Du lịch mùa nước nổi vùng Đồng Tháp Mười , tiềm năng và thực trạng

Báo cáo khoa học

DU LỊCH MÙA NƯỚC NỔI VÙNG ĐỒNG THÁP MƯỜI

TIỀM NĂNG VÀ THỰC TRẠNG POTENTIAL AND REALITY OF TRAVEL FLOODING

SEASON IN DONG THAP MUOI AREA

ThS Trần Thị Đang Thanh Khoa Du lịch, ĐHQT Hồng Bàng

I ĐẶT VẤN ĐỀ

Mùa nước nổi ở vùng đồng bằng sông Cửu Long nói chung và vùng Đồng

Tháp Mười nói riêng là một trong những tiềm năng phát triển kinh tế của vùng và

làm nổi bậc nét văn hóa, đời sống sinh hoạt của cư dân vùng Đồng Tháp Mười Từ

tháng 7 đến tháng 10 âm lịch hàng năm, mỗi khi nước nước thượng nguồn Cửu

Long Giang về lại bù đắp phù sa cho vùng Đồng Tháp Mười thêm màu mỡ và làm

giảm lượng phèn của vùng Hình ảnh của những chiếc ghe tam bản, chiếc xuồng

ba lá chính là phương tiện đi lại, đánh bắt, buôn bán, nhà để ở Những làng nghề

phục vụ cho đời sống của người dân vùng nước nổi như đan lưới, đan lờ, chầm lá,

làm mắm được thể hiện rõ nét hơn Ngoài ra, những đặc sản chỉ xuất hiện vào mùa

nước nổi như cá linh, bông điên điển, rau “chạy” tạo nên nền ẩm thực đầy hương

vị quê hương của vùng Đồng Tháp Mười Từ những điều kiện địa lý, hình ảnh, nét

sinh hoạt, đời sống rất thường thể hiện rõ nét trong mùa nước nổi vùng Đồng Tháp

Mười, thì du lịch mùa nước nổi là một loại hình du lịch mới đặc trưng, thể hiện sự

gần gủi giữa thiên nhiên và con người chỉ có thể thực hiện trong khoảng thời gian

mùa nước nổi Để tìm hiểu rõ hơn về những vấn đề được trình bày, chuyên đề báo

cáo sẽ tập trung phân tích về địa danh Đồng Tháp Mười, mùa nước nổi vùng Đồng

Tháp Mười, đời sống sinh hoạt của người dân vùng Đồng Tháp Mười trong mùa

lũ, hoạt động du lịch mùa nước nổi vùng Đồng Tháp Mười, dựa trên nguồn tài liệu

về mùa nước nổi ở các tỉnh vùng Đồng Tháp Mười và từ khảo sát thực địa tại

vùng

BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH VÙNG ĐỒNG THÁP MƯỜI

II TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH MÙA NƯỚC NỔI VÙNG ĐỒNG

THÁP MƯỜI

1 Vùng Đồng Tháp Mười

Đồng Tháp Mười không phải là địa danh hành chính, mà là địa danh chỉ

vùng, do người dân đặc ra khi đến đây khẩn hoang và sau đó người Pháp gọi theo

nhận xét về mặt thảo mộc là Plaine Des Joncs (Cánh đồng lau sậy) Theo địa giới

hành chính vùng Đồng Tháp Mười được xác định thuộc địa phận của 3 tỉnh Long

An, Đồng Tháp và Tiền Giang (Số liệu được tổng hợp từ báo cáo của 3 tỉnh trong

niêm giám thống kê năm 2009) như sau:

- Long An (299.452 ha, chiếm 47% vùng Đồng Tháp Mười) gồm các

huyện: Vĩnh Hưng, Tân Hưng, Mộc Hóa, Tân Thạnh, Thạnh Hóa, Đức Huệ, Thủ

Thừa (4 xã phía Bắc), Bến Lức (3 xã phía Bắc)

- Đồng Tháp (239.000 ha, chiếm 38% vùng) gồm: thành phố Cao Lãnh và

các huyện Tam Nông, Cao Lãnh, Tháp Mười, Tân Hồng, Hồng Ngự (Trừ 5 xã cù

lao), Thanh Bình (Trừ 5 xã cù lao)

