Bài giảng Chăm sóc dự phòng – Tầm soát cho cá nhân và gia đình tại phòng khám bác sĩ gia đình - ThS. BS. Võ Thành Liêm, BS. Trần Thị Hoa Vi

Bài giảng Chăm sóc dự phòng – Tầm soát cho cá nhân và gia đình tại phòng khám bác sĩ gia đình - ThS. BS. Võ Thành Liêm, BS. Trần Thị Hoa Vi gồm các nội dung sau: khái niệm của dự phòng. Ví dụ ứng dụng dự phòng trong bối cảnh y học gia đình. Lợi điểm và nguy cơ khi sử dụng tầm soát.

CHĂM SÓC D  PHÒNG – T M SOÁT CHO CÁ NHÂN VÀ Ự Ầ   GIA ĐÌNH T I PHÒNG KHÁM BÁC SĨ GIA ĐÌNH Ạ

Ths. Bs. Võ Thành Liêm

Bs. Tr n Th  Hoa Viầ ị

M c tiêu bài h c:ụ ọ

1. Trình bài được khái ni m c a d  phòng   các c p đ  khácệ ủ ự ở ấ ộ   nhau. 

2. Trình bày được ít nh t m t ví d   ng d ng d  phòng trong b iấ ộ ụ ứ ụ ự ố  

c nh y h c gia đình.ả ọ

3. Trình bày đượ ợc l i đi m và nguy c  khi s  d ng t m soát.ể ơ ử ụ ầ

I. CHĂM SÓC D  PHÒNGỰ

1.1. T ng quanổ

Lĩnh v c y h c d  phòng   Vi t Nam đã đự ọ ự ở ệ ược chú ý phát tri n ngay tể ừ 

nh ng ngày đ u l p nữ ầ ậ ước v i phớ ương châm “phòng b nh h n ch a b nh”.ệ ơ ữ ệ   Trong các chương trình chăm sóc d  phòng vào th i đi m đó, chúng ta cóự ờ ể  

th  li t kê: ể ệ

­ Chương trình d  phòng thự ương hàn, b i li t, t ạ ệ ả

­ Chương trình phòng ch ng các b nh xã h i bao g m lao.ố ệ ộ ồ

­ Chương   trình   c i   thi n   v   sinh   và   phòng   ch ng   b nh   lâyả ệ ệ ố ệ   nhi m.ễ

M ng lạ ưới y h c d  phòng đọ ự ược hình thành ban đ u thông qua m ngầ ạ  

lưới các tr m y t  r ng kh p trong toàn qu c và không ng ng m  r ng ngayạ ế ộ ắ ố ừ ở ộ  

c  trong giai đo n chi n tranh. Đ n năm 1954, Vi t Nam đã có m ng lả ạ ế ế ệ ạ ướ  i

2000 tr m y t  trên t ng s  6000 xã t i th i đi m đó. Đi u này cho th yạ ế ổ ố ạ ờ ể ề ấ  

t m quan tr ng c a phòng b nh và s  quan tâm c a nhà nầ ọ ủ ệ ự ủ ước đ i v i côngố ớ   tác này

Hi n nay, đ i v i lĩnh v c chăm sóc d  phòng, ngành y t  đang đ ngệ ố ớ ự ự ế ứ  

trước nhi u thách th c và nguy c  bao g m c  y u t  khách quan và chề ứ ơ ồ ả ế ố ủ  quan

1. S  thay đ i c a mô hình b nh t t, mô hình t  vong: trong đóự ổ ủ ệ ậ ử  

nước ta đang chuy n t  mô hình c a b nh lây nhi m sang mô hìnhể ừ ủ ệ ễ  

c a nh ng b nh không lây và tai n n thủ ữ ệ ạ ương tính. Tuy nhiên, v nấ  

đ  b nh lây nhi m v n ch a đề ệ ễ ẫ ư ược qu n lý t t.ả ố

2. Tác đ ng c a s  bi n đ i khí h u và ô nhi m môi trộ ủ ự ế ổ ậ ễ ường lên 

s c kh e ngứ ỏ ười dân, cũng nh  các y u t  vecteur gây b nh.ư ế ố ệ

3. S  thay đ i trong kinh t ­văn hóa­xã h i, các xu hự ổ ế ộ ướng toàn 

c u hóa, đô th  hóa tác đ ng lên thói quen, hành vi, l i s ng đ aầ ị ộ ố ố ư  

đ n  nh hế ả ưởng lên s c kh o c a ngứ ẻ ủ ười dân

4. S  thay đ i nhanh chóng c a h  th ng y t  trong th i gian g nự ổ ủ ệ ố ế ờ ầ   đây dướ ựi s  tác đ ng c a nhi u y u t  khách quan – ch  quanộ ủ ề ế ố ủ   cũng tác đ ng lên s c kh e ngộ ứ ỏ ười dân

