Mục tiêu nghiên cứu của bài viết nhằm mô tả và hệ thống hóa các dữ liệu về đặc điểm hình thái, cấu tạo giải phẫu và đặc điểm vi học bột dược liệu của cây Viễn chí (Polygala karensium Kurz.).
Trang 1ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI VÀ GIẢI PHẪU CỦA RỄ CÂY
VIỄN CHÍ VIỆT NAM (POLYGALA KARENSIUM KURZ.)
THUỘC HỌ VIỄN CHÍ (POLYGALACEAE)
Trần Văn Quang*; Nguyễn Thượng Dong**
Nguyễn Quỳnh Nga**; Nguyễn Thế Thanh Hà***
TÓM TẮT
Mục tiêu: mô tả và hệ thống hóa các dữ liệu về đặc điểm hình thái, cấu tạo giải phẫu và đặc điểm vi học bột dược liệu của cây Viễn chí (Polygala karensium Kurz.) Phương pháp: mô tả
hình thái và vi học Kết quả và kết luận: Viễn chí là cây thân thảo, lá đơn mọc so le, lá ở gốc
hình elip, lá phía trên hình mác, hình phiến lá hình mũi giáo hẹp; phiến lá mỏng, nhẵn, mặt trên màu xanh, mặt dưới màu xanh hoặc tía; gân lá hình lông chim, mép lá thường lượn sóng, có gai rất nhỏ và cách nhau không đều; cụm hoa dày, mọc ở đầu cành hoặc kẽ lá; cánh hoa có màu trắng phớt tím đến hồng, mỏng, xẻ 2 thùy; rễ thắt từng đoạn như ruột gà, bột rễ dược liệu có mảnh mang màu đỏ nâu; hạt tinh bột, TB mô cứng, nhiều mảnh mô mềm gồm những tế bào (TB) đa giác xếp sát nhau; lông che chở đa bào có TB ở đầu dài và thuôn nhọn
* Từ khóa: Cây Viễn chí; Hình thái; Giải phẫu
Botanical Characteristics of Polygala Karensium Kurz
Summary
Objectives: To describe and systemize the data and characteristics of Polygala karensium Kurz Methods: Using the methods of morphology and microscopy Results and conclusion: Polygala karensium Kurz is a herbaceous plant Root is tied into sections like these of coil Alternate: simple foliums, lower leaves are elliptically shaped, upper leaves are lancelate Leaf blade is slender, even, upper surface is green, lower one is green or purple The nerve is feather shaped The leaf border is usually wavy with very small irregulary spaced thorns Flowers grow dense on the top of branches or crevice The pental is purple-white or pink, slim and devided into 2 lobes Root powder has red-brown fragment, inncluding polygonal shaped tissues The above features are important data to consult for standardization of medical plant Polygala karensium Kurz
* Key words: Polygala karensium Kurz; Morpholoical; Microscopy
* Học viện Quân y
** Viện Dược liệu TW
*** Bệnh viện Quân y 175
Người phản hồi (Corresponding): Trần Văn Quang (quangtran2108@gmail.com)
Ngày nhận bài: 20/07/2016; Ngày phản biện đánh giá bài báo: 01/09/2016
Ngày bài báo được đăng: 12/09/2016
Trang 2ĐẶT VẤN ĐỀ
Viễn chí là một vị thuốc cổ truyền được
sử dụng lâu đời để chữa trị các chứng
bệnh như: ho có đờm, kém trí nhớ, hồi
hộp Viễn chí thường phối hợp với các vị
khác để chữa suy nhược thần kinh, hay
quên, sợ hãi, là thành phần chính trong
nhiều bài thuốc cổ phương như: Thiên
vương bổ tâm, Định chí hoàn Việt Nam
có 23 loài thuộc chi Viễn chí (Polygala),
phân bố ở nhiều địa phương như Lào Cai,
Lạng Sơn, Hòa Bình, Ninh Bình, Thanh Hóa,
Đà Lạt Tuy nhiên, hiện nay nghiên cứu
cụ thể về các loài Viễn chí ở Việt Nam còn
hạn chế [1, 2, 4]
Trên thế giới đã có một số công trình
nghiên cứu về thành phần hóa học và tác
dụng sinh học của Viễn chí, tuy nhiên mới
chủ yếu tập trung ở các loài Polygala như:
P tenuifolia, P sibirica, P japonica, P
vulgaris, P fallax, P senega, P glomerata, P
Viễn chí ở Việt Nam chưa được nghiên