- Tiền Giang (92.500 ha, chiếm 15% vùng) gồm các huyện: Cái Bè, Cai

Lậy, Tân Phước và một phần huyện Châu Thành

Đồng Tháp Mười nằm trong phạm vi tọa độ địa lý:

- 10015’ – 11000 vĩ độ Bắc

- 105012’ – 106030’ kinh độ Đông Tính từ phía Bắc quốc lộ 1A thì diện tích tự nhiên của vùng Đồng Tháp

Mười khoảng 630.952 ha, chiếm 17,72% tổng điện tích tự nhiên của đồng bằng

sông Cửu Long Đồng Tháp Mười là một vùng đất mới nhưng cũng trải qua bao

thời kỳ lịch sử, cột mốc quan trọng nhất là vào năm 1689, khi chúa Nguyễn khai

thác Phương Nam và mỗi giai đoạn là một sự phát triển gắn liền với lịch sử

- Giai đoạn 1754 – 1802, là tuyến phòng thủ trong cuộc dẹp người Chân

Lạp, diễn ra cuộc chiến tranh giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh, cuộc sống người dân

trong giai đoạn này chủ yếu tập trung ở phía sông Tiền, sông Vàm Cỏ Đông, sông

vàm cỏ Đông, dựa vào thiên nhiên như đánh bắt cá, lấy mật ong, đương lác lợp

nhà, nhổ bàng đan đệm, khai thác tràm lục, khai thác lúa trời

- Giai đoạn 1802 – 30/04/1975, Nguyễn Ánh thống nhất đất nước, Pháp

chiếm Gia Định và giải phóng đất nước, cuộc sống người dân vùng Đồng Tháp

Mười mở ra bước ngoặc mới kinh tế phát triển, giao thương buôn bán và trồng lúa,

với hàng trăm km kinh đào tháo phèn đưa về hai hướng: Tiền Giang và Vàm Cỏ

Đường thủy được mở rộng giao thương nội, ngoại vùng với các kinh lớn như

Hồng Ngự, Cao Lãnh, Cái Bè, Thiên Hộ, Mỹ An, Long Định, Tháp Mười, kinh

Trà Cú Thượng, kinh Lagrange, kinh Cổ Cò

- Giai đoạn 1975 đến nay, người dân vùng Đồng Tháp Mười cùng nhau xây

dựng Đồng Tháp Mười về mọi mặt kinh tế, văn hóa và xã hội, được sự hỗ trợ của

chính phủ và Nhà nước, nhất là việc xây dựng các hệ thống kênh rạch từ vùng

phèn do cố thủ tướng Võ Văn Kiệt chỉ đạo, nhằm tạo thuận lợi cho người dân

trong việc phát triển kinh tế nông nghiệp

2 Mùa nước nổi vùng Đồng Tháp Mười

Mùa nước nổi chỉ hiện tương nước sông dâng cao dần trong một khoảng

thời gian nhất định, sau đó giảm dần Khái niệm về mùa nước nổi của người dân

vùng Đồng Tháp Mười được thay thế bởi khái niệm “lũ” hoặc “lụt”, cách gọi này

cho thấy ý thức của người dân về hiện tượng thiên nhiên này là hoàn toàn bình

thường, như sự tuần hoàn của các mùa trong một năm mà quy luật trong tự nhiên

của vùng phải có

Thứ nhất, địa hình vùng Đồng Tháp Mười có dạng lòng chảo, xung quanh

cao, giữa thấp trũng, hơi nghiên theo trục Tây Bắc – Đông Nam với tỷ lệ

2/100.000 Từ địa hình tổng quát, có thể chia Đồng Tháp Mười ra làm 3 địa hình

đặc trưng là địa hình ven sông, các giồng cát ven biển cổ và địa hình đồng trũng

trải dài từ tỉnh Kandal (Campuchia) sang

Thứ hai, hiện tượng lũ ở Đồng Tháp Mười được hình thành bởi nước mưa

với khối lượng lớn đổ xuống thượng nguồn sông MêKông, các phụ lưu ở trung du

(ở phía Đông và Tây) do sự tác động của gió mùa Tây Nam và nhiều yếu tố thời

tiết khác nhau tạo nên sự đa dạng của lũ Theo Nguyễn Quới, Phan Văn Đốp

(trong “Đồng Tháp Mười nghiên cứu phát triển”) thì diễn biến một trận lũ ở vùng

Đồng Tháp Mười thương theo 3 giai đoạn:

