Bài giảng Bệnh nhiễm sán - ThS.BS. Lê Bửu Châu

Bài giảng Bệnh nhiễm sán do ThS.BS. Lê Bửu Châu biên soạn cung cấp cho các bạn những kiến thức về các bệnh nhiễm sán như sán lá gan (biểu hiện, tác nhân gây bệnh, đặc điểm dịch tễ, vi sinh bệnh học, giải phẫu học, biến chứng và cách điều trị).

1 ThS.BS LÊ B U CHÂUỬ

Bm Nhi m ­ĐHYD Tp HCMễ

2

Sán lá gan

SÁN LÁ GAN

Clonorchis sinensis

(sán lá Trung Quốc)

Là loại sán lá nhỏ, thường ký sinh ở heo, chó và mèo

Opistorchis felineus Còn gọi là sán lá

mèo, gây bệnh SLG ở

người như C. sinensis

Fasciola hepatica Là sán lá lớn, thường

ký sinh trong ống mật của các ĐV ăn cỏ

Fasciola gigantica Là sán lá lớn, thường

gặp ở trâu bò

Dicrocoelium 

dentriticum

Là sán lá thông thường của các gia súc, rất hiếm gặp ở người

6

B. B NH DO SÁN LÁ  Ệ

GAN L N   Ớ FASCIOLA SP 

I. Đ I CẠ ƯƠNG

Ø   Là lo i sán lá l n, thạ ớ ư ng KS / ng m t ĐV ờ ố ậ ăn c  ỏnhư  trâu, bò, dê, c u… ừ

Có 2 lo i ạ F. hepatica và F. gigantica  Fasciola sp

Ø   Lây/ngư i qua ờ đư ng tiêu hóa, ờ  t n thổ ương gan 

và đư ng m t. ờ ậ

Ø   LS: s t, ố đau b ng, gan to và tụ ăng b ch c u ạ ầ đa nhân 

ái toan trong máu. 

Kho ng 50% cas không có TCLS.ả  

TÁC NHÂN GÂY B NH Ệ

F. hepatica và F. gigantica có hình d ng và c u ạ ấtrúc khá gi ng ố

Đ c ặ đi mể F. hepatica F. gigantica

ở n a tr ử ư c c ớ ơ thể gi a c ữ ơ thể

C u vai ầ th y rõ ấ không th y ấ

TÁC NHÂN GÂY B NH Ệ  

Fasciola  hepatica  thu c  ngành  ộ Platyhelminths, 

l p  ớ Trematoda,  phân  l p  ớ Digenea,  b   ộ

Prosostomata Fasciola, h   ọ Fasciolidae

 Sán trư ng thành   ở 2,5x1cm

Tr ngứ

130­145  m x 70­90  m

10Sán lá gan trưởng thành.

(Ảnh: Viện Thú y Quốc gia)

Sán lá gan được ngâm trong chất bảo quản để

nghiên cứu ở Viện Thú y Quốc gia

Ấu trùng sán lá gan lớn chết ở nhiệt độ 60-70 độ C nhưng nếu chúng ta ăn rau sống, hoặc ăn lẩu tái, trần tái chưa đủ nhiệt độ 40-50

độ C thì ấu trùng sán lá gan vẫn sống được

12

Chu k  phát ỳ

tri n c a ể ủ

F. hepatica 

14Chu trình phát tri n c a  ể ủ

F. hepatica

Nh ng con sán lágan l n chui ra t  gan khi b   ữ ớ ừ ị

gi t m  (Vi n thú y qu c gia).  ế ổ ệ ố

­ Pallas mô t  ả đ u tiên vào nầ ăm 1760

­ Sau 1970, nhi u báo cáo nhi m ề ễ Fasciola sp   ngở ư i, ờ

đ c bi t   Nam M , Châu Âu, Châu Phi, Trung Qu c, ặ ệ ở ỹ ố

Vi t Nam, Úc.ệ  

­Vi t Nam: ệ

+ Trư c 1997: b nh l  tớ ệ ẻ ẻ+ Sau 1997: S  BN tố ăng nhi u ề đ c bi t là   các ặ ệ ở

