Đề tài nghiên cứu này được thực hiện nhằm khảo sát những yếu tố có ảnh hưởng trên hiệu quả phục hồi vận động sau đột quỵ của phương pháp châm cứu cải tiến phối hợp tập vật lý trị liệu tại tỉnh Trà Vinh.
Trang 1KHẢO SÁT NHỮNG YẾU TỐ CÓ ẢNH HƯỞNG TRÊN HIỆU QUẢ PHỤC HỒI VẬN ĐỘNG SAU ĐỘT QUỴ CỦA PHƯƠNG PHÁP
CHÂM CỨU CẢI TIẾN PHỐI HỢP TẬP VẬT LÝ TRỊ LIỆU
TẠI TỈNH TRÀ VINH
Đoàn Thị Nguyền*, Phan Quan Chí Hiếu**
TÓM TẮT
Đặt vấn đề và mục tiêu: Để phục hồi di chứng về vận động ở những bệnh nhân sau đột quỵ, nhiều công
trình nghiên cứu về châm cứu đã được tiến hành, trong đó phương pháp châm cứu cải tiến đã được chứng minh
có hiệu quả cao hơn so với thể châm đơn thuần hoặc chỉ tập VLTL (2,3,4,5) Tuy nhiên khi áp dụng vào lâm sàng thường ngày tại các cơ sở y tế thì tỷ lệ thành công thực sự được bao nhiêu? Những yếu tố nào ảnh hưởng đến kết quả đó?
Thiết kế nghiên cứu: Bệnh chứng trong nghiên cứu đoàn hệ, thực hiện tại BV YHCT của tỉnh Trà Vinh từ 8/2009 – 6/2010
Đối tượng tham gia nghiên cứu: 359 bệnh nhân (150 nữ và 209 nam), với độ tuổi trung bình 63,03 ±
12,69 được theo dõi trong 3 liệu trình (10 ngày/1 liệu trình)
Các biến số theo dõi: Thời gian mắc bệnh; số lần đột quỵ; nguyên nhân đột quỵ; tình trạng tri giác lúc đột
quỵ; sự hợp tác của bệnh nhân; bệnh lý kèm theo; tình trạng dùng thuốc kèm theo; thể trọng bệnh nhân; tập vật lý trị liệu (VLTL); kỹ thuật châm cứu cải tiến; điểm Barthel; kết quả phục hồi
Phương pháp tiến hành: Các số liệu được thu thập thông qua (a) việc phỏng vấn trực tiếp với bệnh nhân
và gia đình (b) quan sát trực tiếp kỹ thuật điều trị (c) đối chiếu với hồ sơ bệnh án lưu
Kết quả: Phương pháp châm cứu cải tiến phối hợp tập vật lý trị liệu trong lâm sàng thường ngày tại BV
YHCT tỉnh Trà Vinh đạt kết quả tốt sau điều trị chiếm tỷ lệ 68,25,% Những yếu tố có ảnh hưởng đối với kết quả điều trị là: nguyên nhân đột quỵ (tốt gấp 5,4 lần), sự hợp tác của bệnh nhân (tốt gấp 44,5 lần), thể trọng của bệnh nhân (tốt từ 7 đến 13,4 lần), kỹ thuật châm cứu cải tiến (tốt gấp 31,3 lần), (0,0001 p 0,05)
Kết luận: Châm cứu cải tiến có thể phổ biến rộng rãi tại các cơ sở điều trị YHCT, góp phần nâng cao hiệu
quả phục hồi vận động cho những bệnh nhân bị đột quỵ.
Từ khoá: Châm cứu cải tiến, vật lý trị liệu, đột quỵ, phục hồi vận động, Barthel, nhồi máu não, xuất huyết
não
ABSTRACT
INFLUENCE FACTORS ON THE EFFECTS OF A REVISED TECHNIQUE OF ACUPUNCTURE COMBINED WITH PHYSIOTHERAPY IN MOTOR REHABILITATION AFTER STROKE
AT TRA VINH PROVINCE
Doan Thi Nguyen, Phan Quan Chi Hieu
* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 16 - Supplement of No 1 – 2012: 72 – 77
Background and aims Background and aims A revised technique of acupuncture was proven a better
improvement in motor rehabilitation after stroke in comparison with physiotherapy or classical acupuncture alone
* Bệnh viện Y dược cổ truyền tỉnh Trà Vinh ** Khoa Y học cổ truyền, Đại học Y Dược Tp Hồ Chí Minh
Tác giả liên lạc: BSCKII Đoàn Thị Nguyền ĐT: 0989950748 Email: bsnguyen98@yahoo.com.vn
Trang 2(2,3,4,5) But in daily practice of medical units what is the actual rate of successful effect of this technique? And which factors might influence the results of this technique?
