Bài viết khảo sát đặc điểm, đánh giá hiệu quả điều trị và tác dụng không mong muốn của bài thuốc Hoàng liên giải độc thang trên bệnh nhân (BN) bị bệnh trứng cá thể thông thường mức độ nhẹ và vừa.
Trang 1NHẬN XÉT ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ
ĐIỀU TRỊ BỆNH TRỨNG CÁ THỂ THÔNG THƯỜNG CỦA
BÀI THUỐC HOÀNG LIÊN GIẢI ĐỘC THANG
Đoàn Chí Cường*; Nguyễn Khoa Nguyên**
TÓM TẮT
Mục tiêu: khảo sát đặc điểm, đánh giá hiệu quả điều trị và tác dụng không mong muốn của
bài thuốc Hoàng liên giải độc thang trên bệnh nhân (BN) bị bệnh trứng cá thể thông thường
mức độ nhẹ và vừa Đối tượng và phương pháp: nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mở, theo dõi
dọc trước và sau điều trị cho 40 BN được chẩn đoán bệnh trứng cá thể thông thường mức độ
vừa và nhẹ, điều trị tại Bệnh viện Y Dược học Dân tộc TP Hồ Chí Minh từ 12 - 2016 đến
5 - 2017 Kết quả và kết luận: bệnh trứng cá gặp ở nữ nhiều hơn nam, tuổi từ 15 - 20 (55%),
một số yếu tố thuận lợi phát bệnh thường gặp là stress, thức khuya, thích ăn cay, béo, ngọt; vị trí
tổn thương hay gặp ở mặt (97,5%); tổn thương cơ bản thường gặp viêm nông và nhân trứng cá;
thể bệnh Y học Cổ truyền (YHCT) hay gặp là thể thấp nhiệt Sau điều trị liên tục 28 ngày: 21 BN
có hiệu quả cao (52,5%), 16 BN có hiệu quả (40%) và 3 BN không hiệu quả (7,5%) (p < 0,05) Bài
thuốc an toàn, không thấy xuất hiện các tác dụng phụ như dị ứng, chướng bụng, rối loạn tiêu hóa
* Từ khóa: Bệnh trứng cá; Hoàng liên giải độc thang; Hiệu quả điều trị
Remarks on Clinical Features and Evaluation of Treatment
Efficacy of the Remedy “Hoang Lien Giai Doc Thang” on Acne
Summary
Objectives: To study clinical features and assess treatment efficacy and unexpected effects
of the remedy “Hoang Lien Giai Doc Thang” in patients with mild and moderate acne Subjects
and methods: The open clinical trial with a comparison of pre-and post-treatment on 40 patients
whose illness was diagnosed as mild and moderate acne The patients were treated at
Hochiminh City Hospital of Traditional Medicine and Pharmacy from December 2016 to May
2017 Results and conclusions: Acne was more common in women than men at the age of 15 -
20 years old (55%) and was chiefly caused by stress, staying up late and habit of spicy, fatty
and sweet food consumption; mainly on the face (97.5%); the most encountered lesions were
shallow inflammation and inflamed blackheads; the common symptom is the low body
temperature one After 28-day consecutive treatment, high efficacy was achieved in 21 patients
(52.5%) The remedy brought good effect for 16 patients (40%) and inefficiency was found in
3 patients (7.5%) (p < 0.05) The remedy is safe for patients and has no adverse effects such as
allergy, flatulence, digestive disorder, etc
* Keywords: Acne; Hoang Lien Giai Doc Thang remedy; Efficacy
* Bệnh viện Quân y 103
** Bệnh viện Y Dược học Dân tộc TP Hồ Chí Minh
Người phản hồi (Corresponding): Đoàn Chí Cường (cuonghieu103@gmail.com)
Ngày nhận bài: 16/10/2017; Ngày phản biện đánh giá bài báo: 09/12/2017
Ngày bài báo được đăng: 18/12/2017
Trang 2ĐẶT VẤN ĐỀ
Trứng cá là bệnh rất hay gặp ở lứa
tuổi thanh, thiếu niên, nhất là ở tuổi dậy
thì, 80% người trưởng thành bị bệnh
trứng cá Bệnh có biểu hiện lâm sàng đa
dạng với nhiều hình thái tổn thương
Bệnh thường xuất hiện ở mặt, ngực,
lưng, vai, tiến triển từng đợt, dai dẳng,