Trong bài này, chúng ta không đ  c p đ n v n đ  y t  d  phòng theoề ậ ế ấ ề ế ự   nghĩa r ng mà ch  gi i h n n i dung trong ph n công vi c c  th  c a ngộ ỉ ớ ạ ộ ầ ệ ụ ể ủ ườ  i bác sĩ gia đình

1.2. D  phòng là gì? ự

Theo l  thông thẽ ường, khi nh c đ n d  phòng – t m soát b nh, chúngắ ế ự ầ ệ  

ta thường liên tưởng đ n khía c nh ngăn ng a các y u t  nguy c  gây b nhế ạ ừ ế ố ơ ệ  

và phát hi n s m b nh. Tuy nhiên, v i đ nh nghĩa  m  r ng c a t  ch c y tệ ớ ệ ớ ị ở ộ ủ ổ ứ ế 

th  gi i v  s c kh e trong đó “S c kh e là tr ng thái tho i mái v  th  ch tế ớ ề ứ ỏ ứ ỏ ạ ả ề ể ấ   – tinh th n – xã h i ch  không ph i là không có b nh t t”, v n đ  “dầ ộ ứ ả ệ ậ ấ ề ự  phòng” cũng c n đầ ược hi u l i theo m t ph m trù r ng h n. ể ạ ộ ạ ộ ơ

Theo đ nh nghĩa c a h i đ ng Y h c d  phòng M  (ABPM), y h c dị ủ ộ ồ ọ ự ỹ ọ ự  phòng là m t chuyên ngành y khoa th c hành v i đ i tộ ự ớ ố ượng là cá nhân  và/ho c nhóm c ng đ ng nh t đ nh nh m b o v , duy trì, tăng cặ ộ ồ ấ ị ằ ả ệ ường s cứ  

kh e, nâng cao ch t lỏ ấ ượng cu c s ng, d  phòng b nh t t, h n ch  tàn t t vàộ ố ự ệ ậ ạ ế ậ  

t  vong. ử

1.3. T i sao ph i có ch m sóc d  phòngạ ả ǎ ự

Theo t  ch c y t  th  gi i (WHO), chăm sóc ban đ u đổ ứ ế ế ớ ầ ược đ nh nghĩaị  

nh  sau: chăm sóc s c kh e ban đ u là chăm sóc s c kh e thi t y u, d aư ứ ỏ ầ ứ ỏ ế ế ự   trên th c hành, đ a d ch v  đ n t ng cá nhân và gia đình trong c ng đ ng,ự ư ị ụ ế ừ ộ ồ  

được m i ngọ ười ch p nh n thông qua s  tham gia đ y đ  c a các thànhấ ậ ự ầ ủ ủ  

ph n khác nhau trong c ng đ ng, v i giá thành mà h  có th  ch p nh nầ ộ ồ ớ ọ ể ấ ậ  

được nh m đ t đằ ạ ược m c s c kh e cao nh t có th ứ ứ ỏ ấ ể

Nh  v y, chăm sóc s c kh e ban đ u nh n m nh đ n v n đ  s c kh eư ậ ứ ỏ ầ ấ ạ ế ấ ề ứ ỏ   thi t y u, tăng cế ế ường s c kh e, phòng b nh, ch a b nh và ph c h i s cứ ỏ ệ ữ ệ ụ ồ ứ  

kh e cho m i cá nhân trong c ng đ ng. Trong đó, s c kh e ngỏ ỗ ộ ồ ứ ỏ ười dân c nầ  