Study design: A case-control cohort study was carried out at Tra Vinh TM hospital from 8/2009 to 6/2010 Data collected: The data had been collected by (a) direct interview with the patient and his (her) family
members; (b) direct observation on the revised technique; and (c) cross-check with archives of hospital record of patients
Results: Good recovery rate in daily practice of the revised technique at Tra Vinh TM hospital was 68.25%
Influence factors in to the recovery rate were: type of stroke (5.4-fold better), patient co-operation (44.5-fold better), patient BMI (7 to 13.4-fold better) and technique of the revised method of acupuncture (31.3-fold better) (0.0001
p 0.05)
Conclusion: The revised technique of acupuncture can be widely applied in medical units partly increasing
the effects on motor rehabilitation after stroke
Keywords: Revised technique of acupuncture, physiotherapy, motor rehabilitation, Barthel score, stroke,
ischemic stroke, hemorrhagic stroke
ĐẶT VẤN ĐỀ
Đột quỵ hay còn gọi là Tai biến mạch máu
não là bệnh lý phổ biến nhất trong thần kinh
học, là nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế do
thần kinh (theo y văn thế giới tỷ lệ tàn phế sau
tai biến là 50% (1) Việc điều trị phục hồi vận
động sau đột quỵ hiện tại vẫn còn thực sự khó
khăn, phức tạp và tốn kém nhưng kết quả vẫn
còn bị hạn chế Từ năm 2003, khoa YHCT,
ĐHYD - Tp HCM đã có nhiều nghiên cứu áp
dụng phương pháp châm cứu cải tiến phối hợp
tập vật l y trị liệu (2,3,4,5) cho kết quả tốt Với mong
muốn ứng dụng phương pháp này trong lâm
sàng thường ngày để phục hồi vận động cho
bệnh nhân đột quỵ tại tỉnh Trà Vinh, nghiên cứu
được thực hiện để trả lời các câu hỏi (a) nếu áp
dụng phương pháp này vào cộng đồng thì tỷ lệ
thành công thực tế là bao nhiêu? (b) những yếu
tố nào có ảnh hưởng trên hiệu quả phục hồi
chức năng vận động của phương pháp châm
cứu cải tiến phối hợp vật l ý trị liệu?
PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP
Thiết kế nghiên cứu
Bệnh chứng trong nghiên cứu đoàn hệ, tại
tỉnh Trà Vinh, từ 8/2009 – 6/2010
Cỡ mẫu
Cỡ mẫu 1: Xác định tỷ lệ thành công thực tế khi áp dụng tại Trà Vinh
Chọn mẫu theo công thức: Ước lượng 1 tỷ lệ
của dân số:
2
2 2
d
P P
Z n
Z: Trị số từ phân phối chuẩn Z = 1,96 α: Xác suất sai lầm loại 1 = 0,05 P: Trị số mong muốn của tỷ lệ P = 0,76% (Tính từ các nghiên cứu về châm cứu cải tiến của các tác giả trước)
d: Độ chính xác (Sai số cho phép) d = 5%
280 )
05 , 0 (
) 76 , 0 1 ( 76 , 0 ) 96 , 1 (
2
2
n
Cỡ mẫu n = 280 Bệnh nhân được châm cứu cải tiến Trong đó 213 BN có kết quả tốt; 67 BN
có kết quả không tốt
Cỡ mẫu 2: Xác định những yếu tố có ảnh hưởng đến kết quả điều trị
Chọn mẫu theo công thức: Kiểm định 1 tỷ
số số chênh:
N =
2
2
P P
Trang 3Với P1 = xác suất phơi nhiễm trong nhóm bệnh; P2 =
xác suất phơi nhiễm trong nhóm chứng
1
P = 2
.