- Giai đoạn đầu gọi là lũ sông, nước lũ bắt đầu từ thượng nguồn sông

MêKông chảy vào Đồng Tháp Mười, nước lũ chứa nhiều phù sa và lượng phù sa

được chuyển vào đồng ruộng cũng đạt mức cao so với các giai đoạn sau

- Giai đoạn giữa gọi là giai đoạn lũ tràn, lúc này lũ vẩn chảy theo các kênh

chính nhưng bắt đầu có một lượng khác tràn qua bờ sông Tiền đổ vào Đồng Tháp

Mười tạo nên quá trình chảy tràn trên bề mặt

- Giai đoạn cuối là giai đoạn lũ rút, lũ được rút qua các cửa trên quốc lộ 1A

từ An Hữu đến Trung Lương, chủ yếu chảy về sông Tiền Ngoài ra, kinh Bo Bo và

một số kinh khác còn là nơi thoát lũ ra hệ thống sông Vàm Cỏ, cuối cùng ra sông

Soài Rạp

Thứ ba, ngập lụt ở Đồng Tháp Mười có diễn biến khác nhau trong từng

năm, ngoài lượng lũ đổ vào còn tùy thuộc vào các yếu tố: mưa nội đồng, sự tác

động của thủy triều từ biển Đông và các công trình cơ sở hạ tầng mới phát triển

trong khoảng thập kỷ nay góp phần hạn chế quá trình thoát lũ, làm gia tăng tình

trạng ngập lụt

Dù ở mức độ nào thì lũ lụt vẫn là yếu tố chính chi phối khống chế tất cả các

phương diện từ tự nhiên cho đến xã hội và môi trường của toàn vùng Đồng Tháp

Mười Đặc điểm của nước lũ và lụt nơi đây từ từ đến và cũng từ từ rút đi theo quy

luật nhất định, chu kỳ mỗi năm diễn ra một lần Những con lũ của vùng Đồng

Tháp Mười không dữ dội như lũ của miền Trung hay miền Bắc của Việt Nam mà

lũ ở nơi đây được người dân vùng Đồng Tháp Mười gọi đó là những con “lũ hiền”

hay “mùa nước nổi” Đó cũng là điều kiện thuận lợi cho việc hình thành phát triển

loại hình du lịch mùa nước nổi ở vùng Đồng Tháp Mười

SƠ ĐỒ HƯỚNG LŨ ĐẾN VÀ ĐI KHỎI ĐỒNG THÁP MƯỜI

3 Đời sống sinh hoạt của người dân vùng Đồng Tháp Mười trong mùa nước

nổi

Đời sống của người dân vùng Đồng Tháp Mười được thể hiện rõ nét qua

những vấn đề:

Thứ nhất về nhà ở, người dân vùng Đồng Tháp Mười có thói quen tập trung

sống dọc ven bờ kênh, dòng sông, con rạch Nhà có kiến trúc giống như những

ngôi nhà khác ở Nam Bộ, riêng nền nhà ở thì tùy theo khu vực ngập nước nông

hay cạn mà nền nhà cao hay thấp hoặc làm nhà “cao cẳng” (trên cọc)

Thứ hai, phương tiện di chuyển vào mùa nước nổi của người dân là chiếc

xuồng ba lá, chiếc ghe tam bản, chiếc tắc ráng, ghe chài lón, ghe cà vom Người

dân vùng Đồng Tháp Mười, sử dụng những phương tiện này làm chân đi như đi

hái rau, đi thăm lưới, đi chợ, đi giăng câu, đi thăm xóm làng, đi buôn bán Đôi khi

đó còn là mái ấm, là nhà của những cư dân cả cuộc đời bao thế hệ điều gắn bó

cùng ghe xuồng như ăn ngủ, nghỉ, sinh hoạt trong cuộc sống hàng ngày

Thứ ba, hoạt động kinh tế trong mùa nước nổi, người dân vùng Đồng Tháp

Mười có những hoạt động, thích nghi phù hợp với điều kiện của vùng Trước đây

thì hái lượm, đánh bắt thủy sản và nhiều động vật hoang dã, khai thác tài nguyên

rừng tràm lục, gặt lúa nước (lúa nổi), trồng rau, hoa và nuôi trồng thủy sản, gia