được quan tâm đ  có th  đ t để ể ạ ược m c t t nh t.  ứ ố ấ

Tuy nhiên, người dân ch  quan tâm chăm sóc s c kh e m t khi s c kh eỉ ứ ỏ ộ ứ ỏ  

b  đe d a. Nói cách khác, ch  khi nào đã m c b nh thì ngị ọ ỉ ắ ệ ười dân m i đ n cớ ế ơ 

s  y t  đ  thăm khám và đi u tr  Tuy nhiên, n u chúng ta quan tâm phòngở ế ể ề ị ế  

ng a b nh t t, m c đ   nh hừ ệ ậ ứ ộ ả ưởng c a b nh s  đủ ệ ẽ ược gi m thi u, chi phíả ể   chăm sóc s  ít t n kém h n. Ngay trong đ i ngũ các cán b  y t , quan đi mẽ ố ơ ộ ộ ế ể  

v  d  phòng v n ch a đề ự ẫ ư ược đánh giá đúng m c. Vai trò c a đi u tr  đứ ủ ề ị ượ  c

đ a lên qua cao m c dù hi u qu  mang l i ch a đư ặ ệ ả ạ ư ược nh  mong đ i. ư ợ

L ch s  nhân lo i ghi nh n vai trò đóng góp c a vaccin trong phòngị ử ạ ậ ủ  

ch ng các b nh d ch lây nhi m. Các chố ệ ị ễ ương trình tiêm ch ng m  r ng đãủ ở ộ   phát huy nhi u k t qu : lo i b  b nh th y đ u – b nh s t b i li t, kh ngề ế ả ạ ỏ ệ ủ ậ ệ ố ạ ệ ố  

ch  các b nh s t xu t huy t, b ch h u, ho gà, u n ván…gi m t  l  m cế ệ ố ấ ế ạ ầ ố ả ỷ ệ ắ  

b nh và t  vong tr  em do các b nh nh  ho gà và b ch h u đã gi m nhi uệ ử ẻ ệ ư ạ ầ ả ề  

nh  tiêm ch ng nh  n  l c toàn c u v  tiêm ch ng. ờ ủ ờ ỗ ự ầ ề ủ

Theo báo cáo c a t  ch c y t  th  gi i, ngủ ổ ứ ế ế ớ ười dân ngày nay s ng t tố ố  

h n, kh e h n và th  h n so v i cách đây 30 năm (may m n là nh  v y!!).ơ ỏ ơ ọ ơ ớ ắ ư ậ  

N u nh  t  l  t  vong tr  em hi n nay gi ng nh  ch  s  c a năm 1978, chế ư ỷ ệ ỷ ẻ ệ ố ư ỉ ố ủ ỉ  riêng năm 2006, có th  đã có 16,2 tri u tr  t  vong do t t c  các nguyênể ệ ẻ ử ấ ả   nhân, trong khi s  t  vong th c t  là 9,5 tri u tr  V y, đã có 6,7 tri u trố ử ự ế ệ ẻ ậ ệ ẻ 

được c u s ng trong năm 2006, tứ ố ương đương v i 18329 tr  đớ ẻ ược c u s ngứ ố  

m i ngày. K t qu  này có đỗ ế ả ược là nh  nh ng c i thi n v  các thu c thi tờ ữ ả ệ ề ố ế  

y u, cung c p nế ấ ướ ạc s ch, v  sinh và chăm sóc ti n s n[ệ ề ả 2]. Đi u này có thề ể 

th y đấ ược s  phòng ng a trự ừ ước khi b nh x y ra giúp mang l i nhi u k tệ ả ạ ề ế  

qu  h n là gi i quy t h u qu  m t khi d ch b nh đã di n ra. ả ơ ả ế ậ ả ộ ị ệ ễ

Cũng nh  các nư ước phát tri n, mô hình d ch t  h c c a Vi t Nam đangể ị ể ọ ủ ệ  

ti n d n t  mô hình b nh c p tính sang mô hình c a các b nh mãn tính, sế ầ ừ ệ ấ ủ ệ ự  thay đ i c u trúc dân s  v i s  già hóa làm c u trúc b nh t t có nhi u thayổ ấ ố ớ ự ấ ệ ậ ề  

