Bài giảng Đại cương bệnh lý hệ thần kinh - ThS. BS Nguyễn Phúc Học

Bài giảng Đại cương bệnh lý hệ thần kinh với mục tiêu giúp sinh viên có khả năng nêu được các trung tâm giải phẫu chức năng chính của não; trình bày được các hội chứng thần kinh thường gặp; nêu được các nhóm bệnh lý hệ thần kinh.

I C NG B NH LÝ H TH N KINH

M c tiêu h c t p: Sau khi h c xong bài này, sinh viên có kh n ng:

1 Nêu c các trung tâm gi i ph u ch c n ng chính c a não.

áp l c n i s 2.3 Li t hai chân 2.4 Li t n a ng i

3 Các nhóm b nh lý 3.1 Tai bi n m ch

máu não ( t qu ) 3.2 B nh kh i u

3.3 B nh nhi m trùng 3.4 B nh ch n th ng

B n thùy não ( Four Lobes)

V não c chia ra làm b n ph n,

c g i là b n thùy bao g m: thùy

trán, thùy nh, thùy ch m, thùy thái

d ng.

Thùy trán (Frontal lobe): là ph n phía

tr c não liên quan n lí do, ng c

hành ng, nh n th c cao c p và c m

xúc c a ngôn ng

Thùy nh (Parietal lobe): là phân gi a

c a b não và liên quan n vi c x lý

thông tin c m giác xúc giác nh áp l c

da, s va ch m và c m giác au M t

vùng c a b não c bi t n nh

vùng chi ph i c m giác b n th n m

Thùy thái d ng (Temporal lobe): là ph n th p c a não Thùy này c ng ch a vùng thính giác chính, r t quan tr ng trong vi c

gi i thích âm thanh và ngôn ng chúng ta nghe c T n th ng

h i h i mã s d n n v n v trí nh , nh n bi t ti ng nói và các k n ng ngôn ng

Thùy ch m (Occipital lobe): là

ph n sau cùng c a não và có liên quan t i các kích thích th giác và thông tinT n th ng thùy ch m

có th d n n các v n th giác nh khó nh n nh v t th ,

mù màu, ngoài ra còn có r c r i

não Trong khi H i h i mã r t

quan tr ng trong vi c ghi

nh và h c t p, thì h limbic

là trung tâm i u khi n c a

ph n x h i áp

1.3 H ch n n (basal ganglia)

Các h ch c b n là m t nhóm các h t nhân l n bao quanh i th Các

h t nhân này r t quan tr ng trong vi c i u khi n v n ng Nhân

và ch t en thu c não gi a có s k t n i v i h ch c b n này.

1.4 i th (thalamus)

N m phía trên vùng thân não, i th x lý và truy n phát ho t ng

và thông tin giác quan Nó có vai trò ch y u nh m t tr m ng ng

thay phiên, nh n thông tin t các giác quan và a các thông tin y

t i v não V não t ó g i các thông tin t i i th , i th l i g i các

thông tin này t i các h th ng khác.

1.5 Vùng d i i (hypothalamus)

Vùng d i i là m t nhóm h t nhân n m d c theo phía d i i não

và g n tuy n yên (pituitary gland) Nó k t n i v i nhi u vùng khác c a

não và ch u trách nhi m ki m soát c n ói, khát, v n ng, nhi t

h ng nh c th và nh p sinh h c Vùng d i i còn ki m soát tuy n

yên b ng các lo i hormone, n m quy n ki m soát nhi u ch c n ng c a

1.6 Thân não (cu ng não - brainstem)

Thân não hay Cu ng não bao g m não sau (hindbrain) và não trung gian

(midbrain).

C u trúc não sau bao g m c u não và hành não và th l i.

C u não (pons) k t n i hành não và ti u não và giúp ph i h p v n ng c a các ph n trong c th

Hành não (medulla) n m tr c ti p trên t y s ng và i u khi n các ch c

n ng s ng quan tr ng nh nh p tim, nh p th và huy t áp

Ti u não n m phía sau thân não

và bao g m nhi u thùy nh Ti u não nh n thông tin t h th ng cân b ng c a tai trong (inner ear), dây th n kinh c m giác, h th ng thính giác và h th ng th giác Nó

có liên quan t i vi c ph i h p các

ng c c a ho t ng c ng nh các khía c nh c b n c a trí nh và

h c t p.

nh n, m ng àn h i Bên trong cùng là

l p màng m ch (còn g i là màng não

-tu ) m m, dính ch t vào -tu s ng, có nhi m v nuôi d ng mô tu s ng.

