Bài giảng Đại cương bệnh lý dị ứng miễn dịch - ThS. BS Nguyễn Phúc Học

Đến với Bài giảng Đại cương bệnh lý dị ứng miễn dịch sinh viên sẽ có khả năng nêu được khái niệm về đáp ứng miễn dịch và vai trò của các tế bào tham gia miễn dịch; nêu được khái niệm về một số thành phần chính của đáp ứng miễn dịch kháng nguyên, kháng thể, bổ thể;…

Đ I C NG B NH LÝ D NG - MI N D CH

M c tiêu – sau khi h c , sinh viên có kh n ng :

KHÁI NI M V MI N D CH H C

Hi n nay mi n d ch đ c đ nh ngh a: “Mi n d ch là kh n ng phòng v c a toàn

b c th đ i v i các y u t mang thông tin di truy n ngo i lai (thông tin l )”

H th ng mi n d ch trong c th sinh v t đ c chia làm 2 nhóm: mi n d ch t

nhiên (không đ c hi u) và mi n d ch thu đ c (đ c hi u) Trong c 2 lo i đó đ u

có mi n d ch d ch th và mi n d ch t bào Song đI u c n l u ý, là 2 lo i mi n

d ch t nhiên và thu đ c đ u có liên quan v i nhau ch t ch

4

H TH NG ÁP NG MI N D CH C HI U Ngu n g c các t bào mi n d ch

Các t bào mi n d ch c ng nh các t bào máu nói chung đ u xu t phát

t t bào ngu n (t bào g c) t y x ng Tê bào g c này sinh ra t bào

g c c p d i và t đó sinh ra các dòng t bào máu

1 Vai trò c a các Lympho bào (lymphocyte)

Chi m kho ng 20-30% t ng s b ch c u máu ngo i vi Cho đ n nay có 2

qu n th chính c a lympho bào đ c th a nh n, đó là qu n th lympho bào

T và qu n th lympho bào B

a Lympho bào T: các t bào ti n thân d ng lympho bào t t ch c t o máu

(tu x ng) đi đ n tuy n c, phân chia, bi t hóa thành các lympho bào ch u

trách nhi m đáp ng mi n d ch qua trung gian t bào đ c g i là lympho

bào T Lympho bào T chi m kho ng 70% t ng s lympho bào máu ngo i vi,

và chi m đa s các lympho bào các mô lympho

- Máu: 65 - 75% lympho bào T/t ng s các lympho bào

- Thymus: 95%; - H ch lympho: 70 - 80%; - Lách: 20 - 30%

Ch c n ng chính c a lympho bào T là gây đ c qua trung gian t bào (Tc),

quá m n ch m (Tdth), h tr lympho bào B (Th), đi u hòa mi n d ch thông

qua các cytokine c a Th và Ts (thông qua interleukin - IL, y u t kích thích

qu n th b ch c u h t, đ i th c bào, interferon, y u t ho i t kh i u )

6 Hình 3.3 Ch c n ng c a t bào T

b Lympho bào B: T t bào g c, các ti n lympho bào B c a loài chim

(c m) đ u phân chia bi t hóa túi Fabricius nên đ c g i là lympho bào B,

ch u trách nhi m đáp ng mi n d ch d ch th (Immunoglobulin) Các

lympho bào B chín đ n các mô lympho ngo i vi, sau khi đ c KN kích

thích thì phân chia bi t hóa thành t ng bào (plasmocyte) s n xu t kháng

th (Ig M, Ig G, Ig A, Ig D, Ig E) và các t bào nh mi n d ch

i v i các KN có nhi u nhóm quy t đ nh KN nh polysaccharide (KN

không ph thu c tuy n c) thì các lympho bào B t s n xu t Ig không c n

có s h tr c a Th

Hình 3.4 Quá trình bi t hóa t bào B (http://www.benhhoc.com/)