đ i. Tổ ương t  đ i v i d  phòng, t  xu hự ố ớ ự ừ ướng d  phòng các b nh gâyự ệ   nhi m, xu hễ ướng m i hi n nay đang ti n d n đ n vi c d  phòng các y u tớ ệ ế ầ ế ệ ự ế ố  nguy c  cao huy t áp, loãng xơ ế ương, r i lo n chuy n hóa c a nh ng b nhố ạ ể ủ ữ ệ   mãn tính. Các b nh mãn tính này s  là gánh n ng cho h  th ng y t  trongệ ẽ ặ ệ ố ế  

nh ng năm s p t i. Vai trò c a d  phòng càng nên đữ ắ ớ ủ ự ược phát huy ngay trong 

th i đi m hi n nay, góp ph n c i thi n tình hình c a tờ ể ệ ầ ả ệ ủ ương lai

1.4. Các m c đ  c a chăm sóc d  phòngứ ộ ủ ự

Theo Leavell và Clark (1965), d  phòng bao g m 4 m c đ  khác nhau tự ồ ứ ộ ừ 

c p 0 đ n c p III (ngoài ra còn có m c đ  IV nh ng hi n nay ch a đấ ế ấ ứ ộ ư ệ ư ượ  c công nh n chính th c)ậ ứ

1.4.1.D  phòng c p 0:ự ấ

Là m c d  phòng nh m ngăn ng a không cho có y u t  nguy c  x yứ ự ằ ừ ế ố ơ ả  

ra. Trong nhóm này có th  có các ho t đ ng nh :ể ạ ộ ư

­ Tuyên truy n tác h i c a thu c lá, c m hút thu c lá trong thanhề ạ ủ ố ấ ố   thi u niên.ế

­ Tuyên truy n thông tin v  HIV/AIDS h n ch  ph i nhi mề ề ạ ế ơ ễ

­ Ăn s ch, u ng s ch, ng  mùng….ạ ố ạ ủ

1.4.2.D  phòng c p I: ự ấ

Là m c d  phòng nh m ngăn ng a không cho m c b nh. Trong nhómứ ự ằ ừ ắ ệ   này bao g m các ho t đ ng nh : ồ ạ ộ ư

­ Nâng cao s c kh e, t o kháng th  mi n d ch ch  đ ng nh  tiêmứ ỏ ạ ể ễ ị ủ ộ ư   phòng vaccin các lo i vi trùng, virus trong chạ ương trình tiêm ch ngủ  

m  r ng.ở ộ

­ H n ch  ­ kh ng ch  các y u t  nguy c : (không hút thu c là,ạ ế ố ế ế ố ơ ố   tránh ti p xúc d  nguyên gây hen ).ế ị

­ H n   ch   ph i   nhi m:   tránh   ti p   xúc   v i   ngạ ế ơ ễ ế ớ ười   đang   b nhệ   nhi m trùng đễ ường hô h p, không cho tr  đ n trấ ẻ ế ường n u tr  bế ẻ ị  nhi m b nh, tránh ti p xúc tr c ti p v i thu c tr  sâu khi phunễ ệ ế ự ế ớ ố ừ   thu c, …ố

­ Ki m soát các vecteur truy n b nh: di t mu i, di t ch y r n,ể ề ệ ệ ỗ ệ ấ ậ  

ki m soát th c ăn – lo i tr  th t b  nhi m giun sán… ể ứ ạ ừ ị ị ễ

1.4.3.D  phòng c p II:ự ấ

Đây là ki m soát b nh ngay t  giai đo n s m c a b nh đ  b nhể ệ ừ ạ ớ ủ ệ ể ệ   không ti n tri n thêm. Trong m c này bao g m các hành đ ng:ế ể ụ ồ ộ

­ T m soát s m b nh ngay t  giai đo n ti n lâm sàng: là giaiầ ớ ệ ừ ạ ề  

đo n mà các d u ch ng ch a th  hi n trên lâm sàng. B nh có thạ ấ ứ ư ể ệ ệ ể 

được phép hi n b ng các xét nghi m c n lâm sàng: ví d  nh  ganệ ằ ệ ậ ụ ư   nhi m m , h i ch ng r i lo n chuy n hóa, suy th n giai đo n đ uễ ỡ ộ ứ ố ạ ể ậ ạ ầ

­ Đi u tr  b nh khi phát hi n đề ị ệ ệ ược: là giai đo n đi u tr , m cạ ề ị ụ   đích là nh m ki m soát tác nhân gây b nh, ngăn ng a b nh khôngằ ể ệ ừ ệ  

di n ti n n ng thêm: ví d  nh  b nh viêm ph i nhi m trùng,ễ ế ặ ụ ư ệ ổ ễ   nhi m trùng ti u…ễ ể