gây ảnh hưởng đến tâm, sinh lý và chất
lượng sống của người bệnh [1]
Hiện nay, phương pháp chính điều trị
trứng cá là dùng kháng sinh tại chỗ, kháng
sinh toàn thân, retinoid nhưng tác dụng phụ
hay gặp với tỷ lệ khá cao, gây lo ngại nhiều
cho BN trứng cá ở lứa tuổi thanh thiếu
niên, tuổi đang phát triển Vì vậy, lựa chọn
một phương pháp điều trị hiệu quả mang
tính an toàn mà ít tác dụng không mong
muốn, phù hợp với lứa tuổi thanh thiếu niên
đang được nhiều người quan tâm [2]
Qua nhiều năm điều trị, theo dõi lâm
sàng bệnh trứng cá tại Bệnh viện Y Dược
học Dân tộc TP Hồ Chí Minh bằng bài
thuốc cổ phương “Hoàng liên giải độc
thang” thấy hiệu quả khả quan, dùng lâu
dài và ít tác dụng không mong muốn Tuy
nhiên, chưa có nghiên cứu cơ bản đánh
giá tác dụng của bài thuốc Do vậy, chúng
tôi tiến hành đề tài này nhằm:
- Khảo sát đặc điểm và đánh giá hiệu
quả điều trị của bài thuốc Hoàng liên giải
độc thang trên bệnh trứng cá thể thông
thường mức độ nhẹ và vừa
- Đánh giá tác dụng không mong muốn
của bài thuốc
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU
1 Chất liệu nghiên cứu
Bài thuốc cổ phương Hoàng liên giải
độc thang (Hoàng liên 12 g, Hoàng cầm
12 g, Hoàng bá 12 g, Chi tử 08 g), sử dụng dưới dạng nước sắc bằng nồi đun điện mã hiệu MTS Boiler trong 2,5 giờ, cô đặc còn 180 ml, đóng chai và hấp tiệt trùng bằng nồi hấp y tế mã hiệu SA-500ABW ở 1210C trong 30 phút, bảo quản ở ngăn mát tủ lạnh 2 - 80C
2 Đối tượng nghiên cứu
40 BN được chẩn đoán trứng cá thể thông thường mức độ vừa và nhẹ, điều trị ngoại trú tại Khoa Khám bệnh Đa khoa, Bệnh
viện Y Dược học Dân tộc TP Hồ Chí Minh
* Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh trứng cá thông thường:
- Theo tiêu chuẩn Nguyễn Văn Út (2002) [3]:
+ Tổn thương cơ bản là nhân trứng cá: mụn đầu trắng, mụn đầu đen sẩn viêm, mụn mủ, cục, nang
+ Vị trí tổn thương thường khu trú ở vùng da dầu: mặt, ngực, lưng, vai, đầu cánh tay
- Phân độ bệnh theo Karen Macoy (2008): + Mức độ nhẹ: tổng số lượng tổn thương < 30
+ Mức độ vừa: 30 - 125 tổng số lượng tổn thương
- Thể bệnh theo YHCT [4]: phân làm 4 thể:
+ Phong nhiệt: mọc nhiều mụn đầu trắng hoặc mụn đầu đen, kèm theo nốt màu đỏ, sắc mặt đỏ, da nóng, hơi thở nóng, có thể có đau ngứa Hai bên lưỡi và đầu lưỡi đỏ, rêu vàng mỏng, mạch sác + Thấp nhiệt: da nhờn bóng, các mụn bọc, mụn mủ có tính chất đau, có thể có đóng vảy, đóng cục, kèm theo miệng hôi,
táo bón, tiểu đỏ, lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt
Trang 3+ Huyết ứ hoặc đàm ngưng: tổn
thương da ở dạng đóng vảy, đóng cục,
nang bọc, sắc sạm tối, hay tái phát, dễ
tạo thành sẹo; nang bọc cứng, chất lưỡi
sạm tối, có điểm ứ huyết hoặc ban ứ,
mạch sác hoặc nang bọc mềm, hình tròn,
trơn bóng, đầy bụng, đi tiêu lỏng, rêu
bóng hoặc nhớt, mạch hoạt
+ Xung nhâm thất điều: gặp ở BN nữ
trước kỳ kinh đều có bệnh diễn tiến nặng
thêm, các nốt mọc nhiều ở xung quanh miệng
và cằm; hoặc có kèm theo rối loạn kinh
nguyệt, bụng dưới đau chướng, mạch huyền
* Tiêu chuẩn chọn BN:
- Từ 15 - 30 tuổi (nếu từ 15 - 18 tuổi
phải được sự đồng ý của bố mẹ hoặc
người giám hộ)
- Phù hợp với tiêu chuẩn chẩn đoán
của Tây y
- Mức độ vừa và nhẹ
- Các thể bệnh của YHCT
- Đồng ý, tự nguyện tham gia nghiên cứu
* Tiêu chuẩn loại trừ:
- < 15 tuổi và ≥ 30 tuổi
- Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú
- Dị ứng với bất cứ thành phần nào
của thuốc, suy giảm nghiêm trọng chức
năng gan, thận
