Khảo sát kỹ năng bán thuốc trị cảm cúm của nhân viên tại một số nhà thuốc trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh

Nghiên cứu thực hiện nhằm khảo sát kỹ năng bán thuốc điều trị cảm cúm của nhân viên tại một số nhà thuốc trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Thông tin sử dụng cho nghiên cứu được thu thập thông qua quá trình nhóm nghiên cứu tiến hành mua thuốc trực tiếp tại 340 nhà thuốc trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh theo kịch bản được thiết kế cho nghiên cứu, trong giai đoạn 05-08/2017

KHẢO SÁT KỸ NĂNG ÁN THUỐC TRỊ CẢM CÚM

CỦA NHÂN VIÊN TẠI MỘT SỐ NHÀ THUỐC TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Hoàng Thy Nhạc Vũ*, Trần Văn iển*, Cù Thanh Tuyền*, Phan Thị Thanh Nhàn*, Lê ThànhDuy*

TÓM TẮT

Mở đầu: Việc hiểu được tình hình thực tế của hoạt động bán lẻ thuốc là yếu tố quan trọng giúp nhà quản lý

v| người phụ trách chuyên môn của nhà thuốc nâng cao chất lượng hoạt động tại nhà thuốc, đảm bảo sử dụng thuốc an toàn, hợp lý và hiệu quả

Mục tiêu: Nghiên cứu thực hiện nhằm khảo sát kỹ năng b{n thuốc điều trị cảm cúm của nhân viên tại một

số nhà thuốc trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh

Phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang, được thực hiện thông qua mô tả hành vi bán thuốc

của nhân viên nhà thuốc Thông tin sử dụng cho nghiên cứu được thu thập thông qua quá trình nhóm nghiên cứu tiến hành mua thuốc trực tiếp tại 340 nhà thuốc trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh theo kịch bản được thiết kế cho nghiên cứu, trong giai đoạn 05-08/2017

Kết quả: Trung bình, các nhân viên nhà thuốc thực hiện được 41% các kỹ năng do nghiên cứu đặt ra Trong

đó, kỹ năng cung cấp thông tin cho người mua thuốc được hoàn thành 55%, kỹ năng khai th{c thông tin người mua thuốc được hoàn thành 39%, kỹ năng ra lẻ thuốc được hoàn thành 15% Kỹ năng về khai thác về tiền sử dị ứng và tiền sử bệnh, cung cấp giá thuốc, cung cấp thông tin về tương t{c thuốc, và thông tin trên bao bì thuốc không được nhân viên nhà thuốc thực hiện Thông thường, nhân viên nhà thuốc chỉ khai th{c được từ 40% đến 80% triệu chứng điển hình của cảm cúm (chiếm 78%), chỉ có 8% nhân viên nhà thuốc khai th{c đủ 100% triệu chứng Các thuốc được bán nhiều trong điều trị cảm cúm là thuốc hạ sốt (82%) và kháng histamin (71%) Trong trường hợp người bệnh có viêm họng, các thuốc được nhân viên nhà thuốc thường bán bao gồm thuốc kháng sinh, kháng viêm, thuốc ho, thuốc long đờm, trong đó nh}n viên thường phối hợp 5 thuốc (32%) hoặc 6 thuốc (30%) Đối với trường hợp người bệnh không bị viêm họng, thuốc được nhân viên bán nhiều nhất là thuốc kháng histamin và vitamin C, trong đó 61% trường hợp là phối hợp 3 loại thuốc

Kết luận: Kết quả nghiên cứu đã nêu lên được một phần thực trạng kỹ năng của nhân viên bán thuốc cảm

cúm tại các nhà thuốc trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh Đ}y l| cơ sở khoa học giúp cho cán bộ quản lý có thêm thông tin cần thiết trong việc đ{nh gi{ v| có biện ph{p điều chỉnh kịp thời trong chính sách quản lý hoạt động bán lẻ tại các nhà thuốc tại Việt Nam

Từ khóa: Thành phố Hồ Chí Minh, nhân viên nhà thuốc, bán lẻ thuốc, cảm cúm, kháng sinh