OR P
OR P P
2
P = 0,16 (tỷ lệ bệnh nhân có thời gian 1
tháng ở nhóm thành công là 16%, tỷ lệ BN có
hôn mê ở nhóm thành công là 16% (4)
OR = 2
Z (1- /2)= 1,96 ( = 0,05)
Z (1- ) = 0,84 (1- = 0,80)
Cỡ mẫu n = 156,89 # 157 đối tượng cho mỗi
nhóm
Tổng số mẫu nghiên cứu là 314
Tiêu chuẩn chọn
Chọn tất cả bệnh nhân liệt nửa người do tai
biến mạch máu não được điều trị phục hồi vận
động sau đột quỵ bằng phương pháp châm cứu
cải tiến phối hợp VLTL
Tiêu chuẩn loại trừ
Loại trừ những bệnh nhân liệt nửa người do
chấn thương
Bệnh nhân liệt nửa người nhưng quá suy
kiệt hoặc bị lở loét, viêm nhiễm nhiều
Ngưng thực hiện nghiên cứu khi
Trong thời gian nghiên cứu có xuất hiện tiêu
chuẩn loại trừ
Phân tích và định nghĩa các biến số theo
dõi
Thời gian mắc bệnh
Là thời gian từ lúc được chẩn đoán đột
quỵ cho đến khi bệnh nhân được đưa vào
khám và theo dõi trong nghiên cứu, phân làm
2 loại thời gian mắc bệnh 1 tháng (1 tháng =
30 ngày), > 1 tháng
Số lần đột quỵ
Có 2 giá trị: (a) Lần 1: Khi BN bị đột quỵ lần
đầu (b) Lần 2: Khi BN bị đột quỵ tái phát
Nguyên nhân tổn thương não
Dựa vào kết quả CT Scan đầu hoặc chẩn
đoán trong giấy ra viện Có 3 giá trị: (a) Nhồi máu não, (b) Xuất huyết não, (c) Không rõ
Hôn mê lúc bệnh khởi phát hoặc trong giai đoạn cấp cứu
Có 2 giá trị: (a) Có: khi hồ sơ bệnh án có ghi
tri giác hôn mê (Glasgow < 8 điểm) hoặc hỏi thân nhân (bệnh nhân không đáp ứng với mọi
kích thích: lay gọi, kích thích đau); (b) Không
Sự hợp tác của bệnh nhân
Có 2 giá trị: (a) Có: Bệnh nhân thực hiện đúng theo yêu cầu của thầy thuốc, (b) Không:
Bệnh nhân không thực hiện theo yêu cầu của thầy Thuốc; hoặc có khi hợp tác, có khi không hợp tác
Các bệnh lý liên quan kèm theo
Dựa vào kết quả lâm sàng, cận lâm sàng
hoặc khai thác bệnh sử Có 2 giá trị: (a) Có: Khi
bệnh nhân có tăng huyết áp (khi HATT 140mmHg và / hoặc HATTr 90mmHg, hoặc bệnh nhân đang dùng thuốc trị bệnh Tăng huyết áp) và hoặc đái tháo đường (khi đo đường huyết lúc đói 126mg/dl, hoặc bệnh nhân đang dùng
thuốc trị đái tháo đường), (b) Không: Không có
kèm theo 1 trong 2 bệnh lý trên
Thể trọng bệnh nhân hiện tại
Căn cứ theo chỉ số BMI (Chỉ số khối cơ thể),
tính theo công thức: BMI = Cân nặng (kg) /
[Chiều cao]2 (m); Có 3 giá trị:(a)
1: Nhẹ cân: BMI 18,5
2: Bình thường: BMI 18,5 – 22,9
3: Thừa cân: BMI 23
Dùng thuốc hổ trợ điều trị sau đột quỵ
Gồm 2 nhóm (a) Có kết hợp thuốc: nếu có
dùng một trong các loại thuốc Aspirin, Clopidogrel (Plavix), các loại thuốc Statin, Cerebrolysin, Nootropyl, Duxil (tân dược); Bổ dương hoàn ngũ thang, Thận khí hoàn, Hữu quy ẩm, Nhị trần thang gia vị, Địa hoàng ẩm tử,
Bổ Can Thận, Lục vị địa hoàng hoàn gia Quy
Thược; (b) Không kết hợp thuốc: nếu không sử
dụng các loại thuốc trên
Trang 4Tập VLTL
Có 2 giá trị: (a) Có tập: Khi có kỹ thuật viên
VLTL trực tiếp tập, (b) Không tập: Khi không
đạt tiêu chí trên
Kỹ thuật châm cứu cải tiến
Nhận xét khi quan sát Y- Bác sĩ điều trị làm
cho bệnh nhân Có 2 giá trị:
(a) Đúng: Khi đạt tất cả tiêu chí sau:
Phương pháp chọn huyệt để châm đúng
Khám cơ lực chọn lọc để chọn cơ bị yếu, sau
đó cấu tạo công thức huyệt ở 2 đầu bám tận của
cơ Giữ nguyên cặp huyệt này trong 1 liệu trình
Khi sang liệu trình khác có thể đổi sang cặp
huyệt khác, hoặc giữ nguyên tùy theo quyết
định của thầy thuốc điều trị
Kỹ thuật châm đúng