t nh thu c vùng duyên h i Mi n Trung nhỉ ộ ả ề ư Đà N ng, ẵ

Qu ng Ngãi, Bình Đ nh, Phú Yên, Khánh Hòaả ị  

III. Đ C ĐI M D CH T Ặ Ể Ị Ễ

ĐÀ N NG Ẵ

KONTUM

QU NG  Ả NGÃI

BÌNH 

Đ NH Ị

PHÚ  YÊN

Đ C L C Ắ Ắ KHÁNH 

HÒA

LÂM Đ NG Ồ NINH 

THU N Ậ BÌNH THU N Ậ TPHC

20

V  vi c ban hành ''Hề ệ ướng d n ch n đoán và đi u tr  ẫ ẩ ề ị

b nh sán lá gan l n   ngệ ớ ở ười''

 B  TRỘ ƯỞNG B  Y TỘ Ế 

QUY T Đ NH:Ế Ị

Đi u 1ề . Nay ban hành kèm theo Quy t dinh này ''H ế ướ ng d n  ẫ

ch n đoán và đi u tr  b nh sán lá gan l n   ng ẩ ề ị ệ ớ ở ườ i''.

Đi u 2ề . ''H ướ ng d n ch n đoán và đi u tr  b nh sán lá gan l n  ẫ ẩ ề ị ệ ớ

 ng i'' là tài li u h ng d n đ c áp d ng trong t t c  

các c  s  khám, ch a b nh công l p là ngoài công l p ơ ở ữ ệ ậ ậ

III. Đ C ĐI M D CH T Ặ Ể Ị Ễ

T n su t nhi m ph  thu c: ầ ấ ễ ụ ộ

   + S  hi n di n c a  c làm ký ch  trung gianự ệ ệ ủ ố ủ

   + Các loài ĐV ăn c  ỏ

   + Thói quen ăn u ng c a ngố ủ ư i. ờ

Ngư i b nh ờ ệ Ngu n b nh  ồ ệ

Trung gian truy n b nhề ệ

Tu i, gi i, ổ ớngh  nghi p…ề ệ

Ø    + Th c v t th y sinh ự ậ ủ    + Nư c: Kho ng 10% nhi m AT nang ớ ả ễ

       n i trên m t nổ ặ ư cớ   + Ăn gan tái, có ch a sán non (ứ Taira, 1997) 

ĐV ăn c  nhỏ ư : 

trâu, bò, dê, c u…ừ

III. Đ C ĐI M D CH T Ặ Ể Ị Ễ

25

3. Mùa: Đ   m cao + mộ ẩ ưa nhi u ề d ch SLG l n   ĐV.ị ớ ởAûnh  hư ng/  mùa  rau  xà  lách,  do ở đi  kèm  t p  quán ậ ăn 

u ngố

Thư ng tháng 10 ờ 4 năm sau, đ nh cao: tháng 11 ỉ 2

 4.Tu iổ : M i l a tu i ọ ứ ổ đ u cĩ th  b  lây nhi m. ề ể ị ễ

Ngư i l ùn > TE. Th p nh t: tr  dờ ớ ấ ấ ẻ ư i 5 tu i.ớ ổ

5. Gi i:ớ   Nam=n  hay N  > namữ ữ

6. Y u t  gế ố đ:  Cĩ th  nhi u ngể ề ư i b  b nh/ cùng m t ờ ị ệ ộ

gđ 

7. Ngh  nghi p:ề ệ  Liên quan chăn nuơi trâu, bị, dê, c u.ừ

III. Đ C ĐI M D CH T Ặ Ể Ị Ễ

IV. SINH B NH H C  Ệ Ọ

LS:  S   lố ư ng  AT  sán  xâm  nh p  gây  t n  thợ ậ ổ ương  cơ 

h c + các p/  viêm + p/  mi n d ch c a ký ch ọ ứ ứ ễ ị ủ ủ

GAN

Đư ng m tờ ậ

L c  ạ

chỗ

­ Ng a, n i m  ứ ổ ề đay 

­ Suy như c và s t cân chi m kho ng 35%. ợ ụ ế ả

­ Ho, đau ng c (# 10­15%)ự

3. Giai đo n ti m  n:  ạ ề ẩ

Kéo dài nhi u tháng  ề  nhi u n ề ăm

Khi  sán  non  trư ng  thành ở   đư ng  m t  và ờ ậ đ  ẻ

LÂM SÀNG (tt)

5.  Sán  l c  ch :  ạ ỗ ống  tiêu  hóa,  mô  dư i  da,  tim,  m ch ớ ạmáu, ph i, màng ph i, não, m t, phúc m c, t y, lách…. ổ ổ ắ ạ ụTùy theo v  trí sán l c ch  mà LS có các bi u hi n khác ị ạ ỗ ể ệnhau. 