ABSTRACT

SURVEY ON MEDICINE FOR THE FLU RETAIL SKILLS OF THE STAFF

IN SOME DRUG STORES AT HO-CHI-MINH CITY

Hoang Thy Nhac Vu, Tran Van Hien, Cu Thanh Tuyen, Phan Thi Thanh Nhan, Le Thanh Duy

* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Supplement Vol 22 - No 1- 2018:267 - 272

Background: Catching up the realities of drug retail operations is important factor so that managers and

drug store owers enhance operation quality in drug retail and ensure the safety, rationality and efficiency in drug

*Khoa Dƣợc, Đại học Y Dƣợc Thành phố Hồ Chí Minh

Nghiên cứu Y học Y Học TP Hồ Chí Minh * Phụ Bản Tập 22 * Số 1 * 2018

utilization

Objective: The research aims to study medicine for the flu retail skills of the staff in some drug stores at

Ho-Chi-Minh city

Method: A cross-sectional, carried out through describing drug selling behavior of drug store staff The

information in the study was collected through purchase processes at 340 drug stores at Ho-Chi-Minh city from 05/2017 to 08/2017

Results: In average, 41% drug retail skills posed by the study were carried out by the staff In there,

information providing skills were 55% accomplished, information exploiting skills were 39% accomplished and drug-out skills were 15% accomplished History of allergic exploitation, history of disease exploitation, providing drug prices, providing drug interactions and information on retail package were not effectuated by the staff In general, the staff exploited from 40% to 80% of the typical flu symptoms (accounted for 78%), only 8% staff exploited thoroughly 100% symptoms The drugs frequently sold in flu treatment were antipyretic (82%) and antihistamine (71%) In case the patient having a sore throat, the staff frequently sold antibiotic, anti-inflammatory, cough medicine, expectorant and combined 5 (32%) or 6 drugs (30%) while selling antihistamine, vitamin C and combining 3 drugs (61%) in case patient doing not have a sore throat

Conclusion: The study reported a part of the realities of drug retail skills of the staff at drug stores at Ho Chi

Minh city, providing scientific basis so that managers have more information to assess and devise solutions in retail management policy at drug stores in Vietnam

Keywords: Ho-Chi-Minh city, drug store staff, drug retail, flu, antibiotic

ĐẶT VẤN ĐỀ

Cảm cúm là một bệnh về đường hô hấp khá

phổ biến Bệnh có thể mắc qu nh năm, nhiều

nhất l| gi i đoạn chuyển mùa, khi thời tiết thay

đổi với nhiệt độ lúc nóng, lúc lạnh, nắng mư

thất thường v| đặc biệt là khi hệ miễn dịch của

cơ thể yếu đi(3) Do cảm cúm thường có nhiều

biểu hiện nhẹ với các triệu chứng rất phổ biến

như sốt, ho dai dẳng trong một vài ngày nên

nhiều người chủ quan cho rằng bệnh sẽ tự khỏi

nên kh ng đến cơ sở y tế kh{m Th y v|o đó,

người bệnh thường tự đến mua thuốc ở các nhà

thuốc gần nhà Các thuốc điều trị triệu chứng

cảm cúm thường gặp là paracetamol, thuốc ho,

long đờm Kháng sinh kh ng được sử dụng nếu

người bệnh thật sự không bị nhiễm khuẩn Tuy

nhiên, thực tế khi mua thuốc trị cảm cúm tại Việt

nam, kháng sinh vẫn được bán một cách tự do

không theo chỉ định củ b{c sĩ Đ}y l| một trong

những nguyên nhân dẫn đến việc đề kháng

kháng sinh Theo thống kê của Tổ chức y tế thế

giới, Việt Nam là một trong những nước có tình

hình đề kháng kháng sinh cao(4) Để đảm bảo

việc sử dụng kháng sinh nói riêng và sử dụng thuốc nói chung được an toàn, hợp lý, và hiệu quả tại c{c cơ sở bán lẻ thuốc, Bộ Y tế đã b n hành Quyết định số 11/2007/QĐ-BYT(1) và Thông