- Bệnh trứng cá liên quan đến hóa chất nghề nghiệp hoặc do dùng thuốc và các thể bệnh trứng cá khác
- Không hợp tác nghiên cứu, điều trị không liên tục, không đầy đủ dữ liệu nghiên cứu
3 Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu lâm sàng mở, tiến cứu, theo dõi dọc, so sánh trước, sau điều trị
- Phương pháp điều trị:
BN đều được khám, làm xét nghiệm đầy đủ, ghi các số liệu đã thu thập theo mẫu phiếu nghiên cứu thống nhất phù hợp với mục tiêu nghiên cứu
BN được uống ngày 1 chai 180 ml, chia làm 2 lần, sáng, chiều, trước ăn
30 phút; liệu trình điều trị 28 ngày
- Chỉ tiêu theo dõi:
+ Tổn thương cơ bản của mụn trứng
cá (vị trí, tính chất, mật độ…, có chụp ảnh minh chứng) tại thời điểm trước điều trị, sau 14 ngày, 28 ngày điều trị
+ Thay đổi các triệu chứng lâm sàng khác như chướng bụng, rối loạn đại tiện, mẩn ngứa, dị ứng
+ Các xét nghiệm sinh hóa trước và sau 28 ngày điều trị
- Đánh giá kết quả:
Đánh giá hiệu quả điều trị dựa trên giảm phần trăm số lượng tổn thương
Số nhân mụn trước điều trị - Số nhân mụn sau điều trị Hiệu quả điều trị =
Bảng 1:
* Phương pháp xử lý số liệu: phân tích số liệu theo phần mềm SPSS 18
Trang 4KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
1 Đặc điểm chung của nhóm BN nghiên cứu
* Đặc điểm cá thể (n = 40):
Bảng 2:
Giới
Tuổi
Nghề nghiệp
Thời gian mắc bệnh
Yếu tố thuận lợi
Bệnh trứng cá hay gặp ở nữ hơn nam, độ tuổi thường mắc 15 - 20, nghề nghiệp hay gặp là công chức, viên chức, thời gian mắc bệnh thường > 2 năm, một số yếu tố thuận lợi phát bệnh thường gặp là stress, thức khuya, thích ăn cay, béo, ngọt
* Vị trí tổn thương:
Vị trí tổn thương hay gặp là ở mặt (39 BN = 97,5%), ở lưng kết hợp các vị trí:
3 BN (7,5%); ở ngực: 4 BN (10,0%)
* Tổn thương cơ bản:
Bảng 3:
Số lượng tổn
thương
Tổn thương cơ bản thường gặp là viêm nông và nhân trứng cá
* Thể bệnh YHCT (n = 40):
Thể bệnh thường gặp là thể thấp nhiệt (22 BN = 55%), tiếp theo là huyết ứ hoặc đàm ngưng: 9 BN (22,5%), phong nhiệt: 8 BN (20%); xung nhâm thất điều: 1 BN (2,5%)
Trang 52 Hiệu quả điều trị
* Đánh giá cải thiện về số lượng tổn thương (n = 40):
Bảng 4:
Thời điểm
Tổn thương
Trước điều trị
Số lượng các loại tổn thương và tổng tổn thương đều giảm dần sau 14 và 28 ngày điều trị, khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,005; 0,05)
* Đánh giá hiệu quả điều trị (n = 40):
Bảng 5:
Hiệu quả
< 0,05
Hiệu quả điều trị tăng dần theo thời gian (từ 12,5% ở T14 lên 52,5% ở T28 và giảm tỷ
lệ BN điều trị không hiệu quả từ 50% ở T14 xuống 7,5% ở T28, khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05)
BN Lê Thị Minh T 18 tuổi BN Đặng Thị Ngọc L 27 tuổi
(trước và sau điều trị) (trước và sau điều trị)
Trang 63 Các tác dụng không mong muốn
* Thay đổi một số chỉ tiêu sinh hóa trước, sau điều trị (n = 40):
Bảng 6:
* Tác dụng không mong muốn:
Trong suốt quá trình điều trị, không gặp bất kỳ các biểu hiện không mong muốn như rối loạn đại tiện, dị ứng
BÀN LUẬN
Đa số BN khởi bệnh bắt đầu và phát
triển ở độ tuổi 13 - 25, sau đó giảm dần,
nữ mắc bệnh sớm hơn và nhiều hơn nam
Điều này có thể được giải thích: ở độ tuổi
này, cơ thể phát triển mạnh, tăng tiết nội
tiết, trong đó quan trọng là androgen,
chính hormon này tác động lên tuyến bã
làm tuyến bã tăng kích thước và tăng
hoạt động, tiết ra nhiều chất bã, thuận lợi
cho tổn thương trứng cá hình thành và
phát triển Do thời kỳ này, các tuyến nội