cứu đầy đủ về hình thái và giải phẫu Đặc
biệt, Dược điển Việt Nam IV chưa đề cập
đến loài Polygala karensium Kurz
Để phục vụ cho công tác giám định,
tiêu chuẩn hóa dược liệu và cho những
nghiên cứu tiếp theo về thành phần hóa
học, dược lý và tác dụng sinh học, chúng
tôi tiến hành nghiên cứu về đặc điểm hình
thái và giải phẫu của dược liệu này
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU
1 Đối tượng nghiên cứu
Loài Viễn chí (Polygala karensium Kurz),
thuộc họ Viễn chí (Polygalaceae) Mẫu nghiên cứu được thu hái tại thị trấn Sa Pa, tỉnh Lào Cai Tiêu bản mang số hiệu DL
060315 được lưu giữ tại Phòng Tiêu bản Thực vật, Khoa Tài nguyên Sinh thái, Viện Dược liệu Trung ương
2 Phương pháp nghiên cứu
Áp dụng phương pháp hình thái so sánh để xác định loài Mẫu nghiên cứu được so sánh và đối chiếu với khóa phân loại và bản mô tả trong các tài liệu [2, 4,
5, 6]
Áp dụng phương pháp hiển vi để nghiên cứu cấu tạo giải phẫu và đặc điểm bột dược liệu các bộ phận rễ, thân, lá của loài [3]
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
1 Xác định tên khoa học và mô tả đặc điểm hình thái của loài Viễn chí
Căn cứ vào mẫu nghiên cứu, có so sánh, đối chiếu với khóa phân loại và bản
mô tả trong tài liệu tham khảo [2, 5, 6, 7], chúng tôi xác định tên khoa học của loài Viễn chí như sau:
- Tên khoa học: Polygala karensium
Kurz
- Tên đồng âm: Polygala tricornis
Gagnep
- Tên tiếng Việt phổ thông: Viễn chí
Trang 3- Tên tiếng Việt khác: Giả ba kích
- Họ thực vật: họ Viễn chí (Polygalaceae)
* Mô tả đặc điểm hình thái:
- Cây bụi cao 0,5 - 1 m Thân non có
cạnh, hơi vặn Cành non nhẵn, không lông
- Lá đơn, mọc so le, rất đa dạng, lá gốc
hình elip, lá phía trên hình mác; cuống lá
dài 1 - 2,5 cm, nhẵn hoặc có lông ngắn;
phiến lá mỏng, nhẵn, mặt trên màu xanh,
mặt dưới màu xanh hoặc tía; gân lá hình
lông chim, có 6 - 7 cặp gân phụ, phân chia
đến tận mép lá Mép lá thường lượn
sóng, có gai rất nhỏ và cách nhau không
đều
- Cụm hoa dày, mọc ở đầu cành hoặc
kẽ lá; hoa xếp dày, nhiều, dài 2,5 - 4 cm;
đài 5, không đều, sớm bị rụng; ngoài cùng
có 3 lá đài nhỏ, hơi cụp vào trong, dài 8 -
10 mm, rộng 4 - 5 mm, đỉnh tù; hai lá đài phía trong mỏng, giống cánh hoa, hình trứng ngược, lớn, dài 12 - 15 mm, rộng khoảng
8 mm; cánh hoa có màu trắng phớt tím đến hồng, mỏng, xẻ 2 thùy
- Bộ nhị 8, chỉ nhị dài 2 - 2,4 cm; vòi nhụy dài khoảng 1,2 - 1,4 cm, rộng và cong dần từ dưới lên đỉnh; núm nhụy hình môi; bầu dẹt, ở trên, chia 2 ô; hạt màu nâu đen, hình trứng, lông tơ; rễ củ dạng chùm, thắt lại từng đoạn giống ruột gà,
có lõi bên trong, nhìn qua như rễ cây Ba kích; đường kính rễ tươi khoảng 0,5 - 1,2 cm, dài 20 - 30 cm, có thể tới 50 cm
7
Trang 4Hình 1: Một số đặc điểm hình thái cây Viễn chí
1 Toàn cây; 2 Cành mang cụm hoa; 3 Lá (mặt trên), 4 Lá (mặt dưới); 5 Gân chính (mặt trên); 6 Gân chính (mặt dưới); 7 Mép lá mặt dưới; 8 Hoa nguyên vẹn; 9 Hoa cắt dọc; 10 Lá đài; 11 Cánh hoa; 12 Bộ nhị; 13 Bao phấn; 14 Vòi nhụy; 15 Núm nhụy; 16 Bầu nguyên vẹn; 17 Bầu cắt ngang; 18 Hạt; 19 Rễ; 20 Thân
2 Đặc điểm vi học của cây Viễn chí
* Thân:
Mặt cắt có hình tròn, từ ngoài vào trong có: lớp biểu bì mỏng bao quanh (1), sát trong lớp bần là mô dày (2) gồm những TB hình đa giác nhỏ, thành dày xếp đều đặn;