Fasciola Hepatica 

Trong thành ru t ộ

LÂM SÀNG (tt)

34SLG l c ch   ạ ỗ đ n  ế đ i tràng ạ

36SLG l c ch  ra da ạ ỗ

2. VS:   trong g/đ c p, bt trong g/ấ đ ti m  nề ẩ

3. Ch c nứ ăng gan: Thư ng không thay ờ đ i nhi u  m t ổ ề ộ

s  có ố SGOT, SGPT, bilirubin tăng nh  ẹ

d  nh m l n v i ung thễ ầ ẫ ớ ư gan.

4. CT scan, ho c MRI b ng  ặ ụ

Giúp phát hi n các t n thệ ổ ương nhi u   ho c ề ổ ặ đư ng ờ đi 

c a sán trong nhu mô gan, cũng có th  th y  hình  nh ủ ể ấ ảsán trư ng thành trong  ng m t và túi m t…ở ố ậ ậ

Hình  nh t n th ả ổ ươ ng gan do SLG

7.Tìm tr ng sán trong phân: ứ giúp  (+). TUY NHIÊN

­ Ngư i là ký ch  tình c  do ờ ủ ờ đó sán trư ng ít, th i t ng ở ả ừ

đ t nên soi phân  thợ ư ng âm tính. (+): 5­15%[*]ờ

­ Giai đo n nhi m c p chạ ễ ấ ưa đ  th i gian ủ ờ đ  sán ể đ  ẻ

tr ng, thứ ư ng ph i sau 3­4 tháng sau nhi m  u trùng ờ ả ễ ấnang

­ Sán l c ch  không th  tìm ạ ỗ ể đư c tr ng trong phânợ ứ

­ Có th  nh m khi cho BN ể ầ ăn gan trâu bò có nhi m sán ễvài  ngày  trư c  khi  XN  phân,D   nh m  tr ng  sán  lá ớ ễ ầ ứ

ru t ộ

C n XN phân trong 3 ngày liên t cầ ụ

C N LÂM SÀNG (tt) Ậ

[*]:T.V. Hi n và cs,1997: 9,65%.; Ayadi A. et al, 2003:16% ể

B nh án ệ đư ng m t ờ ậ

44

LÂM SÀNG

DTH

 ≠

• ­ Áp xe gan do các lo i KST khác: amíp,  ạ giun đũa, Toxocara…

• ­ Áp xe gan do vi trùng

• ­ Ung thư gan

3. Triclabendazole (Novartis, Switzerland):Egaten

Là m t benzimidazole ộ đư c s  d ng r âng rãi trong ợ ử ụ ọthú y. T/d ng lên t t c  các g/ụ ấ ả đ c a ủ Fasciola sp  

Thu c an toàn, hi u qu , s  d ng ố ệ ả ử ụ đư c cho c  tr  ợ ả ẻ

em và ngư i l n. ờ ớ

Li u dùngề  10 ­12mg/kg, u ng 1 l n duy nh t. Thu c ố ầ ấ ố

đư c h p thu t t nh t khi u ng sau ợ ấ ố ấ ố ăn, đ c bi t là ặ ệ

b a ữ ăn có m ỡ

Ch ng ch  ố ỉ đ nh:ị  Ngư i ờ đang b  b nh c p tính khác, ị ệ ấ

n   có  thai  và  cho  con  bú,  giai ữ đo n  c p  c a  các ạ ấ ủ

b nh m n, ngệ ạ ư i ờ đang v n hành máy móc tàu xeậ

ĐI U TR  (tt) Ề Ị

ĐI U TR   Ề Ị (tt)

