Khảo sát đặc điểm phân bố theo tuổi, giới, yếu tố nguy cơ và các hình thái lâm sàng của bong võng mạc (BVM) có lỗ rách đến khám tại Bệnh viện Mắt TP. Hồ Chí Minh. Nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích. Dữ liệu được thu thập trong một năm - từ tháng 4/2004 đến tháng 3/2005. Bệnh nhân được chọn ngẫu nhiên từ những bệnh nhân BVM có lỗ rách đến khám tại khoa Đáy mắt, Bệnh viện Mắt TP.HCM.
Trang 11
KHẢO SÁT CÁC ĐẶC ĐIỂM CỦA BONG VÕNG MẠC CÓ LỖ RÁCH
TẠI BỆNH VIỆN MẮT TP.HCM
Nguyễn Thị Thanh Hà*, Nguyễn Phạm Trung Hiếu**, Lê Minh Tuấn**
TÓM TẮT
Mục tiêu: Khảo sát đặc điểm phân bố theo tuổi, giới, yếu tố nguy cơ và các hình thái lâm sàng của bong
võng mạc (BVM) có lỗ rách đến khám tại Bệnh viện Mắt TP Hồ Chí Minh
Phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích Dữ liệu được thu thập trong một
năm - từ tháng 4/2004 đến tháng 3/2005 Bệnh nhân được chọn ngẫu nhiên từ những bệnh nhân BVM có lỗ rách đến khám tại khoa Đáy mắt, Bệnh viện Mắt TP.HCM
Kết quả: Có 321 bệnh nhân (328 mắt) được đưa vào nghiên cứu, trong đó có 197 nam và 124 nữ
(1,5/1) Cận thị là yếu tố nguy cơ cao nhất gây BVM với tỷ lệ 35,3%, tiếp theo là các dạng thoái hóa võng mạc chu biên với 30,8% Lỗ rách được tìm thấy trong 91,8% trường hợp Vết rách chiếm 59,6%, thường phân bố ở phía trên, trong khi lỗ rách tròn là 26,9% và thường ở phía thái dương Đứt chân võng mạc chỉ gặp trong 3,9% và phần lớn ở thái dương dưới Tình trạng tăng sinh dịch kính – võng mạc khá cao: 43,9%, trong đó, khoảng 50% tăng sinh độ B
Kết luận: Do những tiến bộ trong chẩn đoán và điều trị mà cục diện BVM ít nhiều thay đổi BVM sau
chấn thương, phẫu thuật nhiều hơn và BVM sau viêm dịch kính - võng mạc ít hơn các nghiên cứu trước Hình thái lâm sàng của BVM nói chung không có thay đổi đáng kể Ở nhóm người trẻ, nguyên nhân thường gặp nhất là chấn thương và cận thị nên thường gặp dạng lỗ rách tròn hay đứt chân võng mạc Ngược lại, người già thường gặp vết rách hình móng ngựa hay có nắp và lỗ hoàng điểm, gợi ý nguyên nhân gây rách là
do yếu tố thoái hóa dịch kính, bong dịch kính sau co kéo
* Bệnh viện Mắt TP Hồ Chí Minh **Bộ môn Mắt - Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh
Trang 22
ABSTRACT
THE CHARACTERISTICS OF RHEGMATOGENOUS RETINAL DETACHMENT
AT HO CHI MINH CITY EYE HOSPITAL
Nguyen Thi Thanh Ha, Nguyen Pham Trung Hieu, Le Minh Tuan
* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 12 - No 1 - 2008: 14 - 19
Objective: To investigate the epidermiological characteristics, risk factors and clinical features of
rhegmatogenous retinal detachment (RRD) at Ho Chi Minh City Eye Hospital
Patients and methods: The cross-section study was performed from April, 2004 to March, 2005
Patients were chosen randomly from all RRD patients at HCMC Eye Hospital
