi cho thấy các nguyên
nhân của khó thở ngoài hen và COPD trên bệnh
nhân khó thở khá đa dạng, từ những nguyên
nhân kinh điển như hô hấp, tim mạch thì các
nguyên nhân như trào ngược dạ dày thực quản gây ra rối loạn chức năng dây thanh cũng được
y văn ghi nhận khá nhiều(6) Hai nguyên nhân thường gặp nhất là viêm phế quản và trào ngược dạ dày thực quản, chiếm tỉ lệ 55% Viêm phế quản thường gây lầm với hen, cũng có tắc nghẽn đường dẫn khí, tuy nhiên tắc nghẽn trong viêm phế quản thường tạm thời Vấn đề khó khăn là nếu bệnh nhân có nhiều đợt viêm phế quản, khi đó sẽ khó chẩn đoán phân biệt với hen hơn Trong một nghiên cứu, 65% bệnh nhân có hai hay nhiều đợt viêm phế quản trong năm năm được phát hiện có hen nhẹ(4). Thêm vào đó, bệnh nhân hen đồng thời cũng có thể bị viêm phế quản Chính các điều này khiến chẩn đoán phân biệt giữa hen và viêm tiểu phế quản trở nên khó khăn hơn
Trào ngược dạ dày thực quản và hen có liên quan với nhau(3,5) Các triệu chứng hen, đặc biệt
là hen chưa kiểm soát sẽ cải thiện với điều trị trào ngược dạ dày thực quản trên nhóm bệnh nhân đồng mắc hai bệnh này Ngoài ra, trào ngược dạ dày thực quản rất thường gặp trên bệnh nhân hen nhưng trào ngược dạ dày thực quản cũng được báo cáo là có khả năng gây ra các triệu chứng hô hấp, trong đo có các triệu chứng giống hen (8), điều này đặt ra thách thức rằng liệu bệnh nhân hen có trào ngược dạ dày thực quản và ngược lại, bệnh nhân trào ngược
dạ dày thực quản có hen hay không
Một nguyên nhân đáng lưu ý khác là rối loạn chức năng dây thanh, bệnh nhân thường than rằng đang ngủ thì như bị ai siết cổ, không thể nói được, bệnh nhân tìm mọi cách để hít thở, các triệu chứng này có thể gây nhầm với cơn hen ban đêm Tuy nhiên, nhóm bệnh nhân rối loạn chức năng dây thanh thì thường đáp ứng kém hoặc không đáp ứng với test dãn phế quản, đây là một điểm giúp chẩn đoán phân biệt với hen
Đối với bệnh nhân COPD, thường đi kèm với các bệnh đồng mắc như đái tháo đường, tăng huyết áp, suy tim COPD và các bệnh lý tim mạch có chung yếu tố nguy cơ là hút thuốc lá và
Trang 4Nghiên cứu Y học Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 16 * Phụ bản của Số 1 * 2012
Chuyên Đề Nội Khoa II
42
các triệu chứng của suy tim cũng khá giống các
triệu chứng của COPD như khó thở khi làm
việc, khi đi lại… Trong trường hợp này, hô hấp
ký có thể giúp chẩn đoán hội chứng tắc nghẽn,
qua đó gợi ý đến chẩn đoán COPD
Tóm lại, các nguyên nhân khó thở ngoài hen
và COPD khá đa dạng nên đây là một thách
thức trong việc chẩn đoán chính xác cho các bác
sĩ lâm sàng trong hoàn cảnh Việt Nam vì không
có nhiều thời gian cho từng bệnh nhân
Tỷ lệ nam/nữ trong nghiên cứu của chúng
tôi xấp xỉ 0,5, phù hợp với nhiều nghiên cứu
khác trên thế giới(2,9)
Trong nghiên cứu của chúng tôi, tuổi trung
bình (năm) + độ lệch chuẩn là 43,70 + 17,53, theo
nghiên cứu của Pratter(9), tuổi trung bình (năm) +
độ lệch chuẩn là 60,2 + 15,1 Lớn tuổi là yếu tố
nguy cơ của khó thở và càng lớn tuổi thì triệu
chứng khó thở càng nặng hơn(2) Tuổi trung bình
của dân số trong nghiên cứu của chúng tôi trẻ
hơn có thể do các lý do sau: Nghiên cứu của
chúng tôi bao gồm cả trẻ em, không bao gồm
các bệnh nhân có chẩn đoán bệnh phổi tắc
nghẽn mạn tính, nhóm bệnh nhân này thường
lớn tuổi dẫn đến tuổi trung bình trong nghiên
cứu của chúng tôi thấp hơn và có thể do đến
tình trạng văn hóa, xã hội ảnh hưởng đến mức
cảm nhận khó thở của bệnh nhân
Các triệu chứng thực thể tương đối nghèo
nàn, triệu chứng thực thể thường gặp nhất là ran
rít cũng chỉ chiếm 11,61% số bệnh nhân, đa
phần bệnh nhân thường không có triệu chứng,
điều này tương đối phù hợp với các bệnh nhân
ngoại trú vì các bệnh nhân này thường nhẹ,
triệu chừng lâm sang thường kín đáo khó phát
hiện
KẾT LUẬN
Các nguyên nhân khó thở ngoài hen và COPD rất đa dạng, tỷ lệ này thay đổi tùy theo hoàn cảnh nghiên cứu, văn hóa, xã hội
Tỷ lệ nữ có triệu chứng cơ năng khó thở cao gấp đôi nam
Tuổi của các bệnh nhân có nguyên nhân khó thở ngoài hen và COPD thường trẻ hơn
Triệu chứng cơ năng tương đối phong phú trong khi triệu chứng thực thể lại nghèo nàn Cần thực hiện hô hấp ký có thử thuốc dãn phế quản để giúp chẩn đoán phân biệt các nguyên nhân khó thở ngoài hen và COPD
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Management: A Consensus Statement American Thoracic
Society Am J Respir Crit Care Med, 159: 321-340
2 Charles J, Ng A, Britt H (2005) Presentations of shortness of
breath in Australian general practice Aust Fam Physician,
34(7): 520-521
Gastro-oesophageal reflux treatment for asthma in adults and
children Cochrane Database Syst Rev(2): CD001496
4 Hallett JS, Jacobs RL (1985) Recurrent acute bronchitis: the
association with undiagnosed bronchial asthma Ann Allergy,
55(4): 568-570
association between gastro-oesophageal reflux disease and
asthma: a systematic review Gut, 56(12): 1654-1664
6 Kenn K, Balkissoon R (2011) Vocal cord dysfunction: what do
we know? Eur Respir J, 37(1): 194-200
7 Lansing RW, Gracely RH, Banzett RB (2009) The multiple
dimensions of dyspnea: review and hypotheses Respir Physiol
Neurobiol, 167(1): 53-60
8 Nordenstedt H, Nilsson M, Johansson S, Wallander MA, Johnsen R, Hveem K, et al (2006) The relation between gastroesophageal reflux and respiratory symptoms in a population-based study: the Nord-Trondelag health survey
Chest, 129(4): 1051-1056
9 Pratter MR, Abouzgheib W, Akers S, Kass J, Bartter T (2011)
An algorithmic approach to chronic dyspnea Respir Med,
105(7): 1014-1021