­ Ngăn ng a các bi n ch ng c a b nh: b nh đã đừ ế ứ ủ ệ ệ ược ch n đoánẩ  

và đi u tr , tuy nhiên, c n ngăn ng a các bi n ch ng c a b nh: víề ị ầ ừ ế ứ ủ ệ  

d  nh  b nh nhân b  ung th  đ i tràng – ung th  mélanine t  bàoụ ư ệ ị ư ạ ư ế  

da, c n đi u tr  tích c c – tri t đ  phòng ng a kh  năng di căn đ nầ ề ị ự ệ ể ừ ả ế   các t ng khác; ho c b nh nhân b  đái tháo đạ ặ ệ ị ường, c n đi u trầ ề ị  phòng ng a các bi n ch ng m ch máu l n và m ch máu nh  c aừ ế ứ ạ ớ ạ ỏ ủ  

b nh đái tháo đệ ường (t i th i đi m hi n t i ch a có nh ng cóạ ờ ể ệ ạ ư ư   nguy c  trong tơ ương lai)

1.4.4.D  phòng c p IIIự ấ

Đây là d  phòng – h n ch  các  nh hự ạ ế ả ưởng do di ch ng c a b nh.ứ ủ ệ   Trong giai đo n này, b nh đã đạ ệ ược đi u tr  kh i nh ng nh ng diề ị ở ư ữ  

ch ng c a b nh v n còn đó. Ngứ ủ ệ ẫ ười th y thu c c n giúp ngầ ố ầ ườ ệ  i b nh nhanh chóng tái hòa nh p cu c s ng h ng ngày, h n ch   nh hậ ộ ố ằ ạ ế ả ưở  ng tiêu c c do di ch ng c a b nh làm  nh hự ứ ủ ệ ả ưởng đ n cu c s ng hi nế ộ ố ệ  

t i, nâng cao ch t lạ ấ ượng cu c s ng. Trong m c này có nh ng hànhộ ố ụ ữ  

đ ng:ộ

­ V t lý tr  li u ph c h i ch c năng đã gi m – m t: ngậ ị ệ ụ ồ ứ ả ấ ườ ệ  i b nh

có m t ho c nhi u ch c năng b  gi m ho c m t do di ch ng b nh.ộ ặ ề ứ ị ả ặ ấ ứ ệ  

Bi n pháp can thi p đi u tr  là nh m ph c h i l i các ch c năngệ ệ ề ị ằ ụ ồ ạ ứ   này. Ví d  nh : b nh nhân b  tai bi n m ch máu não b  y u – li tụ ư ệ ị ế ạ ị ế ệ  

n a ngữ ười, b nh nhân c n giúp đ  đ  t p luy n ph n c  th  bệ ầ ỡ ể ậ ệ ầ ơ ể ị 

li t; b nh nhân b  thi u năng trí tu  c n s  đi u tr  nâng đ  vệ ệ ị ể ệ ầ ự ề ị ỡ ề 

m t xã h i ặ ộ

­ Chăm sóc cu i đ i: đ i v i m t s  b nh nhân b  b nh lý ácố ờ ố ớ ộ ố ệ ị ệ   tính, tình tr ng b nh vạ ệ ượt quá ch  đ nh đi u tr  y khoa. M c tiêuỉ ị ề ị ụ  

đ t ra không ph i là đi u tr  b nh mà là c i thi t tri u ch ng nângặ ả ề ị ệ ả ệ ệ ứ   cao ch t lấ ượng cu c s ng hi n t i cho quãng đ i còn l i.ộ ố ệ ạ ờ ạ

1.4.5.D  phòng c p IV (hi n ch a đự ấ ệ ư ược th ng nh t)ố ấ

Đây là d  phòng các tai bi n – bi n ch ng do các can thi p thăm khámự ế ế ứ ệ   – chăm sóc – đi u tr  y khoa làm  nh hề ị ả ưởng không t t đ n s c kh eố ế ứ ỏ  

c a ngủ ườ ệi b nh. Trong m c này bao hàm nhi u khía c nh khác nhau,ụ ề ạ   tuy nhiên, hi n nay d  phòng c p IV v n ch a đệ ự ấ ẫ ư ược công nh n m tậ ộ   cách chính th c trong các sách giáo khoa. ứ