1 Emetine (C29H40N2O4) là m t alkaloid chi c xu t t  ộ ế ấ ừ

 ipecacuanha ho c ặ đư c t ng h pợ ổ ợ

Li u lề ư ngợ  1mg/kg/ngày TB ho c TDD x 10 ngày. Có ặ

th  l p l i ể ặ ạ đ t 2 v i li u nhợ ớ ề ư trên sau ít nh t 15 ấngày n u tái phát.ế

Tác  d ng  ph :ụ ụ  Gây  đ c  trên  tim  (sóng  T  d t, ộ ẹ đ o ả

ngư c, QT kéo dài trên ECG, ợ đôi khi h  huy t áp), ạ ế

đ c gan và ộ đư ng tiêu hóa.ờ

Hi u qu :ệ ả  Di t ệ đư c ký sinh trùng và c i thi n tri u ợ ả ệ ệ

ch ng. Tuy nhiên t  l  tái phát sau ứ ỉ ệ đi u tr  còn cao.ề ị

Dehydroemetine (C29H38N2O4.INN) 

ĐI U TR  (tt) Ề Ị

2.  Bithionol:  Là  thu c  có  c u  trúc  hóa  h c  liên  quan ố ấ ọ

đ n hexachlorophene. Cế ơ ch  tác d ng chế ụ ưa đư c ợ

hi u ể đ y ầ đ ,  có  l   là  do  c  ch   quá  trình ủ ẽ ứ ếphosphoryl  oxy  hóa  c a  KST  làm  c  ch ù  t ng ủ ứ ế ổ

h p ATP. ợ

Li u lề ư ngợ : 30­50 mg/kg/ngày, chia 3 l n u ng. Thông ầ ố

thư ng u ng  cách ngày,  trung  bình kho ng 10­15 ờ ố ảngày u ng thu c.ố ố

Tác d ng phụ ụ ch  y u là ủ ế đau b ng, tiêu ch y và n i ụ ả ổ

m  ề đay. 

• ­ Dùng kháng sinh n u có b i nhi m ế ộ ễ

• ­ N u   áp xe > 6 cm, Rx thu c không  ế ổ ố

hi u qu  có th  ph i h p ch c hút (BYT) ệ ả ể ố ợ ọ

Theo dõi

• ­ 3 ngày sau u ng thu c, 3 tháng, 6 tháng ố ố

• ­ Các v n  ấ đ  c n theo dõi: LS, BC ái toan,  ề ầ Siêu âm gan, XN phân.

• ­ N u ch ế ưa  n  ổ đ nh: ị

• Triclabendazole l n 2: 20 mg/kg chia 2 l n  ầ ầ

u ng cách 12­24 h (BYT) ố

• Giáo d c truy n thông s c kh e:ụ ề ứ ỏ

 Không ăn các lo i rau s ng m c dạ ố ọ ư i nớ ư cớ

 Không u ng nố ư c lã.ớ

 Nghi ng  nhi m b nh, ph i ờ ễ ệ ả đi khám s m và Rx k p ớ ị

th i, nh t là s ng trong vùng lờ ấ ố ưu hành b nh.ệ

• ­ Ki m soát nhi m ể ễ Fasciola spp.   ở đ ng v t ộ ậ ăn c  ỏ

• ­ Gi m s  lả ố ư ng  c làm ký ch  trung gian ợ ố ủ

• ­ Thay đ i t p quán ổ ậ ăn u ng   ngố ở ư i ờ

• ­ Hi n t i chệ ạ ưa có vaccine phòng ng a hi u quừ ệ ả 

• (cho ngư i và v t nuôi).ờ ậ

PHÒNG NG A Ừ  

nh  (siêu âm, n i soi), ẹ ộ : 7 ngày, thu c không rõ lo i.ố ạ

II. B NH SỆ Ử  (ti p theo)        # 2 thángế

N6­10: T/c khg gi m, ả đau nhi u hề ơn, khó th  tở ăng, da 

Tình tr ng lúc NV: T nh, không s t,  ạ ỉ ố đau HSP,  không ói, ăn u ng kém, s t 9 kg t  lúc b nh ố ụ ừ ệ