8

2 T bào di t t nhiên NK (natural killer)

Ch c n ng quan tr ng c a t bào NK có l là ki m soát mi n d ch, ng n ch n

s di c c a t bào u qua máu, b o v c th ch ng l i s nhi m virus NK

ti t ra m t s ch t nh IFN, TNF tác đ ng lên các t bào khác

- Ch t c th : tinh d ch, bu ng tr ng, th n kinh, th y tinh th c a m t

- Th i k phát tri n phôi thai n u g p ph i kháng nguyên (vi sinh v t gây

b nh) có th d n đ n hi n t ng dung n p ho c suy gi m mi n d ch

10

Phân l ai kháng nguyên - Tu theo tính ch t, đ c đi m, v trí tác đ ng khác

nhau mà có s phân lo i khác nhau

- D a vào tính ch t kháng nguyên: ta có

+ Kháng nguyên hoàn toàn: th ng là ch t có tr ng l ng phân t t ng

đ i l n, trên b m t c a phân t kháng nguyên có c ph n đ c hi u và

ph n không đ c hi u

Ví d : virus gây b nh đ m thu c lá có tr ng l ng phân t là 17000 Da

(dalton)

+ Kháng nguyên không hoàn toàn (bán kháng nguyên-hapten-haptit):

th ng là nh ng ch t có tr ng l ng phân t nh Lo i kháng nguyên này

mu n tr thành kháng nguyên hoàn toàn, chúng ph i k t h p v i ch t

mang (th ng là protein) Lo i kháng nguyên này có th cho ph n ng k t

h p KN-KT đi u ki n In vitro, nh ng trong đi u ki n In vivo thì b n

thân chúng không có kh n ng kích thích c th s n sinh kháng th

- D a vào tính xa l c a kháng nguyên: ta có

+ ng kháng nguyên: kháng nguyên c a cùng m t loài

+ D kháng nguyên: kháng nguyên khác loài

+ T kháng nguyên: kháng nguyên c a chính c th

+ Kháng nguyên đ ng gene: kháng nguyên khác c th nh ng cùng

tr ng sinh ra

- D a vào đ c đi m c a kháng nguyên:

+ Kháng nguyên là các sinh v t s ng ho c ch t (virus, vi khu n, n m,

nguyên sinh đ ng v t, ký sinh trùng ) Kháng nguyên này th ng là

kháng nguyên hoàn toàn vì chúng có phân t l ng l n ho c r t l n

+ Kháng nguyên là s n ph m c a sinh v t, t bào ho c ch t l (đ c t ,

các protein, polysaccharide, các thu c hóa h c ho c các ch t t

nhiên )

- D a vào các b ph n c a kháng nguyên: ta có

Ví d nh c u trúc kháng nguyên c a Escherichia coli

+ Kháng nguyên thân (Ag O)

+ Kháng nguyên v (Ag K)

+ Kháng nguyên chiên mao (Ag H)