Results: The study included 321 patients (328 eyes), in which, 197 patients were male and 124 were
female (1.5/1) Myopia was the most common risk factor (35.3%), following by peripheral retinal degeneration (30.8%) The break was found in 91,8% of cases 59.6% were tears and usually located in superior retina 26.9% were holes and usually found in temporal side Dialysis was seen in 3.9%, mostly located in inferior temporal quarter Proliferative vitreo-retinopathy was found in 43.9% of eyes, of which, 50% were in grade B
Conclusions: Nowaday, the characteristics of RRD somewhat changed due to the improvement of
diagnosis and therapeutic technology RRD after trauma and surgery was increase while RRD related to uveitis was decrease compare with some studies in the past The clinical features of RRD were unchanged In young patients, the popular causes of RRD were trauma and myopia, so we usually found the holes and dialysis In contrast, tears, opeculated holes and macular holes were common in elderly patients, so we can claim that RRD was the result of the traction from posterior vitreous detachment
ĐẶT VẤN ĐỀ
Bong võng mạc (BVM) là một trong những
cấp cứu của nhãn khoa mà việc chẩn đoán sớm
và điều trị kịp thời sẽ mang lại những kết quả
tích cực Ngược lại, bệnh có thể dẫn đến mù
loà không hồi phục để lại hậu quả nặng nề cho
bệnh nhân, gia đình và xã hội Theo AAO, tỷ lệ
mắc mới mỗi năm của BVM có lỗ rách là
1/10.000 Nếu cho rằng tuổi thọ trung bình là
74 tuổi thì tỷ lệ hiện mắc của BVM là 0,7% -
một tỷ lệ không nhỏ! Tại Khoa Đáy mắt Bệnh
viện Mắt TPHCM, gần như mỗi ngày đều có 1
- 2 ca BVM nhập viện Hầu hết bệnh nhân đến
khám muộn, khi BVM đã lan đến hoàng điểm
nên kết quả điều trị còn hạn chế
Công trình nghiên cứu này thực hiện với
mục đích đưa ra một cái nhìn tổng quát về đặc
điểm mắc bệnh (tuổi, giới), ảnh hưởng của các
yếu tố nguy cơ và các hình thái lâm sàng của
BVM có lỗ rách nhằm giúp các bác sĩ chuyên
khoa trong việc chẩn đoán sớm và điều trị
phòng ngừa các trường hợp có nguy cơ cao, đồng thời tạo tiền đề cho các nghiên cứu chuyên sâu về các phương pháp điều trị và phòng ngừa BVM sau này
ĐỐI TƯỢNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích
Dữ liệu được thu thập trong một năm - từ tháng 4/2004 đến tháng 3/2005 Bệnh nhân được chọn ngẫu nhiên từ những bệnh nhân BVM có lỗ rách đến khám tại khoa Đáy mắt, Bệnh viện Mắt TP.HCM
Chẩn đoán BVM có lỗ rách được xác định khi diện tích võng mạc bong ít nhất là một đường kính gai thị và lỗ rách được tìm thấy trước hay trong phẫu thuật Những trường hợp không tìm thấy lỗ rách cần phải được loại trừ tất cả các loại BVM khác hay u hắc mạc có BVM đi kèm
Trang 33
KẾT QUẢ
Trong thời gian từ tháng 3/2004 đến tháng