cầm các loài thủy sinh rau muống, rau nhút, hoa sen, cá, tôm và vịt Ngày nay,

trồng lúa, đa dạng hóa cây trồng vật nuôi hoạt động trong mùa lũ, trồng bảo vệ và

khai thác rừng tràm, nuôi cá bè trên sông Người dân ý thức được rằng không chỉ

biết khai thác mà còn biết cách tái tạo lại để khại thác lâu dài, các hoạt động sản

xuất ngày càng phát triển đa dạng và phù hợp với cách bố trí trên các địa bàn dân

cư có nền vượt lũ và hoạt động di động trên sông nước ngay trong mùa nước nổi

Từ đó hoạt động du lịch, vui chơi giải trí, khám phá bằng cách tiếp cận với sông

nước cảnh quan môi trường sinh thái dần dần được hình thành

Thứ tư, đời sống tâm linh của người dân vùng Đồng Tháp Mười được hình

thành do hoàn cảnh môi trường sống của vùng đất mới nên ít nhiều thay đổi so với

phong tục tập quán kể cả niềm tin tín ngưỡng mà người dân từ mọi vùng miền

mang theo đến nơi đây Người dân ngoài việc thờ ông bà tổ tiên, họ còn thờ những

người có công của vùng ở đình làng, tham gia các lễ hội đình làng là một hoạt

động văn hóa truyền thống đã đi vào lòng người dân như một chỗ dựa niềm tin với

tư cách là giá trị của một văn hóa Ngoài ra, sống trong vùng nước mênh mông

như biển cả, đôi khi gió to sóng lớn, người dân cảm thấy thân phận nhỏ bé trước

thiên nhiên nên trông vào nơi tựa của đấng “bề trên” Vì vậy ghe nào cũng có thờ

Phật Bà Quan Âm, cũng có chỗ cấm nhang cúng Bà Thủy, chư vị Đại Thần Đây

là biểu hiện của tâm linh và có thể nói rằng đó là sản phẩm du lịch phi vật thể

4 Sản phẩm du lịch đặc trưng vào mùa nước nổi vùng Đồng Tháp Mười

Cây tràm, loài cây đặc trưng của vùng Đồng Tháp Mười do đặc tính thích

nghi với vùng đất phèn trũng, cây tràm còn bảo vệ môi trường sinh thái, chắn sóng