+ Ch t xám N m trong ph n ch t tr ng, hình ch H chính gi a có 1 ng r ng ( ng t y s ng) không ch a d ch não t y.

Ch t xám do thân và các tua ng n c a các

t bào th n kinh t y s ng t o nên.

+ Ch t tr ng N m bao quanh các ch t xám, do các s i tr c c a n ron t y t o nên, t o thành các ng i lên và i

xu ng ng i lên ( ng h ng tâm)

do các s i tr c c a các n ron c m giác t o nên.

não th t bên 2 bán c u i não, d ch

não t y theo l Monro vào não

th t III n m gian não T não th t

III, d ch não t y theo c ng Sylvius

vào não th t IV n m hành- c u não.

T ây, d ch não t y theo các l

Magendie và Luschka i vào khoang

d i nh n r i bao b c xunh quanh

não b và t y s ng Sau ó, d ch não

và l y i các ch t th i sinh ra trong quá trình chuy n hóa -

Ch c n ng b o v D ch não t y

có tác d ng b o v t ch c th n kinh thông qua 2 c ch : +

Ng n c n không cho các ch t

c l t vào t ch c th n kinh + Ðóng vai trò nh m t h th ng

m b o v não và t y kh i

b t n th ng m i khi b ch n

th ng.

2 M t s h i ch ng th n kinh th ng g p

2.1 H i ch ng màng não

2.1.1 Ð i c ng

H i ch ng màng não do nhi u

nguyên nhân gây nên, dù nguyên

nhân gì trên lâm sàng u có m t

- Nôn v t: Nôn thành vòi nh t là khi thay i t th , nôn xong

au u.

- Táo bón: không kèm ch ng

gáy du i c ng, c m không g p vàong c.

Có khi nâng c ng c lên theo.

+D u Kernig: N m ng a u không

g i, chân du i th ng, th y thu c lu n tay d i gót chân vàt t nâng chân lên Bình th ng nâng lên n trên

700 hai chân v n du i th ng N u khi

- T ng c m giác au toàn thân nên có khi

s vào, bóp nh ã kêu au.

- Ð ng kinh nh t là i v i viêm màng não tr em.

+D u Brudzinski: trên và d i

- Màu (h ng): Ð u t u n cu i là do xu t huy t màng não, não

màng não do ch n th ngs não, t ng huy t áp, v d d ng m ch,

b nh máu, viêm màng não t i c p C n lo i tr ch cnh m m ch máu

trong tr ng h p này lúc u sau ó nh t d n, l i s ng.

- Màu vàng: Do xu t huy t lâu ngày m i ch c (sau 4 - 5 ngày) nh ng

khi soi kính hi n vi v n còn th y h ng c u; hay do lao màng não.

- Màu c: Do viêm màng não m (não mô c u, ph c u, t c u )

- Màu trong: Có th do lao, siêu vi nên ph i ch k t qu xét nghi m.

(3) T bào vi trùng

- Có h ng c u: Do xu t huy t.

- B ch c u trên 10 con/mm3 ng i l n là b nh lý.

- B ch c u trung tính > 50 % trong viêm màng não m

- Lympho ( 50 % trong viêm màng não do lao, siêu vi, giang mai, n m

- T bào l th ng do ung th di c n.

- T bào a axit do d ng ho c do ký sinh trùng ( u trùng sán l n).

- Soi ho c nuôi c y có th phát hi n c vi khu n ho c siêu vi.

(4) Sinh hóa: Bình th ng albumine 14 - 45mg%, glucose 50 - 75mg%

(b ng 1/2 ho c 1/3

glucose máu), NaCl 110mEq/ L.

- Protein luôn luôn t ng ( trên 50 mg%) dù nguyên nhân gì, tuy nhiên

m c t ng có khác nhau,nhi u nh t là trong viêm màng não m

- Glucose và mu i gi m trong viêm màng não m và lao, còn bình

th ng trong viêm màng nãovà do siêu vi.

- BW d ng tính trong giang mai não màng não

- ng i già: Ðau u, nôn có th không r m r Th ng có bi u hi n

r i lo n tâm th n, m tng , hay quên, lú l n, thay i tính tình Các

tri u ch ng lâm sàng nh d u hi u màng não cókhi không rõ.

- b nh nhân hôn mê: Các tri u ch ng th c th không i n hình, c n

h i t m quá trình b nh,các tri u ch ng c n ng h ng ch n oán.

- Viêm màng não m t u do ã i u tr kháng sinh t tr c, các tri u

ch ng th c th kín áoho c không có.

H i ch ng màng não ph i h p v i các tri u ch ng th n kinh khu trú

c n ph i tìm các nguyênnhân th c th não ph i h p b ng ch p c t

tránh b sót viêm màng não giai o n u).

