Mục tiêu nghiên cứu nhằm khảo sát mức độ tương tác thuốc - thuốc có thể xảy ra (PDDIs) và đề xuất giải pháp khắc phục trong điều trị lao kháng đa thuốc (MDR-TB). Nghiên cứu tiến hành trên 393 hồ sơ bệnh án của các bệnh nhân MDR-TB được điều trị nội trú tại khoa B4 của Bệnh Viện Phạm Ngọc Thạch.
Trang 1KHẢO SÁT MỨC ĐỘ TƯƠNG TÁC THUỐC TRÊN BỆNH NHÂN LAO KHÁNG ĐA THUỐC TẠI BỆNH VIỆN PHẠM NGỌC THẠCH NĂM 2009 - 2011
Nguyễn Thắng**, Nguyễn Tuấn Dũng*, Nguyễn Huy Dũng***
TÓM TẮT
Mục tiêu: Khảo sát mức độ tương tác thuốc – thuốc có thể xảy ra (PDDIs) và đề xuất giải pháp khắc phục
trong điều trị lao kháng đa thuốc (MDR-TB)
Phương pháp: Nghiên cứu hồi cứu và mô tả cắt ngang 393 hồ sơ bệnh án của các bệnh nhân MDR-TB
được điều trị nội trú tại Khoa B4 của Bệnh Viện Phạm Ngọc Thạch từ năm 2009 đến năm 2011 được chọn ngẫu nhiên Các bệnh án được xử lý nhờ ba công cụ tra cứu tương tác thuốc là Drug Interaction Facts (Facts & Comparisons), Lexi-Interact (Lexi-Comp) và Interaction Checker (MIMS)
Kết quả: Các thuốc thường gặp tương tác cần giám sát/can thiệp nhất là: fluoroquinolon, kháng histamin
H 1 , gliclazid, aminoglycosid, cephalosporin, muối calcium, muối magnesium, insulin, nhóm antacid, muối sắt và acid para-aminosalicylic Tỷ lệ bệnh án có tương tác thuốc – thuốc cần giám sát/can thiệp là 39,44% (Lexi-Comp) Giải pháp được đề xuất là bảng tổng hợp các tương tác thuốc – thuốc thường gặp trong điều trị lao kháng đa thuốc
Kết luận: Nghiên cứu giúp cho thấy mức độ tương tác thuốc có thể xảy ra và đề xuất giải pháp để tăng hiệu
quả điều trị và giảm tác dụng có hại
Từ khóa: tương tác thuốc, lao kháng đa thuốc, giải pháp
ABSTRACT
EXTENT OF POTENTIAL DRUG INTERACTIONS IN PATIENTS WITH MULTIDRUG-RESISTANT
TUBERCULOSIS IN PHAM NGOC THACH HOSPITAL FROM 2009 TO 2011
Nguyen Thang, Nguyen Tuan Dung*, Nguyen Huy Dung
* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 17 - Supplement of No 4 - 2013: 105 - 110
Objectives: To evaluate the extent of potential drug–drug interactions (PDDIs) and to propose solution for
PDDIs in multi-drug resistant tuberculosis (MDR-TB) treatment
Methods: We conducted a retrospective, cross-sectional descriptive study including 393 MDR-TB patients
who had been hospitalized in the B4 Department of Pham Ngoc Thach Hospital from 2009 to 2011 The medical records were randomly collected and then analyzed by three drug interaction software programs: Drug Interaction Facts (Facts & Comparisons), Lexi-Interact (Lexi-Comp) and Interaction Checker (MIMS)
Results: The medications frequently involved in clinical significant PDDIs were fluoroquinolones, H 1
antihistamines, gliclazide, aminoglycosides, cephalosporins, calcium salts, magnesium salts, insulin, antacids, iron salts, and para-aminosalicylic acid Percentage of medical records having clinical significant PDDIs was 39.44% (Lexi-Comp) Proposed solution was the table of frequent PDDIs in MDR-TB treatment.