Có 2 ch c n ng chính là nh n bi t cái l (kháng nguyên) và tác đ ng lên nó

- Ch c n ng nh n bi t cái l : ch c n ng nh n bi t đ c th c hi n thông qua

vi c phân t Ig k t h p đ c hi u v i nhóm quy t đ nh kháng nguyên V trí k t

B ng minh h a – C ch & ch c n ng c a các kháng th d ch th

14

3 B th

B th (complement-C): h th ng b th bao g m g n 30 thành ph n có m t

bình th ng trong huy t t ng d ng ti n ho t đ ng Khi đ c ho t hóa,

chúng tr nên ho t đ ng theo các chu i dây chuy n c a các enzyme làm

nhanh chóng khu ch đ i ph n ng và t o ra r t nhi u ho t tính sinh h c đ c

bi t quan tr ng c a tình tr ng viêm

ng th i chúng c ng có m t c ch đi u hòa đ gi i h n ho t đ ng m c

c n thi t i m lý thú là h th ng b th cùng v i h th ng đông máu tiêu s i

huy t và h th ng kinin có liên quan v i nhau trong quá trình ho t hóa và

Các con đ ng ho t hóa b th

Quá trình b nh lý mi n d ch có nhi u nguyên nhân khác nhau, có th do b m

sinh, b nh truy n nhi m (HIV, ký sinh trùng ) ho c có th do các tác nhân

v t lý (tia laser, x tr ), hóa ch t, thu c (corticoide ) gây ra

Nh có tính đ c hi u l n và đ nh y cao nên quá trình b nh lý mi n d ch có

nhi u ng d ng quan tr ng trong th c ti n: test tuberculin, test penicillin

18

Ngày nay, d i ánh sáng c a h c thuy t ch n dòng t bào thì chúng ta có th

gi i thích đ c hi n t ng trên đó là trong th i k phát tri n bào thai, b máy

mi n d ch c a c th đã “nh n m t” và “làm quen” v i các lo i kháng nguyên

này Cho nên khi c th ra đ i, nó không còn coi chúng là “ch t l ” n a Ho c

nói khác đi, dòng t bào có th m quy n mi n d ch sinh ra KT ch ng l i KN đó

trong th i k phát tri n bào thai chúng đã b “ c ch ” và “ch t h t” do v y c

th không th sinh KT đ ch ng l i KN đã g p tr c đó

Hi n t ng dung n p mi n d ch và suy gi m mi n d ch còn th y nh ng c th

m i sinh khi b máy mi n d ch ch a đ c phát tri n hoàn ch nh (hi n t ng

tiêm vaccin nh ng c th s sinh ho c b nhi m b nh trong giai đo n bào

thai)

Ngoài ra, nh ng tác nhân phá h y các lympho bào T và B nh : tia laser, các

thu c ch ng chuy n hóa, b nh ung th máu, thu c c ch mi n d ch

(corticoide), suy dinh d ng, b nh mãn tính c ng có có th gây ra hi n t ng

suy gi m ho c dung n p mi n d ch

II SUY GI M MI N D CH (immunodeficiency)

ho t đ ng y u, không đáp ng đ c v i yêu c u c a cu c s ng bình th ng,

d n đ n không ch ng l i đ c v i các vi sinh v t gây b nh mà h u qu là c

th b nhi m trùng n ng đi đ n t vong hay nói cách

khác là sinh ra r t ít kháng th đ c hi u trong khi c th khác l i sinh mi n

d ch khi đ t trong cùng đi u ki n

Suy gi m mi n d ch đ c chia làm hai lo i:

1 Suy gi m mi n d ch b m sinh

2 Suy gi m mi n d ch m c ph i

20

1 Suy gi m mi n d ch b m sinh

+ Suy gi m mi n d ch ngay t t bào g c chung cho c hai dòng lympho

bào B và T Tr ng h p này đ c g i là suy gi m mi n d ch n ng ph i

h p (SCID – Severe Combined Immuno Deficiency)