mô mềm vỏ (3) được cấu tạo bởi những TB đa giác lớn hơn, có thành mỏng; lớp mô cứng (4) mỏng gồm những TB có thành dày, khoang rộng; lớp libe (5) tương đối mịn nằm gần phần gỗ (6); trong cùng là mô mềm ruột (7), gồm những TB hình lục giác, to, thành mỏng, xếp sát nhau
9
Trang 5Hình 2: Ảnh đặc điểm vi phẫu thân Viễn chí
trong có lớp bần gồm 3 - 5 hàng TB (1);
mô mềm vỏ (2) gồm những TB đa giác
tương đối lớn, thành mỏng; tinh thể canxi
oxalat (3) nhỏ, nằm xen kẽ với mô mềm
vỏ; lớp libe (4) mỏng nằm sát lớp gỗ (5)
* Lá:
Gân lá phía trên lõm, phía dưới lồi; lông che chở (1) cấu tạo bởi 1 TB, tiếp đến là lớp biểu bì (2) gồm 1 hàng những
TB hình chữ nhật nhỏ xếp đều nhau; mô mềm (3) gồm những TB hình đa giác to,
có thành mỏng; lớp libe - gỗ (4) tạo thành một đường cung, trong đó phần libe bên ngoài bao bọc lấy phần gỗ phía trong Bao quanh lớp libe - gỗ là lớp mô cứng (5), mỏng, gồm những TB có thành dày hóa gỗ
của lá Viễn chí
3 Đặc điểm bột rễ dược liệu
Bột màu xám, không mùi, vị hơi đắng Soi dưới kính hiển vi thấy mảnh mang màu đỏ nâu (1); hạt tinh bột hình tròn (2) đứng riêng lẻ hoặc tụ lại thành đám; TB
mô cứng (8) có thành dày, khoang rộng; nhiều mảnh mô mềm (6) gồm những TB
đa giác xếp sát nhau; lông che chở đa bào (4, 5) có TB ở đầu dài và thuôn nhọn Các bó sợi (3) và tinh thể canxi oxalat hình khối
1
2
3
4
5
Trang 6Hình 5: Các đặc điểm của bột rễ Viễn chí
Mảnh mang màu (1), hạt tinh bột (2), bó sợi (3), lông che chở (4, 5), mô mềm (6), tinh thể canxi oxalat hình khối (7), mô cứng (8)
BÀN LUẬN
Trong nghiên cứu này, chúng tôi đã
xây dựng được bộ dữ liệu tương đối hoàn
chỉnh về hình thái (rễ, thân, lá, hoa), giải
phẫu (rễ, thân, lá) và đặc điểm vi học bột
rễ dược liệu Kết quả này phù hợp với các
tài liệu ở trong và ngoài nước đã công bố
về cây Viễn chí [1, 3, 4, 5, 6] Tuy nhiên, những công bố trước đây mới chỉ tập trung mô tả hình thái mà không có hình ảnh rõ ràng Trong chuyên luận của Dược điển Việt Nam IV [1] chưa có loài Polygala
đặc điểm giải phẫu và bột dược liệu của
Trang 7phần thân và rễ cây Viễn chí (Polygala
dược liệu này trong Dược điển Việt Nam
KẾT LUẬN
Qua nghiên cứu đặc điểm hình thái
và giải phẫu, chúng tôi đã xây dựng được
bộ dữ liệu về hình thái (rễ, thân, lá, hoa),
giải phẫu (rễ, thân, lá) và vi phẫu bột
dược liệu (rễ) của cây Viễn chí (Polygala
định và tiêu chuẩn hóa dược liệu Viễn chí
được nhận dạng bởi các đặc điểm: cây
thân thảo, rễ thắt từng đoạn như ruột gà,
lá đơn mọc so le, lá ở gốc hình elip, lá
phía trên hình mác; phiến lá mỏng, nhẵn,
mặt trên màu xanh, mặt dưới màu xanh
hoặc tía; gân lá hình lông chim, mép lá
thường lượn sóng, có gai rất nhỏ và cách
nhau không đều; cụm hoa dày, mọc ở
đầu cành hoặc kẽ lá; cánh hoa có màu
trắng phớt tím đến hồng, mỏng, xẻ 2 thùy
Bột rễ có mảnh mang màu đỏ nâu; hạt tinh bột, mô cứng, nhiều mảnh mô mềm gồm những TB đa giác xếp sát nhau; lông che chở đa bào có TB ở đầu dài và thuôn nhọn
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam IV 2009
2 Nguyễn Tiến Bân. Danh mục các loài thực vật Việt Nam NXB Nông nghiệp Việt Nam
2000, 2, tr.1054
3 Nguyễn Viết Thân. Kiểm nghiệm dược liệu bằng phương pháp hiển vi NXB Khoa học Kỹ thuật Hà Nội 2000
4 Phạm Hoàng Hộ. Cây cỏ Việt Nam NXB Trẻ TP Hồ Chí Minh 2003, quyển 2, tr.351
5 Võ Văn Chi. Từ điển Cây thuốc Việt Nam NXB Y học Hà Nội 2012, 1, tr.988
6 Shu- Kun Chen, Haiying Ma, John AN Parnell. Polygalaceae 2009
7 Wu Zhenqyi, Peter H Raven, Hong Deyuan. Flora of China Science Press Beijing Vol 11