Liên quan đ n d  phòng c p IV, có m t s  ho t đ ng sau:ế ự ấ ộ ố ạ ộ

­ Ngăn ng a l m d ng thu c – xét nghi m – phừ ạ ụ ố ệ ương pháp đi uề  

tr  xâm l n không phù h p – không tị ấ ợ ương x ng v i b nh.ứ ớ ệ

­ Ngăn ng a các k  thu t đi u tr  t n kém nh ng k t qu  mangừ ỹ ậ ề ị ố ư ế ả  

l i không tạ ương x ng (khía c nh kinh t  y t )ứ ạ ế ế

­ Chu n hóa công tác chuyên môn, qui trình làm vi c, h n ch  cácẩ ệ ạ ế   sai sót chuyên môn

­ Áp d ng y h c ch ng c  vào lâm sàng c i thi n ch t lụ ọ ứ ớ ả ệ ấ ượ  ng chăm sóc…

Nh  các mô t    trên, chúng ta có th  th y r ng v n đ  d  phòng baoư ả ở ể ấ ằ ấ ề ự   trùm t t c  các khía c nh c a y h c hi n đ i, bám sát công vi c h ng ngàyấ ả ạ ủ ọ ệ ạ ệ ằ  

c a nhân viên y t , bao g m chăm sóc n i trú – ngo i trú, liên đ i t t c  cácủ ế ồ ộ ạ ớ ấ ả   chuyên khoa, t o m ng lạ ạ ướ ớ ải v i c  các t  ch c xã h i nh m chăm sóc –ổ ứ ộ ằ  

ph c v  ngụ ụ ườ ệi b nh đượ ốc t t nh t.ấ

II. T M SOÁTẦ

2.1. Gi i thi u:ớ ệ

T m soát là kh  năng phát hi n s m và đi u tr  nh ng tình tr ng b nhầ ả ệ ớ ề ị ữ ạ ệ  

n ng – nguy hi m ngay t  giai đo n s m khi mà b nh v n còn có th  đi uặ ể ừ ạ ớ ệ ẫ ể ề  

tr  đị ược. Nh  v y, t m soát tư ậ ầ ương đương v i d  phòng c p 2. Trong m tớ ự ấ ộ  

s  trố ường h p, t m soát tợ ầ ương đương v i d  phòng c p 1, ví d  t m soátớ ự ấ ụ ầ   khi m khuy t gen ế ế BRCA1 hay BRCA2(làm tăng nguy c  ung th  vúơ ư ), t  đóừ  

ph u thu t c t b  tuy n vú 2 bên đ  d  phòng không cho b nh x y ra.ẫ ậ ắ ỏ ế ể ự ệ ả

T m soát đầ ược áp d ng cho dân s  không có tri u ch ng đ  xác đ nhụ ố ệ ứ ể ị  

đ i tố ượng có nguy c  b  b nh và đ i tơ ị ệ ố ượng không có nguy c  b  b nh. Doơ ị ệ  

đó, xét nghi m sàng l c thệ ọ ường không ph i là xét nghi m ch n đoán (ví dả ệ ẩ ụ 

nh  xét nghi m Pap smear dùng trong t m soát, còn soi c  t  cung và b mư ệ ầ ổ ử ấ   sinh thi t đ  ch n đoán ung th  c  t  cung   n ).ế ể ẩ ư ổ ử ở ữ

Khi khoa h c k  thu t càng phát tri n, ngày càng có nhi u phọ ỹ ậ ể ề ươ  ng pháp ch n đoán chính xác và tinh vi h n, chúng ta càng đ y xa kh  năng t mẩ ơ ẩ ả ầ   soát b nh đ n nh ng giai đo n s m ho c r t s m.ệ ế ữ ạ ớ ặ ấ ớ

2.2. Đánh giá m t xét nghi m t m soát:ộ ệ ầ

Vi c áp d ng xét nghi m (nghi m pháp) t m soát vào th c t  cóệ ụ ệ ệ ầ ự ế   nhi u v n đ  mà bác sĩ th c hành lâm sàng c n hi u rõ. M t xét nghi mề ấ ề ự ầ ể ộ ệ  

t m soát lý tầ ưởng ph i dả ương tính   t t c  b nh nhân (đ  nh y cao) và âmở ấ ả ệ ộ ậ   tính   t t c  nh ng ngở ấ ả ữ ười không b nh (đ  đ c hi u cao). Khi áp d ng vàoệ ộ ặ ệ ụ   lâm sàng, m t xét nghi m t m soát lý tộ ệ ầ ưởng ph i có xác su t cao có b nhả ấ ệ  

n u test dế ương tính (giá tr  d  báo dị ự ương tính sau test cao), và có xác su tấ   cao không b nh n u test âm tính (giá tr  d  báo âm tính sau test cao).ệ ế ị ự