lũ, giữ nước rất hiệu quả Ngoài rừng tràm tự nhiên, người dân vùng Đồng Tháp

Mười còn trồng thêm tràm trong quá trình khai hoang, góp phần đưa diện tích

rừng tràm gia tăng đáng kể Nếu trồng tràm xây dựng mô hình thủy sản kết hợp du

lịch sinh thái cảnh quan thiên nhiên Đồng Tháp Mười thì sẽ đem lại hiệu quả kinh

tế cao cho người dân Hiện nay, ở vùng Đồng Tháp Mười có một số điểm du lịch

sinh thái ngập nước kết hợp cùng cây tràm như Tràm Chim, Láng Sen…đang hoạt

động khai thác du lịch nhưng trên thực tế tiềm năng cây tràm của cùng Đồng Tháp

Mười vẫn chưa được khai thác có hiệu quả

Cây sen, ở Đồng Tháp Mười cây sen mọc một cách tự nhiên cùng lao sậy,

cỏ lác, cỏ năng, ở khắp mọi nơi Đây là loài cây mà toàn bộ các bộ phận đều được

sử dụng ví dụ như lá sen gói bánh, ngó sen dùng nấu canh hay xào, hoa sen dùng

trang trí,…hiện nay hoa sen còn được xem là biểu tượng quốc hoa của Việt Nam

Ngoài việc, mang lại hiểu quả kinh tế cao, hoa sen còn làm cho cảnh quan Đồng

Tháp trở nên đẹp hơn giữa thiên nhiên mùa nước nổi

Bông điên điển, đặc biệt chỉ xuất hiện vào mùa nước nổi, đây là loài cây

thân thảo, mọc hoang ở ven các bờ ruộng, bờ kênh Được dùng để ăn và có thể chế

biến rất nhiều món ăn khác nhau như: ăn chung với cháo dùng làm món độn, làm

dưa chua, ăn sống, dùng ăn chung với bún nước lèo và bún mắm, đặc biệt là dùng

nấu canh chua với cá linh, làm nhân cho bánh xèo cũng chỉ có vào mùa nước nổi

Bông súng, mọc đầy dưới ruộng, đìa, ao Bông súng được người dân dùng

chung với mắm kho, nấu canh chua, trước khi ăn phải tước võ vì thực chất là ăn

phần cuống hoa bông súng

Rau choại, là loài thuộc họ dây leo, thân bò đến đâu thì rễ bám đến đó, sống

được trong vùng bưng trũng nhờ bộ rễ có sức hút nước mạnh, đặc biệt rất thích

nghi với vùng đất nhiễm phèn Tùy vào môi trường sống, rau choại có nhiều loại

khác nhau như choại đá, choại vườn, choại rừng, chột lụi, rau ván Rau choại có

thể dùng để luộc và ăn kèm với các món khác

Hẹ nước, loài loài thủy sinh sống quanh năm nhưng sinh trưởng mạnh vào

mùa nước nổi, đặc biệt có thể sống ở vùng phèn, nên nghiễm nhiên trở thành đặc

sản của vùng Đồng Tháp Mười và không thể thiếu trong bữa cơm của người dân

Cá linh, vào đầu mùa nước nổi cũng chính là lúc những con cá linh theo dòng phù

sa trôi về sông rạch, trong suốt mùa nước nổi cá trốn vào ruộng đồng để tránh sóng

gió mưa bão Ngày nay, cá linh không còn nhiều giống như trước đây nhưng sức

hấp dẫn của những món ăn chế biến từ cá linh thì không dễ làm cho người dân

vùng Đồng Tháp Mười quên đi một cách dễ dàng

Cá bống trứng, thường theo các dề lục bình trôi theo dòng nước, có thể

dùng chế biến nhiều món ăn bằng cách chiên hay kho Ngoài ra, còn có các loài cá

đồng, lươn, tôm, cua, ốc

Hoạt động du lịch không tách rời với ẩm thực, Đồng Tháp Mười là nơi có

một nền ẩm thực hoang dã, hào phòng, cộng đồng Những món ăn ở đây được chế

biến theo điều kiện tự nhiên, sản vật tự nhiên, không gian tự nhiên, cách thưởng

thức cũng tự nhiên không cầu kỳ Ví dụ như món nướng, cái gì cũng có thể nướng

được, không chỉ tôm, cua, cá, heo, gà, vịt,…mà các loại rau củ như khoai, cà tím,

đậu bắp,…có nhiều cách nướng trực tiếp trên lửa, nướng trên khói, nướng trui, bọc

đất nướng, bọc lá vùi vào lửa

Bên cạnh đó, các làng nghề cũng là sản phẩm của du lịch Đồng Tháp Mười,

làng nghề của người dân vùng Đồng Tháp Mười luôn gắn liền với cuộc sống và

điều kiện tự nhiên nơi đây như nghề đan lác, nghề đương đệm, nghề làm các công

cụ dùng đánh bắt cá tôm, nghề làm mắm, nghề làm khô, nghề chầm lá, trong

những năm gần đây, phát triển nghề đan lục bình thành túi xách xuất khẩu

Đồng Tháp Mười là vùng đất có cảnh quan thiên nhiên đẹp, còn giữ được

nhiều cảnh sắc hoang sơ, vùng đất có truyền thống lịch sử do đó có nhiều tiềm

năng cho việc phát triển các loại hình du lịch như: du lịch sinh thái, du lịch sông

nước miệt vườn, du lịch nghỉ dưỡng, du lịch chiến trường xưa, du lịch tìm hiểu

thời khẩn hoang Nam Bộ Sự hiếu khách thân thiện, cùng với cuộc sống sinh hoạt

của người dân vùng nước nổi tạo nên bản sắc văn hóa trong việc khai thác du lịch

III THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH MÙA NƯỚC NỔI VÙNG

ĐỒNG THÁP MƯỜI

1 Cơ sở hạ tầng – cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ du lịch

Đối với cơ sở hạ tầng của vùng Đồng Tháp Mười thì hệ thống giao thông

đường thủy và bộ chi phối toàn bộ hoạt động của vùng Hệ thống giao thông

đường bộ của vùng Đồng Tháp Mười có ba quốc lộ là 30, 62, 1A chiều dài khoảng