Ph n ng màng não hay g p tr em trong b nh lý nhi m c Trong

ph n ng màng não sau khi ch c hút kho ng 10ml d ch não t y, tri u

ch ng lâm sàng c c i thi n rõ.

(2) M t s tr ng h p gi màng não: Do au c , au c t s ng, au

x ng, m t s tr ng h p nhi m virus, viêm kh p, viêm x ng ho c

ch n th ng vùng c t s ng c

2.1.5 Ch n oán nguyên nhân

(1) viêm màng não m : các tri u ch ng lâm sàng x y ra t ng t c p tính v i

s t cao, bi u hi n nhi m trùng nhi m c rõ, các d u hi u màng não r m r Màu s c d ch não t y c nh n c vo g o

(2) Viêm màng não lao: Tri u ch ng lâm sàng c a h i ch ng màng não có tính bán c p B nh nhân có bi u hi n nhi m cao: G y sút, chán n, m t m i, s t

th ng nh v bu i chi u.

Màu s c d ch não t y trong ho c vàng chanh, xét nghi m th y t ng protein; glucose, mu i gi mv a; t bào t ng ch y u lympho, nuôi c y có th tìm c

vi trùng lao.

(3) Viêm màng não n c trong (viêm màng não do virus): H i ch ng màng não

x y ra c p tính r m r D ch não t y màu trong, albumin t ng ; glucose, mu i bình th ng, t bào lymplo t ng.

(4) Xu t huy t d i nh n (ch y máu màng nào): Bi u hi n t ng t, nh c u

d d i, có th kèm theo r i lo n ý th c, d u hi u màng não rõ Ch c dò d ch não t y th y có máu không ông c 3 ng Ch p c t l p vi tính s não có th

th y máu trong khoang d i nh n (t ng t tr ng) ng i tr xu t huy t màng

-Ngu n g c mao m ch: Th ng

do t n th ng t ch c não g p

-Chóng m t

Có th do chèn ép th ng xuyên vào vùng ti n ình ho c do t n

th ng trung tâm ti n ình thân não ho c vùng thái d ng, trán.

s não, có h i ch ng giao bên

Chú ý tr d i 5 tu i t ng áp

l c n i s gây giãn t nh m ch da

và hình thái nh giãn não

- Doppler xuyên s : T c giòng máu trên 150 mm/ giây là có co

c Thoát v não (engagement)

não (bán c u, ti u não), nh i máu

não, viêm t c t nh m ch não,b nh

não do t ng huy t áp.

(4) Viêm nhi m

Viêm màng não, viêm não c p (

(5) Nguyên nhân chuy n hóa Thi u O2 não c p, h glucose máu,

gi m áp l c th m th u, b nh não

do t ng CO2, r i lo n n i ti t (suy

th ng th n c p, b o giáp, i u tr corticoide kéo dài).

(6) Úng não th y

Do t c ngh n, do gi m h p th

d ch não t y th ng sau viêm màng não, sau ch y máu màng não.

(7) Các nguyên nhân khác

Do d ng, nhi m c não (chì, thi c, tetracycline, axit nalixidic ;

CO ; Ars ; u ng quáï nhi u Vitamine A, Corticoide (gây gi u não ho c còn g i là TALNS lành

2.2.6 Ði u tr

(1) Ði u tr nguyên nhân

A.Ngo i khoa

Ð c bi t trong u não, t máu do

sang ch n, t máu và nh n não

r ng ti u não, m t s ápxe não.

viêm màng não m , ápxe giai

o n c p, kháng siêu vinh trong

viêm não do herpes simplex

(acidovir = zovirax, xem bài viêm

não).

Tránh thay i t th m t cách

(2) Ði u tr tri u ch ng A.Lo i b các y u t ngoài s :

Gi m áp l c t nh m ch: N m ng a

và nâng u lên kho ng 10-30 0 tránh è ép t nh

m ch c nh, tránh kích thích v t vã

b ng an th n (seduxen) vàgi n c ( myolastan), ki m soát s m ng kinh (valium, )

- Ði u tr r i lo n hô h p ch ng thi u O2 và t ng CO2 (gây giãn

m ch), n u th máy c n chú ý vì

th máy áp l c d ng th i k th

ra làm t ng áp l c t nh m ch, gi m cung l ng tim.

- Áp l c th m th u h nên h n ch

n c và tránh dùng dung d ch

nh c tr ng th m th u.

1mg/kg t nh m ch thì h nhanh áp

l c n i s Còn dùng li u thông

th ng 1-2 ng k tqu v a ph i.