tư 46/2011/TT-BYT(2) để quy định về những nguyên tắc thực hành tốt tại nhà thuốc Tuy nhiên, hiện nay, trình độ và kỹ năng của nhân viên bán thuốc tại các nhà thuốc chư có sự đồng đều, dược sĩ đại học trực tiếp đứng b{n v| tư vấn sử dụng thuốc chiếm tỉ lệ thấp, đ số người b{n có trình độ trung cấp, việc bán thuốc chủ yếu phụ thuộc vào kinh nghiệm củ người bán(5) Bên cạnh đó, kh ng ít người bệnh tự điều trị và

tự ý mua thuốc, sử dụng theo “kinh nghiệm bản th}n” m| kh ng cần bất cứ sự tư vấn nào, thậm chí tự mua các loại kháng sinh để uống, góp phần vào việc l|m tăng tình trạng đề kháng kháng sinh ngày càng nghiêm trọng như hiện

n y Để có thêm những th ng tin đầy đủ về tình hình này, chúng tôi thực hiện nghiên cứu khảo sát kỹ năng b{n thuốc điều trị cảm cúm của nhân viên tại một số nhà thuốc trên địa bàn thành phố

Hồ Chí Minh

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu mô tả cắt ng ng, được thực hiện

thông qua mô tả hành vi bán thuốc của nhân

viên nhà thuốc Th ng tin được thu thập thông

qua việc mua thuốc thực tế tại nhà thuốc theo

một kịch bản đã được thiết kế sẵn Việc mua

thuốc được tiến hành tại các nhà thuốc trên địa

bàn thành phố Hồ Chí Minh, trong thời gian từ

05/2017 đến 08/2017 Sử dụng phương ph{p

chọn mẫu thuận tiện, nghiên cứu chọn khoảng

10% nhà thuốc so với số lượng nhà thuốc đ ng

hoạt động tại thành phố Hồ Chí Minh tại thời

điểm khảo sát Các nhà thuốc được chọn theo

phương ph{p thuận tiện trên nguyên tắc đảm

bảo có sự phân bố lượt mua thuốc ở nhiều quận,

huyện khác nhau Số nhà thuốc mà nhóm nghiên

cứu đến thực hiện kịch bản mua thuốc và thu

thập thông tin cho nghiên cứu là 340 nhà thuốc

Tại mỗi nhà thuốc, nhóm nghiên cứu chỉ thực

hiện duy nhất một lượt mua thuốc

Thu thập, tổng hợp thông tin

Kịch bản được nhóm nghiên cứu xây dựng

dựa trên những tiêu chí cụ thể đ{nh gi{ kỹ năng

cần có của nhân viên nhà thuốc Sau khi kịch bản

được xây dựng, nhóm nghiên cứu thử kịch bản

tại 10 nhà thuốc và tiến hành bổ sung và hoàn

thiện kịch bản Với kịch bản đã ho|n chỉnh,

nhóm nghiên cứu đã tiến hành mua thuốc theo

kịch bản ở 340 nhà thuốc trên địa bàn thành phố

Hồ Chí Minh Thời điểm mua thuốc được phân

bố đều để đảm bảo tỉ lệ lượt mua thuốc của

nhóm nghiên cứu ở c s{ng, c trư v| c chiều

tối l| tương đương nh u Có 2 tình huống mua

thuốc được thực hiện, khác nhau ở triệu chứng

củ người bệnh khi mua thuốc Mỗi tình huống

sẽ được thực hiện 170 lần Kỹ năng của nhân

viên nhà thuốc được đ{nh gi{ qu 3 tiêu chí cụ

thể bao gồm kỹ năng kh i th{c th ng tin người

bệnh, kỹ năng cung cấp thông tin và kỹ năng r

lẻ trong cả 2 tình huống Các tiêu chí khảo sát kỹ

năng của nhân viên bán thuốc được dựa vào

nguyên tắc, tiêu chuẩn “Thực hành tốt nhà

thuốc” do ộ Y tế b n h|nh trong Th ng tư số 46/2011/TT-BYT(3)