+ Suy gi m mi n d ch b m sinh dòng T: có 2 tr ng h p: suy gi m n ng

dòng T do s suy gi m ho t đ ng c a tuy n c làm cho dòng lympho bào

T không tr ng thành và bi t hoá đ c, do đó không có mi n d ch qua

trung gian t bào Hi n t ng này g i là h i ch ng George Tr ng h p

th hai là r i lo n quá trình ho t hoá c a lympho bào T tr ng thành

+ Suy gi m mi n d ch b m sinh dòng B: có th là do t n th ng tu

x ng, túi Fabricius mà không có bi t hoá dòng lympho bào B ho c có th

có sai sót trong quá trình ho t hoá c a lympho bào B tr ng thành d n đ n

r i lo n s t ng h p các kháng th d ch th

+ Suy gi m mi n d ch b m sinh dòng các t bào th c bào và s n xu t b

th gây gi m t bào th c bào và thi u h t b th

2 Suy gi m mi n d ch m c ph i : Suy gi m mi n d ch m c ph i là m t tr ng

thái b nh lý r t hay g p, là m t hi n t ng th phát sau nhi u b nh Nh t là các

b nh gây suy dinh d ng, nhi m đ c, nh h ng c a m t s thu c gây c ch

mi n d ch và do k t qu c a các b nh truy n nhi m nh ng i là nhi m virus

HIV - m t b nh nan y c a th i đ i

• Suy gi m mi n d ch th phát do suy dinh d ng

Ng i ta đã th y rõ r ng khi c th b suy dinh d ng s xu t hi n tr ng

thái suy gi m mi n d ch c không đ c hi u l n đ c hi u mà c ch b nh

sinh ra là do thi u nguyên li u trong sinh t ng h p các ch t, đ c bi t là

thi u đ m

• Suy gi m mi n d ch th phát do nhi m trùng

Trong t t c các tr ng h p nhi m khu n (virus, vi khu n, n m hay ký sinh

trùng) N u kéo dài s gây suy dinh d ng d n đ n suy gi m mi n d ch

Nhi m khu n mãn tính, đ c bi t là nhi m vi khu n n i bào nh b nh h i,

lao thì bao gi c ng gây ra suy gi m mi n d ch t bào

22

ng i, trong c n b nh th k AIDS do nhi m b i lo i Retrovirus HIV-I

và HIV-II, chúng có ái tính đ c bi t v i phân t CD4 và Receptor v i m t

s chemokin có trên các t bào có th m quy n mi n d ch mà ch y u là

các lympho bào Th và đ i th c bào Virus làm ly gi i các t bào TCD4

suy th n, th n nhi m m đ u d n đ n suy gi m mi n d ch

Ngoài ra các c th già, do có nh ng thay đ i trong ho t đ ng mi n

d ch, ng i ta th y có nh ng suy gi m mi n d ch rõ r t, do đó ng i già

th ng th y t ng kh n ng nhi m khu n, hay b ung th , m c b nh t

mi n (th p kh p) ,

III B NH T MI N D CH (autoimmunization)

Là quá trình b nh lý x y ra khi b máy mi n d ch c a c th s n sinh ra kháng

th đ ch ng l i m t c quan hay m t b ph n nào đó c a chính c th

Th c ch t c a v n đ là ch :

T bào và t ch c trong c th , trong m t s hoàn c nh và đi u ki n c

th l i tr thành kháng nguyên

Kháng nguyên này hình thành trong c th nên có tên là t kháng nguyên

hay kháng nguyên n i sinh, nó t o nên t kháng nguyên và các lympho

bào m n c m ch ng l i các t ch c c a chính b n thân mình, do đó gây

nên t n th ng cho các t ch c

N u t n th ng l n, ph n ng t mi n d ch s chuy n thành b nh t mi n

d ch B nh t mi n d ch x y ra do các nguyên nhân sau

v i các t ch c tuy n giáp, tinh trùng, viêm m t giao c m

Ví d : B nh viêm m t giao c m, khi b ch n th ng m t m nh thu tinh th r i

vào máu kích thích hình thành kháng th và kháng th ch ng l i thu tinh th ,

Ch t Hexozamin có trong polyosit c a vi khu n liên c u khu n Streptococcus

có c u t o t ng t ch t glucoprotein c a van tim do đó khi b viêm h ng do

streptococcus có th d n đ n viêm c tim (van tim)

Tr ng h p viêm c u th n, viêm kh p c ng x y ra t ng t

26

3 B nh t mi n d ch do m t s ch t trong c th b bi n đ i

Do các nguyên nhân nào đó tác đ ng vào c th (v t lý, hóa ch t, sinh h c,

b nh lý ) làm cho m t s t bào, mô c quan c a c th b t n th ng sâu s c

làm bi n đ i c u trúc s n có c a mình, d n đ n c quan mi n d ch c a c th

không còn kh n ng nh n bi t và sinh ra KT đ ch ng l i c quan đó

Ví d :

B nh viêm gan do virus: virus bi n đ i c u trúc t bào gan, c th sinh kháng

th ch ng l i gây viêm gan mãn tính

B nh nh i máu c tim làm t n th ng t bào tim, m t s ch t làm đ t bi n t

bào (t bào kh i u)

Nguyên nhân do s t ng tác gi a kháng nguyên và kháng th , gi a kháng

nguyên và lympho bào T m n c m d n đ n t n th ng và r i lo n ho t đ ng

cho c th t m c đ nh đ n n ng và có th t vong

Th c ch t quá m n v n mang tính ch t b o v c th nh ng m c đ c a ph n

ng x y ra không bình th ng làm r i lo n toàn thân hay c c b

b Các lo i quá m n

Tho t đ u, ng òi ta chia ra làm 2 lo i là quá m n nhanh và ch m c n c vào

th i gian xu t hi n các tri u ch ng b nh lý k t khi nh n KN l n 2 (t vài

Tham gia có kháng th IgE (IgG), t bào ái ki m, mastocyte và các ch t trung

gian hóa h c mà các t này gi i phóng ra (heparin, histamin, ECF,

prostaglandin, leucotrien )