tiết hoạt động mạnh, tăng tiết hormon
sinh dục (androgen) Đồng thời với tăng
hoạt động các tuyến nội tiết, bài tiết chất
bã cũng đạt đỉnh cao ở tuổi trưởng thành
Tuy nhiên, theo thời gian, các tế bào biểu
bì tự thích ứng với testosterol bằng một
số con đường, đồng thời hoạt động của
tuyến bã cũng giảm dần, đây là yếu tố
làm bệnh trứng cá giảm dần theo tuổi
Trứng cá cũng tự thuyên giảm nhiều ở độ
tuổi 25, tương ứng với giai đoạn thiểu
năng kích tố dục [2]
Theo YHCT, nguyên nhân gây bệnh trứng cá chủ yếu là do thấp nhiệt, đàm thấp, huyết ứ, nhiệt độc gây nên, trong đó nguyên nhân ban đầu thường do thấp nhiệt [4] Trong nghiên cứu của chúng tôi, thể thấp nhiệt là thể hay gặp nhất, phương pháp điều trị với thể này là thanh trừ thấp nhiệt Trong 4 vị, bài thuốc Hoàng liên giả độc thang có 3 vị thuộc nhóm thanh nhiệt táo thấp, 1 vị thanh nhiệt tả hỏa Do đó, bài thuốc đạt hiệu quả cao với thể thấp nhiệt Nghiên cứu về tác dụng dược lý Y học Hiện đại cho thấy các
vị thuốc của bài thuốc Hoàng liên giải độc thang là Hoàng liên, Hoàng bá, Hoàng cầm, Chi tử… đều có tác dụng ức chế và diệt nhiều loại vi khuẩn, đặc biệt đối với liên cầu, trực khuẩn, tụ cầu gây bệnh ngoài da Như vậy, xét về biện chứng theo YHCT hay tác dụng dược lý theo
Y học Hiện đại, bài thuốc đều có tác dụng điều trị bệnh trứng cá Vì vậy, kết quả nghiên cứu cho thấy bài thuốc đạt hiệu quả điều trị cao
Trang 7Kết quả nghiên cứu của chúng tôi phù
hợp với Hạ Phong, Lưu Kỷ Thanh dùng
bài Hoàng liên giải độc thang uống kết
hợp với Song bá tán bôi ngoài điều trị
mụn trứng cá thể thông thường hiệu quả
đạt 96,8% [5]; Hồ Tân Hà, Châu Vệ Đông:
Ngũ vị tiêu độc ẩm kết hợp Hoàng liên
giải độc thang điều trị 30 trường hợp mụn
trứng cá thể thông thường có hiệu quả
100% [6]
KẾT LUẬN
* Đặc điểm lâm sàng và hiệu quả điều
trị bệnh trứng cá thể thông thường của
bài thuốc Hoàng liên giải độc thang:
- Bệnh trứng cá thường gặp ở BN nữ
(65%) lứa tuổi 15 - 20, thời gian mắc bệnh
> 2 năm (77,5%), các yếu tố thuận lợi hoặc
làm bệnh nặng hơn thường gặp nhất là
thức khuya, hay ăn cay nóng ngọt, bị stress
- Vị trí tổn thương hay gặp là vùng mặt
(97,5%), thương tổn viêm nông hay gặp
nhất (100%); thể bệnh theo YHCT hay
gặp là thể thấp nhiệt (55%)
- Sau 28 ngày điều trị, 21 BN đạt hiệu
quả khá (52,5%), 16 BN hiệu quả trung
bình (40%), tổng hiệu quả đạt 92,5%;
khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05)
* Tác dụng không mong muốn:
Trong quá trình điều trị, không thấy xuất hiện tác dụng không mong muốn như rối loạn tiêu hóa, dị ứng ; không làm thay đổi có ý nghĩa các chỉ số sinh hóa (p > 0,05)
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ Y tế Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh da liễu 2015, tr.23-27
2 Lê Kinh Duệ Bệnh trứng cá Bách khoa
thư bệnh học Nhà xuất bản Giáo dục Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh 2008, tập 3, tr.72-74
3 Nguyễn Văn Út Chẩn đoán bệnh trứng
cá thông thường Bài giảng bệnh Da liễu NXB Y học 2002
4 Trịnh Tiêu Mạc Nguyên tắc chỉ đạo
nghiên cứu lâm sàng thuốc Đông dược, Tân dược NXB Bộ Y tế Trung Quốc
5 Hạ Phong Đánh giá hiệu quả phương
pháp dùng Hoàng liên giải độc thang uống trong kết hợp gia vị Song bá tán bôi ngoài điều trị bệnh trứng cá Quốc Y quốc Dược Thời Trân 2012, 7 (23)
6 Hồ Tân Hà, Châu Vệ Đông Ngũ vị tiêu
độc ẩm kết hợp Hoàng liên giải độc thang điều trị 30 ca bệnh trứng cá Trung y Liêu Ninh 2014, 30 (11)