C{c th ng tin liên qu n đến kỹ năng m| nhân viên thực hiện được sẽ được người khảo s{t đóng v i người mua thuốc đ{nh v|o phiếu thu thập thông tin sau khi tiến hành mua thuốc Ứng với mỗi hoạt động đ{p ứng kỹ năng cần có

mà nhân viên thực hiện được sẽ được 1 điểm Cơ cấu điểm kỹ năng của nhân viên nhà thuốc được chia thành 3 phần, tổng điểm kỹ năng = Điểm kỹ năng kh i th{c th ng tin + Điểm kỹ năng cung cấp th ng tin v| hướng dẫn sử dụng thuốc + Điểm kỹ năng r lẻ = 6 + 11 + 5 = 22 điểm)

Kỹ năng của nhân viên sẽ được đ{nh gi{ thông qua tỉ lệ phần trăm m| nh}n viên đạt được

so với yêu cầu chung trong từng nhóm kỹ năng C{ch đ{nh gi{ cụ thể như s u: 1 nh}n viên đạt 100% yêu cầu về kỹ năng b{n thuốc nếu đạt 22 điểm; 2 nh}n viên đạt 100% yêu cầu về kỹ năng khai thác thông tin nếu đạt 6 điểm; (3) nhân viên đạt 100% yêu cầu về kỹ năng cung cấp thông tin v| hướng dẫn sử dụng thuốc nếu đạt 11 điểm;

4 nh}n viên đạt 100% yêu cầu về kỹ năng r lẻ nếu đạt 5 điểm Bên cạnh các kỹ năng chung, đối với kỹ năng kh i th{c th ng tin m| cụ thể liên

qu n đến triệu chứng người bệnh, 5 triệu chứng chính mà nhân viên bán thuốc cần phải khai thác được ở người bệnh l| có ho kh ng, có đờm không, có sốt kh ng, có đ u r{t họng không, có hắt hơi sổ mũi kh ng

Thống kê và xử lý số liệu

Dữ liệu được tổng hợp và xử lý bằng Excel, nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê cơ bản để mô tả dữ liệu thông qua tần số và tỉ lệ % đối với giá trị phân loại, thông qua giá trị trung bình đối với biến định lượng Việc so sánh khả năng kh i th{c c{c triệu chứng củ người bệnh khi b{n h|ng được thực hiện bằng phép kiểm chi bình phương, với p <0,05 ứng với sự khác biệt có

ý nghĩ thống kê

Nghiên cứu Y học Y Học TP Hồ Chí Minh * Phụ Bản Tập 22 * Số 1 * 2018

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Mô tả chung về kỹ năng án thuốc của nhân

viên nhà thuốc

Trung bình, nhân viên trong mẫu nghiên

cứu thực hiện được 41% các kỹ năng m| nghiên

cứu đặt ra, với tỉ lệ hoàn thành các kỹ năng kh i

th{c th ng tin người bệnh, kỹ năng cung cấp

th ng tin cho người bệnh và kỹ năng r lẻ thuốc

lần lượt là 39%, 55%, 15% Trong 6 yêu cầu về kỹ

năng kh i th{c th ng tin người bệnh, 2 yêu cầu

kh ng được nhân viên nhà thuốc thực hiện là

khai thác về tiền sử dị ứng và khai thác về tiền

sử bệnh Trong 11 yêu cầu về kỹ năng cung cấp

th ng tin cho người bệnh, 3 yêu cầu được tất cả

nhân viên nhà thuốc trong mẫu nghiên cứu thực

hiện là cung cấp về cách dùng thuốc, cung cấp

về liều dùng thuốc 1 lần, và cung cấp về số lần

dùng trong ngày; có 2 yêu cầu kh ng được thực

hiện là cung cấp giá thuốc và cung cấp thông tin

về tương t{c thuốc Trong 5 yêu cầu về kỹ năng

ra lẻ, không có nhân viên nhà thuốc nào ghi

thông tin thuốc trên bao bì thuốc và 48% nhân viên nhà thuốc sử dụng bao gói kín khí khi ra lẻ thuốc (Hình 1)

Mô tả việc khai thác triệu chứng người bệnh khi bán thuốc trị cảm cúm của nhân viên nhà thuốc