+ Dung d ch u tr ng: Mannitol 20% li u 0,25- 0,5-1,5g/ kg nh ng không quá 5g/kg/24 gi

ng hay n ron v n ng ngo i

biên hai bên ho c c hai.

2.3.2 Cách khám

A Ph n h i b nh s : C n khai thác

k các v n sau:

- Cách kh i b nh: Nhanh, t ng t hay di n ra t t

- Các tri u ch ng xu t hi n trong

nh ng ngày u: S t, au l ng,

au chân, tê bì, rát b ng, kimchâm, ki n bò, gi m c m giác hai chân, au t ng khi g ng s c, khi v n ng

B Khám lâm sàng

a Th n kinh

- C n khám k v n ng ánh giá

m c li t: Gi m hay li t hoàn

toàn hai chân, u hay không u

hai bên; tr ng l c c t ng hay

b Toàn thân

- Chú ý các i m gù - v o b t

th ng c t s ng, các i m au khu trú, phù l ng, hai chân.

- Khám k n i khoa tránh b sót các nguyên nhân t c quan khác

di c n t i, nam chú ý tuy nti n

li t, n chú ý vú, ph n ph

- Khai thác k ti n s tâm th n n u nghi ng nguyên nhân tâm lý

2.3.3 Ch n Ðoán

A Ch n oán xác nh

D a vào hai tiêu chu n sau ây:

- C l c gi m hay m t hai chi

c ng + U n i và ngo i t y + Thoát v a m c t s ng + Viêm màng nh n dày dính

-Nguyên nhân không do chèn t y:

+ Viêm t y ki u Erb + Thi u máu t y + U li m i não + X c ng r i rác (Sclérose en plaque):

+X c ng c t bên teo c + R ng t y s ng

+ Viêm a r dây th n kinh.

+ Viêm a dây th n kinh.

tr c, ch y u ng i già, li t

nh hai chi d i nên i

th ng th c th Th ng x y ra

b nh nhân n , tr , nuông chi u

- Li t chu k do r i l an chuy n hóa K+ (Wesphal - h K+ ,

Gamstorps -t ng K+ , có th K+

bình th ng) x y ra t ng t nam tr , tái phát nhi u l n, nhanh chóng, m t ph n x

hay nhi u dây th n kinh s não

cùng hay khác bên v i bên li t tay

N ron th hai n m s ng tr c

tu , khi n t ng o n t ng ng

c a tu s ng, bó tháp chéotách ra chi ph i các n ron v n ng c a

s ng tr c tu , bó tháp th ng

c ng cho các s i b t chéoqua

ng gi a chi ph i n ron v n

2.4.3 Khi b nh nhân t nh táo

A Li t m m

-Gi m ho c m t v n ng m t

tay và m t chân cùng bên u th

c du i chi trên và c g p chi

d i.

-Th ng có li t n a m t trung

ng cùng ho c có th li t m t

ngo i biên khác bên Có th li t

các dây th n kinh s não khác

-Tr ng l c c gi m bên tay chân

v i tay chân b li t, có th li tdây

th n kinh s não khác.

- T ng tr ng l c c bên li t a

n co c ng g p chi trên các ngón tay khác n m ch t ngón cáicòn chi

d i co c ng du i nên khi i có dáng i vòng ki ng (ph t c ).

- T ng ph n x gân x ng bên li t,

có ph n x b nh lý nh Babinski hay t ng ng Ph n x da

b ng, da bìu và ph n x h u môn

gi m ho c m t bên li t.

- Có th kèm r i lo n c m giác n a

C Khi b nh nhân hôn mê

- Bàn chân bên li t ra ngoài.

- Có th quay m t và u v bên tay

chân li t hay v i bên v i tay chân

- Kích thích au tay chân hai bên thì

bên liêt h u nh không ph n ng hay

- T c ng m ch c nh trong

Li t n a ng i có th t ng d n do lan r ng vùng nh n não, phù não.

- Li t n a ng i thoáng qua

Ph n l n nh ng tr ng h p này là TIA Li t h i ph c trongvòng 24

gi , nh ng c n khám k , tìm các

y u t nguy c và i u tr d phòng vì s tái phát t othành tai

bi n m ch máu não th c s Có

th g p li t n a ng i thoáng qua sau m t c n bán u th ng bi n

ch ng ho c li t n a ng i thoáng qua sau m t c n ng kinh c c b

1 B nh h c ( T d c s i h c - download giao trinh nganh y

http://ambn.vn/product/ ) TS Lê Th Luy n, Lê ình V n, B Y T , B nh

CÂU H I L NG GIÁ

CH NG 9

CÁC B NH TH N KINH