Th c t , m t xét nghi m t m soát lý tự ế ộ ệ ầ ưởng không t n t i. M i xétồ ạ ỗ   nghi m đ u có  u đi m – khuy t đi m. Do v y, vi c khuy n cáo m tệ ề ư ể ế ể ậ ệ ế ộ  

chương trình t m soát trên qui mô l n c n có nh ng đánh giá nghiêm túcầ ớ ầ ữ  

b ng các nghiên c u c  th  Ch  khi nào l i ích mang l i b i chằ ứ ụ ể ỉ ợ ạ ở ương trình 

t m soát l n h n các h u qu  ­ chi phí thì chúng ta m i ti n hành t m soát.ầ ớ ơ ậ ả ớ ế ầ

Có th  s  d ng m t vài s  đo đ  đánh giá tính hi u qu  c a m t xétể ử ụ ộ ố ể ệ ả ủ ộ   nghi m hay m t chệ ộ ương trình t m soát, trong đó con s  đo lầ ố ườngquy t đ nhế ị  

nh t tính hi u qu  và ít ch u sai s  nh t là t  l  t  vong. Ví d  c  th , trấ ệ ả ị ố ấ ỉ ệ ử ụ ụ ể ướ  c đây ung th  c  t  cung đã t ng là lo i ung th  gây t  vong hàng đ u   phư ổ ử ừ ạ ư ử ầ ở ụ 

n ,   nh ng   t   năm   1941,   xét   nghi m   sàng   l c   ph t   t   bào   c   t   cungữ ư ừ ệ ọ ế ế ổ ử   (Papanicolaou smear screening test) được th c hi n đ u tiên t i M  và ngàyự ệ ầ ạ ỹ  

càng được th c hi n r ng rãi đ  t m soát và phát hi n s m ung th  c  tự ệ ộ ể ầ ệ ớ ư ổ ử  cung thì t  l  t  vong do lo i ung th  này   ph  n  M  đã t t xu ng hàngỉ ệ ử ạ ư ở ụ ữ ỹ ụ ố  

th  13 (sau ung th  ph i, vú, đ i tràng,…) [ứ ư ổ ạ 1].    

2.3. Tiêu chu n đánh giá m t test sàng l c trẩ ộ ọ ước khi áp d ng vàoụ  

chương trình t m soát:ầ

Các tiêu chu n đánh giá m t test sàng l c trẩ ộ ọ ước khi mu n áp d ng vàoố ụ  

qu n th  c  th  (qu n th  đích) ­ theo tiêu chí c a Wilson Jungner:ầ ể ụ ể ầ ể ủ

V n đ  c n t m soát ph i là v n đ  s c kh e quan tr ng.ấ ề ầ ầ ả ấ ề ứ ỏ ọ

Di n ti n t  nhiên c a b nh đễ ế ự ủ ệ ược n m rõ.ắ

Có th  phát hi n để ệ ược giai đo n s m c a b nh.ạ ớ ủ ệ

Đi u tr  b nh   giai đo n s m có l i h n đi u tr    giai đo nề ị ệ ở ạ ớ ợ ơ ề ị ở ạ  

tr ễ

Có k  thu t xét nghi m cho phép phát hi n b nh   giai đo nỹ ậ ệ ệ ệ ở ạ  

s m.ớ

K  thu t xét nghi m đỹ ậ ệ ược ch p nh n b i c ng đ ng dân c  sấ ậ ở ộ ồ ư ẽ 

t m soát.ầ

Kho ng cách gi a 2 l n t m soát ph i xác đ nh (ng n h n th iả ữ ầ ầ ả ị ắ ơ ờ   gian đ  b nh có th  phát tri n đ n giai đo n tr ).ể ệ ể ể ế ạ ễ

Ph i có đ  trang thi t b , phả ủ ế ị ương ti n đ  đáp  ng nhu c u côngệ ể ứ ầ  

vi c m t khai tri n khai chệ ộ ể ương trình t m soát.ầ

Nguy c  v  th  ch t và tinh th n ph i th p h n so v i l i íchơ ề ể ấ ầ ả ấ ơ ớ ợ   mang l i b i test.ạ ở