2/2005, có 321 bệnh nhân BVM có lỗ rách được
đưa vào nghiên cứu Trong số bệnh nhân này,
có 10 bệnh nhân BVM cả hai mắt, trong đó, 3
mắt đã được phẫu thuật bị loại khỏi nghiên
cứu nên tổng số mắt là 328 mắt
Phân bố theo tuổi và giới
Tuổi trung bình của bệnh nhân là 43,92 ±
16,14 (nhỏ nhất là 9 và lớn nhất là 83 tuổi)
BVM hiếm gặp nhất ở trẻ em (8,7%) và thường
gặp nhất ở trung niên 40 - 59 tuổi (44,9%), trên
60 tuổi có 60 ca (18,7%)
Trong tổng số 321 bệnh nhân có 197 bệnh
nhân nam và 124 bệnh nhân nữ Tỷ lệ nam:nữ
xấp xỉ 1,5:1
Đặc điểm khởi phát
Thời gian khởi phát trung bình là 63,5 ±
204,9 ngày Bệnh nhân đến sớm nhất là sau 2
ngày, muộn nhất là 7 năm
Triệu chứng khởi phát
Có 169 mắt (51,5%) chỉ thấy giảm thị lực và
mất thị trường, 142 mắt (43,3%) ghi nhận có
triệu chứng ruồi bay hay chớp sáng, số còn lại
không biết hoặc không có triệu chứng khởi
phát
Tần suất các yếu tố nguy cơ: (Bảng 1)
Bong dịch kính sau
142 mắt có triệu chứng của bong dịch kính
sau nhưng qua thăm khám, chỉ xác định được
113 mắt có bong dịch kính sau, thêm vào đó,
có 48 mắt có bong dịch kính sau trong khi
không ghi nhận triệu chứng cơ năng gì Khó
xác định có hay không có bong dịch kính sau
trong nhiều trường hợp cả trên lâm sàng và
siêu âm B do tình trạng môi trường trong suốt
kém, dịch kính vẩn đục nhiều, tăng sinh dịch
kính – võng mạc,
Cận thị
Có 47 mắt cận thị nhẹ (14,3%), 69 mắt cận
thị nặng (21,0%) và 212 mắt không cận thị
(64,7%) Tỷ lệ cận thị ở từng nhóm tuổi chênh lệch ít, hơi cao ở người trẻ 20 - 39 tuổi Ở người già, cận thị chiếm tỷ lệ này thấp hơn Khác biệt này không có ý nghĩa thống kê
Chấn thương
Có 45 mắt có tiền sử chấn thương đụng giập (13,7%) và 3 mắt chấn thương xuyên (0,9%) Thời gian từ lúc chấn thương đến lúc
có dấu hiệu BVM trung bình là 61 ± 134 tháng, sớm nhất là ngay sau chấn thương và lâu nhất
là sau 40 năm Chấn thương thường gặp nhất
ở trẻ em và thanh thiếu niên (<20 tuổi), 30 ca BVM thì có đến 8 ca có chấn thương Tiếp theo
là độ tuổi lao động (20 - 59 tuổi) Người già ít gặp yếu tố nguy cơ này, chỉ có 2/60 trường hợp Khác biệt này có ý nghĩa thống kê
Phẫu thuật lấy thủy tinh thể
Số bệnh nhân khởi phát BVM sau mổ lấy thủy tinh thể là 48 bệnh nhân, chiếm 14,6% tổng số bệnh nhân BVM Trong số này, phẫu thuật ngoài bao có đặt IOL chiếm tỉ lệ cao nhất (30/48 bệnh nhân) Hầu hết các trường hợp BVM xảy ra trong vòng 5 năm sau phẫu thuật (81,3%) Thời gian từ lúc phẫu thuật đến lúc phát hiện BVM thay đổi từ 10 ngày đến 10 năm, trung bình là 36 ± 34 tháng
Thoái hóa võng mạc chu biên
Thoái hóa võng mạc cũng thường gặp trong BVM có lỗ rách (30,8%), trong đó, dạng thoái hóa hay thấy nhất là thoái hóa dậu, chiếm tỉ lệ 13,1%
Bảng 1 Tóm tắt tỷ lệ các yếu tố nguy cơ BVM
trong mẫu nghiên cứu
Yếu tố nguy cơ Số mắt %
Cận thị