Conclusions: The study helped to understand clearly the extent of PDDIs and propose the solution to
improve efficiency and reduce adverse effects in MDR-TB treatment
Keywords: drug interactions, muti-drug resistant tuberculosis, solution
* Khoa Dược, Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh
Trang 2ĐẶT VẤN ĐỀ
Điều trị bệnh lao kháng đa thuốc đòi hỏi
người thầy thuốc phải có chuyên môn và sự
hiểu biết đầy đủ, chắc chắn về cơ địa người
bệnh cũng như các bệnh phối hợp và đặc biệt
là các thuốc được chỉ định đồng thời; kể cả
hiểu rõ tính năng của thuốc (chỉ định, chống
chỉ định, liều lượng thuốc, tác dụng phụ…)
bên cạnh đó, người bệnh cần được giải thích tỉ
mỉ về cách sử dụng thuốc hợp lý để đạt được
hiệu quả điều trị cao nhất và hạn chế tác dụng
phụ, độc tính của thuốc Đồng thời, vì có
nhiều thuốc được chỉ định cho bệnh nhân lao
kháng thuốc nên cần thiết phải giám sát bệnh
nhân khi bắt đầu điều trị với bất kỳ một thuốc
nào, bao gồm cả các thuốc được bán không
cần đơn như các dạng thuốc bổ sung vitamin
và chất khoáng, các thuốc kháng acid, hay các
tại, các nghiên cứu về phản ứng có hại nói
chung của thuốc kháng lao đã được báo cáo
nhiều; tuy nhiên, các nghiên cứu về tương tác
thuốc, đặc biệt là các thuốc kháng lao hàng II ít
tính cao và vấn đề tương tác với các thuốc
điều trị các bệnh kèm theo không dễ dự đoán
và ngăn ngừa được Chính vì vậy, chúng tôi
tiến hành đề tài với mục tiêu nghiên cứu là
khảo sát mức độ tương tác thuốc – thuốc có
thể xảy ra (PDDIs) và đề xuất giải pháp khắc
phục PDDIs trong điều trị lao kháng đa thuốc
(MDR-TB)
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Đối tượng khảo sát
Các hồ sơ bệnh án (393 hồ sơ bệnh án) của
các bệnh nhân lao kháng đa thuốc được điều
trị nội trú tại Khoa B4 của Bệnh Viện Phạm Ngọc Thạch từ năm 2009 đến 2011 được chọn ngẫu nhiên
Thiết kế nghiên cứu
Hồi cứu và mô tả cắt ngang
Xử lý số liệu
Xử lý số liệu bằng công cụ tra cứu tương tác thuốc Lexi-Interact (Lexi-Comp)
Phân tích số liệu
Dữ liệu thu thập được từ các phiếu khảo sát bệnh án, được xử lý dựa trên các công cụ tra cứu tương tác thuốc, sau đó được tổng hợp và phân tích thành các chỉ số khảo sát:
Tỷ lệ tương tác thuốc – thuốc phân theo các mức tương tác
Tần suất các cặp tương tác thuốc – thuốc cần giám sát/can thiệp
Tỷ lệ bệnh án có tương tác thuốc – thuốc cần giám sát/can thiệp
Đề xuất các giải pháp khắc phục tương tác thuốc – thuốc
Chú thích: Các tương tác cần giám sát/can
thiệp là các tương tác thỏa 2 điều kiện:
Mức nghiêm trọng từ Trung bình trở lên;
Mức chứng cứ từ Gần như chắc chắn (của Facts & Comparisons) hay Tốt (của Lexi-Comp
và MIMS) trở lên
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Tỷ lệ tương tác thuốc – thuốc phân theo mức tương tác
Tỷ lệ tương tác thuốc – thuốc phân theo mức
tương tác (xem Bảng 1) Tỷ lệ các cặp tương tác
thuốc – thuốc cần giám sát/can thiệp 65,42% Các cặp tương tác có mức nghiêm trọng trung bình
và nặng chiếm tỷ lệ cao 96%
Bảng 1: Tỷ lệ tương tác thuốc phân theo mức tương tác
Công cụ tra cứu Mức ý ghĩa Mức nghiêm trọng Mức chứng cứ Tần số Tỷ lệ (%)
Trang 3Công cụ tra cứu Mức ý ghĩa Mức nghiêm trọng Mức chứng cứ Tần số Tỷ lệ (%)
Chú thích: (n) Tổng số tương tác được phát hiện từ Lexi-Comp
Các cặp tương tác thuốc – thuốc cần giám sát/can thiệp
Bảng 2: Mười cặp tương tác cần giám sát/can thiệp có tần suất cao nhất