Chi phí ph i phù h p tả ợ ương đ i so v i l i ích mang l i b i test.ố ớ ợ ạ ở

2.4. L i ích và nguy c  c a t m soát:ợ ơ ủ ầ

M t s  l i ích và nguy c  khi ti n hành làm nghi m pháp t m soát:ộ ố ợ ơ ế ệ ầ

L i ích:ợ

­ C i thi n tiên lả ệ ượng, nâng cao hi u qu  đi u tr  đ i v i nh ngệ ả ề ị ố ớ ữ  

b nh nhân đệ ược phát hi n   giai đo n s m nh  vào chệ ở ạ ớ ờ ương trình 

t m soát.ầ

­ H n ch  ph i dùng đ n các phạ ế ả ế ương pháp đi u tr  n ng n  vìề ị ặ ề  

b nh đệ ược phát hi n   giai đo n s m.ệ ở ạ ớ

­ Test t m soát có đ  nh y cao. Do v y, n u k t qu  âm tính giúpầ ộ ậ ậ ế ế ả  

lo i tr  ngạ ừ ười lành (không b nh), tr n an ngệ ấ ười lành

­ Nh  phát hi n b nh trong giai đo n s m, giúp nghiên c u di nờ ệ ệ ạ ớ ứ ễ  

ti n t  nhiên c a b nh, nghiên c u hi u qu  phế ự ủ ệ ứ ệ ả ương pháp đi uề  

tr  m i khi đị ớ ượ ử ục s  d ng trong giai đo n s m.ạ ớ

­ Đ i v i trố ớ ường h p âm tính gi , có nguy c  ch n đoán thi u sótợ ả ơ ẩ ế  

b nh.ệ

­ Kéo dài th i gian b nh (v  m t tâm lý cho ngờ ệ ề ặ ườ ệi b nh) đ i v iố ớ  

nh ng b nh không đi u tr  đữ ệ ề ị ược, không có phương pháp can  thi p.ệ

­ Đ i v i trố ớ ường h p dợ ương tính gi , b nh nhân có nguy c  s  bả ệ ơ ẽ ị  can thi p đi u tr  quá m c c n thi t.ệ ề ị ứ ầ ế

­ Gây lo l ng không c n thi t đ i v i trắ ầ ế ố ớ ường h p dợ ương tính gi ả

­ Phân b  ­ tiêu t n ngu n l c cho chổ ố ồ ự ương trình t m soát.ầ

III.RÀO C N TRONG TRI N KHAI D  PHÒNG – T M SOÁTẢ Ể Ự Ầ

Tùy theo b i c nh và đi u ki n c a t ng đ a phố ả ề ệ ủ ừ ị ương mà vi c áp d ng ệ ụ

có khác nhau. Các khó khăn trong tri n khai d  phòng – t m soát có th  khái ể ự ầ ể quát qua vài ý sau:

T  b nh nhân:ừ ệ

­ Không ch p nh n giá tr  y khoa (tôi th y ngấ ậ ị ấ ười ta có tiêm vaccin 

ng a cúm mà v n b  cúm)ừ ẫ ị

­ Không tin v  nguy c  b nh (b nh đó không x y ra v i tôi)ề ơ ệ ệ ả ớ

­ Lo s  có bi n ch ng c a phợ ế ứ ủ ương pháp can thi p (tôi khôngệ  

u ng thu c kháng viêm vì s  loãng xố ố ợ ương)

­ Không đ  nhi t huy t (đi khám b nh m t th i gian l m)ủ ệ ế ệ ấ ờ ắ

­ Đi u ki n không cho phép (đi u ki n kinh t , xã h i, gia đìnhề ệ ề ệ ế ộ   khó khăn )

T  phía nhân viên y t :ừ ế

­ Không có th i gianờ

­ Không được khuy n khích vì giáo d c s c kh e không đế ụ ứ ỏ ượ  c

b i dồ ưỡng

­ Không có đ  thông tinủ

­ Không có nhi t huy tệ ế

­ Không xem d  phòng là quan tr ng so v i đi u trự ọ ớ ề ị

­ Công vi c t  v n nhàm chánệ ư ấ

T  phía xã h i:ừ ộ

­ Áp l c l i nhu nự ợ ậ