Nhẹ (< - 6D) 47 14,3 Nặng (≥ - 6D) 69 21,0 Tổng cộng 116 35,3
Thoái hoá võng mạc
Dạng dậu 43 13,1 Búi dịch kính –
võng mạc
22 6,7
Dấu chân sên 11 3,4 Tách lớp võng mạc 2 0,6 Tổng cộng 101 30,8
Trang 44
Yếu tố nguy cơ Số mắt %
Chấn thương
Đụng dập 45 13,7
Tổng cộng 48 14,6 Lấy thể thủy tinh (có hay không có IOL) 48 14,6
Tiền căn viêm dịch kính – võng mạc 14 4,3
Xuất huyết dịch kính 12 3,7
Đã bị BVM ở mắt còn lại 10 3,0
Màng trước võng mạc 1 0,3
Đặc điểm bong võng mạc
Thị lực
Đa số bệnh nhân có thị lực lúc vào viện
thấp, 83,6% thị lực dưới 1/10 Thị lực từ 1/10 –
4/10 chiếm 11,5% Thị lực 5/10 – 7/10 chiếm
3,7% Chỉ có 1,2% thị lực ≥ 8/10 Không có mối
tương quan giữa thời gian BVM và tình trạng
thị lực lúc nhập viện Thời gian kéo dài chưa hẳn có thị lực kém
Diện tích bong
Phần lớn bệnh nhân lúc đến khám BVM đã lan đến 2/4 (45,7%), bong khu trú chiếm 6,7%, bong 1/4 là 14,9%, BVM toàn bộ chiếm 18,3%
Ảnh hưởng đến hoàng điểm
282 mắt (86,0%) BVM đã bong đến hoàng điểm và 46 mắt (14,0%) BVM chưa lan đến hoàng điểm
Đặc điểm của rách võng mạc
Lỗ rách được tìm thấy trong 91.8% các trường hợp, trong đó, phần lớn là 1 lỗ rách (62,8%), 2 lỗ rách có 58 ca (17,7%), và 37 ca còn lại có nhiều lỗ rách (11,3%) Có 27 ca không tìm thấy lỗ rách, chiếm tỷ lệ 8,2%
Hình 1 Tỷ lệ phân bố vị trí rách võng mạc ST: thái dương trên; IT: thái dương dưới; SN: mũi trên; IN:
mũi dưới; * hoàng điểm
Trong 438 lỗ rách tìm thấy ở 328 mắt,
88,8% là lỗ rách nhỏ Lỗ rách khổng lồ gặp ở 13
mắt Lỗ rách hình móng ngựa hay có nắp
59,6%, lỗ rách tròn 26,9% đứt chân võng mạc
3,9% 9,6% là lỗ hoàng điểm
Tăng sinh dịch kính – võng mạc: 144
trường hợp (43,9%) có tăng sinh dịch kính –
võng mạc, trong đó có khoảng 50% tăng sinh
độ B (71/144)
BÀN LUẬN Đặc điểm phân bố tuổi và giới
Nhóm người già ≥ 60 tuổi có tỷ lệ thấp hơn nước ngoài có thể do điều kiện kinh tế còn thấp và không còn sức lao động nên những người lớn tuổi không được đến khám Có sự khác biệt giữa tỷ lệ nam/nữ trong từng nhóm tuổi và sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê
ST
206 (47,0%)
IT
115 (26,3%)
SN
55 (12,6%)
IN
20 (4,5%) 42*
(9,6%)
Trang 55
Như vậy, BVM rõ ràng có liên quan đến giới
tính, nam gặp nhiều hơn nữ
Đặc điểm khởi phát
Trong nghiên cứu của chúng tôi, 79,0% bệnh
nhân đến sớm hơn và 21,0% bệnh nhân đến
muộn hơn 1 tháng So sánh với nghiên cứu của
Cù Nhân Nại (1979 - 1984)[1]: 66,0% bệnh nhân
đến sớm hơn và 34,0% đến muộn hơn 1 tháng,
chúng ta thấy tình hình ý thức bảo vệ sức khỏe
của bệnh nhân đã cao hơn, đến khám sớm hơn
so với 20 năm trước, tuy vậy, vẫn còn khá muộn
đối với tiến triển của bệnh
Các yếu tố nguy cơ
Cận thị
Ở người cận thị, tần suất lỗ rách tròn – có
lẽ trong thoái hóa dậu hay do võng mạc mỏng
– và đặc biệt là lỗ hoàng điểm cao hơn ở người
không cận thị