TT Thuốc 1 Thuốc 2 Tần số (N = 10641) Tần suất (%)
Chú thích: (N) Tổng số ngày điều trị của tất cả bệnh án được khảo sát
Mười cặp tương tác thuốc – thuốc cần giám
sát/can thiệp có tần số cao nhất được trình bày
trong Bảng 2 Cặp tương tác cần có sự giám sát
hay can thiệp của người điều trị chiếm tần suất
cao nhất là gliclazid - levofloxacin (4,03%)
Tỷ lệ bệnh án có tương tác thuốc – thuốc
cần giám sát/can thiệp
Kết quả: Tỷ lệ bệnh án có tương tác thuốc
được trình bày trong Bảng 3 Tỷ lệ bệnh án có
tương tác cần giám sát/can thiệp khá cao: 39,44%,
Bảng 3: Tỷ lệ bệnh án có tương tác thuốc cần giám
sát/can thiệp
Công cụ tra cứu tương tác thuốc
Bệnh án có tương tác thuốc cần giám sát/can thiệp
Tần số (n’ = 393) Tỷ lệ %
Chú thích: (n’) Tổng số bệnh án được khảo sát
Đề xuất giải pháp khắc phục tương tác thuốc trong điều trị lao kháng đa thuốc
Kết quả: Cách hạn chế các tương tác thuốc
thường gặp trong điều trị lao kháng đa thuốc được đề xuất trong Bảng 4
Trang 4Bảng 4: Bảng tổng hợp các tương tác thuốc – thuốc thường gặp trong điều trị lao kháng đa thuốc
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21
15
21
Chú thích:
A: Tương tác ở pha hấp thu M: Tương tác ở pha chuyển hóa D: Tương tác ở pha phân bố E: Tương tác ở pha thải trừ Mức nặng
Trang 5BÀN LUẬN
Tỷ lệ tương tác thuốc – thuốc phân theo
mức tương tác
Các tương tác thuốc – thuốc có mức nghiêm
trọng trung bình và nặng chiếm tỷ lệ 96% ở
Lexi-Comp Trong một nghiên cứu trên 1497 bệnh
nhân có chế độ ART năm 2010 tại Thụy Sĩ thì các
tương tác thuốc có khả năng xảy ra với mức độ
Nghiên cứu ở các khoa Tim Mạch, Nội Tiết và
Tiêu Hóa của Bệnh Viện Bạch Mai của Hoàng
Kim Huyền và Ngô Chí Dũng cho thấy tỷ lệ các
tương tác thuốc có ý nghĩa lâm sàng chiếm tỷ lệ
Ngọc Nhung trên bệnh nhân suy tim và của
Nguyễn Hoàng Yến tại Khoa ICU cũng cho tỷ lệ
các tương tác có mức nghiêm trọng trung bình
Như vậy, tỷ lệ tương tác thuốc có thể xảy ra có
mức độ nghiêm trọng trung bình và nặng chiếm
tỷ lệ cao ở nhiều khoa điều trị khác nhau
Các cặp tương tác thuốc – thuốc cần giám
sát/can thiệp
Ngoài các nhóm thuốc điều trị lao kháng
đa thuốc (nhóm fluoroquinolon, nhóm
aminoglycosid) thì còn có các thuốc điều trị
đái tháo đường (gliclazid, insulin), nhóm
nhóm antacid và đặc biệt các dạng bổ sung
chất khoáng (muối calcium, muối magnesium,
muối sắt) chiếm tần suất rất cao trong số các
cặp tương tác thuốc cần giám sát/can thiệp Do
đó, khi sử dụng các thuốc hay nhóm thuốc này
cần đặc biệt lưu ý khả năng tương tác thuốc
với mức độ nghiêm trọng từ trung bình đến
nặng có thể xảy ra và có thể làm giảm hiệu
quả điều trị hay tăng độc tính của thuốc
Tỷ lệ bệnh án có tương tác thuốc – thuốc
cần giám sát/can thiệp
Một số nghiên cứu của các tác giả khác cũng
cho kết quả tương tự: Nghiên cứu của Cristiano
Moura năm 2009 cho thấy tỷ lệ bệnh nhân có gặp
ít nhất 1 tương tác (mức nghiêm trọng Nặng hoặc
Trung bình và mức chứng cứ từ Gần như chắc
năm 2011 và của Hui-Ling Liao năm 2007 cũng
Giải pháp khắc phục tương tác thuốc trong điều trị lao kháng đa thuốc
Nhìn chung có một số cách để hạn chế các tương tác thuốc – thuốc có thể xảy ra hay giảm thiểu nguy cơ tương tác:
Tránh kết hợp và chọn thuốc thay thế: nếu
như tương tác thuốc nguy hiểm và tác dụng bất lợi vượt xa tác dụng điều trị