Trong số 5 triệu chứng điển hình của cảm cúm ho, đờm, sốt, rát họng, hắt hơi , có 8% nh}n viên nhà thuốc kh i th{c đầy đủ 5 triệu chứng, 33% nhân viên khai thác 3 triệu chứng và 2% nhân viên không khai thác triệu chứng nào (Hình 2)

Các triệu chứng được khai thác nhiều nhất trong cả h i trường hợp có và không có viêm họng là ho (72%), rát họng (65%) và sốt (60%) So sánh việc khai thác các triệu chứng ho, có đờm, rát họng và hắt hơi của nhân viên giữa hai tình huống người bệnh có viêm họng và không có viêm họng, kết quả cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩ thống kê (p<0,05) (Bảng 1)

Bảng 1: Mô tả tỉ lệ nhân viên nhà thuốc có thực hiện khai thác triệu chứng khi bán thuốc trị cúm giữa hai tình huống có và không có viêm họng cho người mua thuốc

Tình huống bị viêm họng Tình huống không bị viêm họng Mẫu nghiên cứu

P

Triệu chứng được nhân viên khai thác người mua thuốc

Loại thuốc được nhân viên bán

Số loại thuốc được bán cho một lần uống

Y Học TP Hồ Chí Minh * Phụ Bản Tập 22 * Số 1 * 2018 Nghiên cứu Y học

Hình 1: Tỉ lệ có thực hiện các kỹ năng b{n thuốc của nhân viên bán thuốc trong mẫu nghiên cứu

Hình 2: Tỉ lệ nhân viên bán hàng và số triệu chứng khai th{c được khi bán thuốc trị cảm cúm

Khảo sát loại thuốc và số thuốc sử dụng trong

điều trị cảm cúm

Các thuốc được bán nhiều trong điều trị

cảm cúm là thuốc hạ sốt (82%) và kháng

hist min 71% Trong trường hợp người bệnh

có viêm họng, các thuốc được nhân viên nhà

thuốc thường bán bao gồm thuốc kháng sinh,

kháng viêm, thuốc ho, thuốc long đờm, trong

đó nh}n viên thường phối hợp 5 thuốc (32%)

hoặc 6 thuốc 30% Đối với trường hợp người

bệnh không bị viêm họng, thuốc được nhân

viên bán nhiều nhất là thuốc kháng histamin

v| vit min C, trong đó 61% trường hợp là phối

hợp 3 loại thuốc (Bảng 1)

BÀN LUẬN

Thông qua việc mua thuốc cảm cúm tại 340

nhà thuốc trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, nghiên cứu đã cung cấp được một số thông tin

về kỹ năng b{n thuốc trị cảm cúm của nhân viên bán thuốc Kết quả ghi nhận trong 3 kỹ năng được khảo sát, kỹ năng cung cấp thông tin cho người bệnh được thực hiện tốt nhất (55% thông tin được cung cấp cho người bệnh Trong đó, số lần dùng trong ngày, liều dùng 1 lần, cách dùng thuốc và thời điểm dùng thuốc được nhân viên thường xuyên cung cấp cho người mua Tuy nhiên, giá thuốc v| tương t{c thuốc lại không được nh}n viên tư vấn Kỹ năng kh i th{c th ng tin người bệnh được hoàn thành với tỉ lệ 39%

Trong kỹ năng n|y, nh}n viên gần như lu n luôn khai thác thông tin và triệu chứng người bệnh 99% nhưng lại không có nhân viên nào khai thác tiền sử dị ứng thuốc và tiền sử bệnh

Nghiên cứu Y học Y Học TP Hồ Chí Minh * Phụ Bản Tập 22 * Số 1 * 2018

Kỹ năng r lẻ chỉ đ{p ứng 15% yêu cầu nghiên

cứu, thấp nhất trong 3 kỹ năng Tổng kết lại, 3 kỹ

năng được hoàn thành với tỉ lệ 41%, điều này thể

hiện kỹ năng b{n thuốc của nhân viên nhà thuốc

chư c o

Về triệu chứng khai thác, nhân viên nhà

thuốc thường khai th{c được 3 triệu chứng

(33%), 2 triệu chứng (24%) hoặc 4 triệu chứng

(21%) Chỉ 8% nhân viên nhà thuốc kh i th{c đủ

100% triệu chứng của cảm cúm Triệu chứng ho,

đờm, hắt hơi được nhân viên nhà thuốc khai

thác nhiều ở tình huống có viêm họng, trong khi

đó triệu chứng sốt lại được hỏi nhiều hơn khi

người bệnh không có viêm họng (p<0,05)