30

S c ph n v (anaphylaxy): xu t hi n khi tiêm truy n huy t thanh, penicillin

xu t hi n sau vài phút v i các tri u ch ng toàn thân, suy nh c các c quan

hô h p, tiêu hóa, tu n hòan, co th t c tr n và có th d n đ n t vong n u

không can thi p k p th i (adrenalin)

Ph n ng quá m n (anaphylaxy): là ph n ng lo i nhanh, bi u hi n th quá

c p tính

Ph n ng x y ra ngay sau khi đ a vào c th m t d ng nguyên (allergen)

không qua đ ng tiêu hoá

Ho c “quá m n là tr ng thái t ng s m n c m c a c th khi đ a protein vào

c th l n th hai không qua đ ng tiêu hóa.”

Ph n ng quá m n x y ra theo 2 giai đo n:

Giai đo n m n c m: giai đo n này đ c tính t lúc c th nh n đ c li u KN

quá m n “chu n b ” đ n khi nh n đ c li u KN quá m n “phát hi n” Giai

đo n này th i gian kho ng t 8-12-14 ngày

Giai đo n quá m n (shock): xu t hi n sau khi đ a li u KN quá m n “phát

hi n” vào Giai đo n này có th x y ra r t nhanh chóng (quá m n nhanh) ho c

ch m h n sau vài gi , vài ngày (quá m n ch m) Bi u hi n lâm sàng là suy

s p các c quan ch c n ng nh tu n hoàn, hô h p, bài ti t, th n kinh và có

th gây đ t t

D ng (allergy): atopi ng i nh viêm m i d ng, r i lo n tiêu hóa do th c

n, mày đay (urticaire), v t chàm atop (eczema), suy n

32

• Type 2:

Quá m n gây tan h y t bào, do IgM và IgG có kh n ng ho t hóa b th

đây KN có thành ph n, c u trúc c a t bào ho c t ngoài đ c g n vào t

bào (thu c, hóa ch t)

Ngoài vai trò h y t bào KN c a b th , t bào KN còn có th b h y t bào K,

đ i th c bào, BC trung tính, ái toan nh ng v i t l th p

Ví d nh : ph n ng truy n máu do không phù h p nhóm máu ABO, tan

huy t - vàng da tr s sinh do mâu thu n Rh gi a m và thai nhi, bong ghép

t i c p

• Type 3:

Quá m n do s hình thành ph c h p mi n d ch, chúng l ng đ ng các v trí

thu n l i và gây b nh t i ch d i hình th c m t viêm đ c tr ng

Tr c kia, quá m n lo i 3 đ c x p vào lo i nhanh, theo nguyên t c do KT

d ch th (IgM, IgG (IgA) và KN d ng hòa tan gây ra nh ng trên th c t nó

xu t hi n khá mu n

Ph c h p KN - KT l ng đ ng, ho t hóa b th và hình thành t i ch các y u

t t ng tính th m thành m ch, t p trung BC đa nhân, làm t n thu ng thành

m ch thông qua các enzyme đ c phóng thích ra nh các cytokin, ti u c u

(đông máu)

Ví d nh : hi n t ng Arthus (tiêm albumin tr ng d i da nhi u l n), b nh

huy t thanh, viêm c u th n sau khi nhi m Streptococcus

34

• Type 4:

T ng ng v i quá m n ch m tr óc đây, do đáp ng mi n d ch qua trung gian

lympho bào T (Th, Tc, Tdth) v i KN t đó ho t hóa đ i th c bào, type 4 đa s

2 D ng

C ng là hi n t ng b nh lý mi n d ch nh ng x y ra ch m h n và nh h n so

v i ph n ng quá m n

C ch c a ph n ng là do s k t h p KN, KT đ t o thành ph c h p KN-KT,

lúc đó c th s s n sinh m t s ch t trung gian sinh h c: histamin, serotonin,

acetylcolin, lymphokil các ch t này s kích thích các trung tâm đi u ti t ho t

đ ng không bình th ng và gây ra các hi n t ng b nh lý (toàn thân hay c c