Điều chỉnh liều các thuốc: có thể tăng liều
hoặc giảm liều tùy vào chất gây tương tác, hậu quả tương tác và hiệu quả điều trị đạt được
Thay đổi thời điểm dùng thuốc: Cách này
thường gặp với các tương tác thuốc ở pha hấp thu và là một cách khá đơn giản để hạn chế tác hại của tương tác thuốc
Quản lý bệnh nhân chặt chẽ: Giám sát bệnh
nhân về hiệu quả điều trị, độc tính, tác dụng phụ của thuốc; đặc biết chú ý đến các đối tượng nguy
cơ qua đánh giá lâm sàng và cận lâm sàng; cần thiết có thể giám kiểm nồng độ thuốc trong máu
Điều trị bình thường như trước: Nếu phác đồ
điều trị đã phù hợp và tương tác thuốc không gây hậu quả lâm sàng đáng chú ý
KẾT LUẬN
Dựa trên kết quả khảo sát mức độ tương tác thuốc trên bệnh nhân lao kháng đa thuốc tại Bệnh Viện Phạm Ngọc Thạch năm 2009 – 2011 có thể kết luận những điểm sau: tỷ lệ các cặp tương tác có mức nghiêm trọng trung bình và nặng chiếm tỷ lệ cao: Lexi-Comp (96%) Cặp tương tác cần có sự giám sát hay can thiệp của người điều trị chiếm tần suất cao nhất là gliclazid-levofloxacin (4,03%) Tỷ lệ bệnh án có tương tác thuốc – thuốc cần giám sát/can thiệp là 39,44%
Đề xuất Bảng tổng hợp các tương tác thuốc – thuốc thường gặp trong điều trị lao kháng đa thuốc Kiến nghị đẩy mạnh sử dụng các công cụ
Trang 6tra cứu tương tác thuốc tại các khoa phòng điều
trị nhằm nâng cao hiệu quả điều trị và giảm
thiểu các tương tác có hại có thể xảy ra đến mức
thấp nhất Nên có các nghiên cứu tiến cứu và các
nghiên cứu can thiệp về lĩnh vực tương tác thuốc
được thực hiện Đồng thời, các nghiên cứu nên
mở rộng thêm về tương tác thuốc – thức ăn,
thuốc – thức uống bên cạnh các tương tác thuốc
– thuốc nhằm tìm ra những yếu tố nguy cơ có
thể ảnh hưởng đến hiệu quả và sự an toàn trong
điều trị lao kháng đa thuốc Các nghiên cứu phát
hiện các tác động bất lợi trên lâm sàng do tương
tác thuốc gây ra nhằm đưa ra giải pháp khắc
phục hiệu quả và kịp thời
TÀI LIỆU THAM KHẢO
potential drug-drug interactions in Swiss HIV Cohort Study,
Antiviral Therapy 15, International Medical Press, pp 413-423
with Length of Stay and Cost of Hospitalization, J Pharm
Pharmaceut Sci 12(3), pp 266 - 272
Drug-Resistant Tuberculosis: A Survival Guide for Clinicians,
Second Edition, San Francisco
Martindal trong duyệt tương tác thuốc tại một số khoa của Bệnh viện Bạch Mai, Tạp chí Dược học 375(47): 8-11
(DDIs) in nursing homes in Central Taiwan, Archives of Gerontology and Geriatrics 47, Elsevier Ireland, pp 99–107
interactions on in-patient medication prescriptions at Mbarara Regional Referral Hospital (MRRH) in western Uganda: prevalence, clinical importance and associated factors, African Health Sciences 11(3), pp 499 - 507
pháp khắc phục trong điều trị cho bệnh nhân tại Khoa Chăm Sóc Đặc Biệt - Bệnh Viện Đa Khoa Trung Ương Cần Thơ, Luận Văn Thạc Sĩ Dược Học, Trường Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh, Tp Hồ Chí Minh
giải pháp khắc phục tương tác trong điều trị suy tim tại Khoa Tim Mạch Bệnh Viện Nhân Dân Gia Định, Luận Văn Thạc Sĩ Dươc Học, Trường Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh,
Tp Hồ Chí Minh
10 Schluger NW et al (2012), Epidemiology and molecular mechanisms of drug-resistant tuberculosis, Semin Respir Crit Care Med 29(5): 499–524
Ngày nhận bài báo: 12.12.2012 Ngày phản biện nhận xét bài báo: 24.12.2012
Ngày bài báo được đăng: 10.03.2014