Chấn thương
Các hình thái rách đều có thể gặp trong
chấn thương, trong đó vết rách hình móng
ngựa có hay không có lỗ rách kèm theo chiếm
tỷ lệ cao nhất chứng tỏ yếu tố co kéo dịch kính
đóng vai trò chính trong cơ chế hình thành
BVM sau chấn thương Bên cạnh đó, đứt chân
võng mạc gần như là hình thái gắn liền với
chấn thương (chiếm 12,5% so với 3,9% ở người
không có chấn thương) được giải thích do co
kéo ở nền dịch kính khi có lực tác động theo
trục trước sau của nhãn cầu
Đặc điểm của bong võng mạc
Thị lực
So sánh giữa nghiên cứu của nhóm tác giả
ở các nước phát triển và nghiên cứu của chúng
tôi tại BV Mắt thì rõ ràng có khác biệt về thị
lực lúc nhập viện rất lớn Mức độ thị lực này
phản ánh phần nào tình trạng đến khám muộn của bệnh nhân
Đặc điểm của lỗ rách võng mạc
Về vị trí của từng loại rách, chúng tôi nhận thấy, vết rách võng mạc hình móng ngựa hay
có nắp thường gặp nhất ở phần tư thái dương trên, tiếp theo là thái dương dưới và mũi trên;
lỗ rách tròn cũng hay gặp ở thái dương trên và
kế tiếp là thái dương dưới (nhiều ở phía thái dương hơn phía mũi); đứt chân võng mạc thì
có đến 12/17 (70%) trường hợp thấy ở thái dương dưới Sự phân bố này cũng phù hợp với mô tả của các y văn
Ở nhóm thanh thiếu niên và người trẻ (< 40 tuổi), hình thái rách thường gặp là lỗ tròn và đứt chân võng mạc trong khi ở nhóm trung niên và người già (≥ 40 tuổi), hình thái thường gặp là vết rách và lỗ hoàng điểm Điều này có
vẻ hợp lý nếu kết hợp với các yếu tố nguy cơ của từng nhóm: ở người trẻ, cận thị và chấn thương là nguy cơ phổ biến, trái lại, ở người già, yếu tố co kéo dịch kính có lẽ đóng vai trò chính trong cơ chế hình thành lỗ rách
- Đặc điểm tăng sinh dịch kính - võng mạc:
có sự tương quan giữa tăng sinh dịch kính – võng mạc và hình thái lỗ rách Vết rách có nguy cơ tăng sinh nhiều hơn so với các hình thái rách khác
KẾT LUẬN
Qua khảo sát và phân tích 328 mắt BVM đến khám tại BV Mắt từ 3/2004 đến 2/2005, chúng tôi rút ra một số nhận định như sau:
- BVM có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường gặp nhất ở người trên 40 tuổi, nam nhiều hơn nữ
- Cận thị vẫn là một yếu tố nguy cơ cao nhất gây BVM với tỷ lệ 35,3%, tiếp theo đó là
Trang 66
các dạng thoái hóa võng mạc chu biên với
30,8% - đa phần là thoái hóa dậu
- Lỗ rách được tìm thấy trong 91,8% trường
hợp Vết rách chiếm đa số với 59,6%, thường
phân bố ở phía trên, trong khi lỗ rách tròn là
26,9% và thường ở phía thái dương nhiều hơn
phía mũi Đứt chân võng mạc chỉ gặp trong
3,9% các trường hợp và phần lớn ở thái dương
dưới
- Tình trạng tăng sinh dịch kính – võng
mạc khá cao: 43,9% có tăng sinh, trong đó,
khoảng 50% tăng sinh độ B
- Liên hệ giữa yếu tố nguy cơ và hình thái
lâm sàng của BVM: Ở nhóm người trẻ, nguyên
nhân thường gặp nhất là chấn thương và cận