Trong các loại thuốc được bán, thuốc bổ là

loại thuốc duy nhất không có sự khác biệt rõ rệt

ở 2 tình huống Kháng sinh, kháng viêm, thuốc

ho, long đờm, hạ sốt là các loại thuốc được nhân

viên bán ở tình huống viêm họng có tỉ lệ c o hơn

tình huống không viêm họng, thuốc kháng

histamin và vitamin C là các loại thuốc được

nhân viên bán ở tình huống viêm họng có tỉ lệ

thấp hơn tình huống không viêm họng Tuy

nhiên, kháng sinh và kháng viêm vẫn được bán

với tỉ lệ đ{ng kể nhiều ở tình huống không bị

viêm họng 43% v| 37% Khi người bệnh không

bị viêm họng, nhân viên phối hợp ít loại thuốc

hơn so với khi người bệnh bị viêm họng Cụ thể,

nhân viên nhà thuốc có xu hướng bán 3 thuốc

(61% đối với người bệnh không bị viêm họng và

5 thuốc (32%) hoặc 6 thuốc 30% đối với người

bệnh bị viêm họng

Nghiên cứu chỉ khảo sát trên tình huống

mua thuốc điều trị cảm cúm, đồng thời mới chỉ

đ{nh gi{ một phần kỹ năng cũng như kiến thức

của nhân viên bán thuốc Kết quả của nghiên

cứu l| cơ sở để xây dựng những nghiên cứu toàn diện hơn về đ{nh gi{ kỹ năng của các nhân viên bán thuốc tại các nhà thuốc ở tại thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và ở Việt Nam nói chung

KẾT LUẬN

Kết quả nghiên cứu đã nêu lên được một phần thực trạng kỹ năng của nhân viên bán thuốc trị cảm cúm tại các nhà thuốc trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh Đ}y l| cơ sở khoa học giúp cho cán bộ quản lý có thêm thông tin cần thiết trong việc đ{nh gi{ v| có biện ph{p điều chỉnh kịp thời trong chính sách quản lý hoạt động bán lẻ tại các nhà thuốc tại Việt N m, đồng thời cũng giúp c{c chủ nhà thuốc có thể hoàn thiện hơn kỹ năng cho nh}n viên nh| thuốc, từ

đó cải thiện việc sử dụng thuốc trong điều trị cảm cúm nói riêng và trong việc chăm sóc sức khỏe cho người dân nói chung

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Y tế (2007) Quyết định số 11/2007/QĐ-BYT ngày 24/01/2007

về việc ban hành nguyên tắc, tiêu chuẩn “Thực hành tốt nhà thuốc GPP”

2 Bộ Y tế 2011 Th ng tư số 46/2011/TT-BYT về việc ban hành nguyên tắc, tiêu chuẩn “Thực hành tốt nhà thuốc”

3 Eccles R (2005) Understanding the symptoms of the common

cold and influenza The Lancet infectious diseases, vol 5(11): pp

718-725

4 Nguyen KV, Thi Do NT, Chandna A, et al (2013) Antibiotic use

and resistance in emerging economies: a situation analysis for

Viet Nam, BMC public health, vol 13(1): pp 115-118

5 Nguyễn Văn Qu}n v| cộng sự 2015 Đ{nh gi{ kỹ năng thực hành của nhân viên nhà thuốc đạt nguyên tắc, tiêu chuẩn GPP

trên địa bàn tỉnh Th nh Hó gi i đoạn 2012-2014 Tạp chí Dược

học, số 2(55), tr 02-06, 23

Ngày phản biện nhận xét bài báo: 01/11/2017 Ng|y b|i b{o được đăng: 15/03/2018