thị nên thường gặp dạng lỗ rách tròn hay đứt
chân võng mạc Loại BVM này thường diễn
tiến chậm và tự giới hạn nên đa số có kết quả
điều trị tốt Ngược lại, người già thường gặp
vết rách hình móng ngựa hay có nắp và lỗ
hoàng điểm, gợi ý nguyên nhân gây rách là do
yếu tố thoái hóa dịch kính, bong dịch kính sau
co kéo Vết rách này thường nằm ở vùng võng
mạc phía trên nên có xu hướng lan nhanh do
trọng lực và do đó dễ lan đến hoàng điểm nếu
bệnh nhân đến muộn
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Textbook of Ophthalmology, Retina and Vitreous, (4): 2724
- 2735
detachment in myopic eyes after LASIK: frequency,
characteristics and mechanism J Cataract Refract Surg,
(27): 674 - 680
3 Azar N.F., Davis E.A (1999) Embryology of the Eye
Yanoff: Ophthalmology, 1 st ed., Mosby International Ltd
bệnh nhân bong võng mạc nguyên phát Tập san nhãn khoa: 6 - 14
5 Đoàn Hồng Dung (2001) Đánh giá kết quả điều trị bong võng mạc nguyên phát bằng phương pháp ấn củng mạc Luận văn CK cấp II
pathogenesis of retinal detachment Eye, (16): 411 - 421
7 Laatikainen L., Tolppanen E.M (1985) Characteristics of
Ophthalmologica, (63): 146 - 154
8 Lewis H., Kreiger A E (1999) Rhegmatogenous Retinal Detachment, Duane’s Ophthalmology, CD – ROM ed., Lippincott Williams & Wilkins
9 Lewis H (2003) Peripheral retinal degenerations and the risk of retinal detachment Am J Ophtalmol, (136): 155 -
160
mạc nhập viện tại Trung tâm Mắt Báo cáo tại hội nghị nhãn khoa toàn quốc
11 Phillip J P., Jennifer P C (2004) Northern New Zealand rhegmatogenous retinal detachment study: epidermiology
Ophthalmology, (32): 159 - 163
12 Ranta P., Tommila P., Kivela T (2004) Retinal breaks and detachment after neodymium:YAG laser posterior capsulotomy J Cataract Refract Surg, (30): 58 - 66
retinal detachment in the fellow phakic eyes of patients with pseudophakic rhegmatogenous retinal detachment Retina, (23): 37 - 40
Ophthalmology, 1 st ed., Mosby International Ltd
15 William E B (1988) Retinal detachment: Diagnosis and Management, 2 nd edition, J.B Lippincott Company
16 Worst J G F., Los L I (2002) Pathogenesis of Retinal Detachment Textbook of Ophthalmology, Retina and Vitreous, (4): 2672 - 2673
17 Xiaoxin L et al (2003) Incidence and epidemiological characteristics of rhegmatogenous retinal detachment in Beijing, China Ophthalmology (110): 2413 - 2417
18 Yokoyama T et al (2004) Charateristics and surgical outcomes of paediatric retinal detachment Eye, (18): 889 -
892
19 Yorston D., Jalali S (2002) Retinal detachment in developing countries Eye, (16): 353 - 358
20 Zou H., Zhang X., Xu X., Wang X., Liu K., Ho P C P (2002) Epidemiology survey of rhegmatogenous retinal detachment in Beixinjing district, Shanghai, China Retina, (22): 294 – 299