Mỗi lần châm không quá 20 cây
Lưu kim trong 20 phút: trong đó 10 phút
đầu với tần số thấp (5Hz), cường độ cao (kích
thích co cơ), 10 phút sau với tần số cao (50Hz),
cường độ thấp (xoa bóp cơ)
Mỗi ngày châm một lần Một liệu trình điều
trị là 10 ngày (Châm liên tục mỗi ngày, chỉ nghỉ
ngày Chủ nhật) Sau đó, tiếp tục liệu trình khác
(b) Không đúng: Khi không đạt 1 trong các
tiêu chí trên
Kết quả sau điều trị
Có 2 giá trị: (a) Tốt: chỉ số Barthel 65 điểm;
(b) Không tốt: chỉ số Barthel <65 điểm
1 Tốt: - Xếp loại theo thang điểm Barthel là
khá, tốt (điểm Barthel)
2 Không tốt: Khi sau điều trị có điểm
Barthel < 65 điểm
Phương pháp tiến hành
Các số liệu được thu thập thông qua (a)
Quan sát trực tiếp;(b) đối chiếu với hồ sơ bệnh
án lưu
Xử lý số liệu
Nhập số liệu bằng phần mềm EpiData 3.1
Xử lý số liệu bằng phần mềm Stata 10.0 Xác
định những yếu tố có ảnh hưởng với phương
pháp phân tích đơn biến, (kiểm đinh chi bình phương có tính OR) Xác định những yếu tố có tương tác, gây nhiễu, không gây nhiễu bằng hồi quy logistic (logistic regression)
KẾT QUẢ Thống kê mô tả
Tổng số bệnh nhân được nghiên cứu: 359 với các đặc điểm
Bảng 1 Bảng mô tả đặc điểm của 359 bệnh nhân
tham gia nghiên cứu
Số BN Tỷ lệ
Thời gian mắc bệnh
Nguyên nhân tổn thương não
Tình trạng hôn
mê
bệnh nhân hợp tác
Bệnh l ý liên quan kèm theo
Thể trọng bệnh nhân hiện tại
Dùng thuốc hỗ trợ điều trị sau đột quỵ
Tập vật l ý trị liệu
Cách áp dụng
kỹ thuật châm cứu cải tiến
Điểm Barthel trước và sau điều trị
Kết quả phục hồi
Trang 5Phân tích những yếu tố có ảnh hưởng đến
hiệu quả phục hồi vận động sau đột quỵ
của phương pháp châm cứu cải tiến phối
hợp tập vật l ý trị liệu
Bảng 2 Bảng phân tích những yếu tố có ảnh hưởng
đến hiệu quả phục hồi vận động sau đột quỵ của
phương pháp châm cứu cải tiến phối hợp vật lý trị
liệu
Những yếu tố liên
quan
Tốt
Số BN (%)
Không tốt
Số BN (%)
P
Thời gian mắc bệnh
0,001
Số lần đột quỵ
<0,001
Nguyên nhân tổn thương não
<0,001
Tình trạng hôn mê
<0,001
Sự hợp tác của bệnh nhân
<0,001
Bệnh l ý liên quan kèm theo
Có bệnh lý kèm theo 228(67,06) 112(32,94)
0,044
Thể trọng bệnh nhân hiện tại
<0,001
Dùng thuốc hỗ trợ điều trị sau đột quỵ
<0,001
Tập vật l ý trị liệu
0,779
Kỹ thuật châm cứu cải tiến
<0,001
Phân tích mức tương quan giữa những yếu
tố có ảnh hưởng và hiệu quả phục hồi vận động
Bảng 3 Bảng phân tích mức tương quan giữa
những yếu tố có ảnh hưởng và hiệu quả phục hồi vận động
Những yếu tố tương quan OR KTC 95% P
Nguyên nhân tổn thương não Nhồi máu não so xuất huyết
2,74-24,32
<0,001
Sự hợp tác của bệnh nhân
68,5 2824,62 10,78- <0,001
Thể trọng bệnh nhân hiện tại
Bảng 4 Bảng phân tích mức tương quan giữa
những yếu tố có ảnh hưởng và hiệu quả phục hồi vận động sau khi khử nhiều yếu tố gây nhiễu cùng một lúc
Những yếu tố tương quan OR KTC 95% P
Nguyên nhân tổn thương não Nhồi máu não so xuất huyết
Thể trọng bệnh nhân hiện tại
Kỹ thuật châm cứu cải tiến 31,3 12,08 - 81,30 <0,001
BÀN LUẬN VÀ KẾT LUẬN
Trong lâm sàng thường ngày, phương pháp châm cứu cải tiến phối hợp tập có hiệu quả tốt trong phục hồi chức năng vận động sau đột quỵ, được các Y Bác sĩ điều trị thực hiện đạt hiệu quả với tỷ lệ nhóm có kết quả tốt là 68, 25% (các nghiên cứu trước đây kết quả tốt đạt khoảng 76%) và không thấy trường hợp nào xảy
ra tác dụng phụ Với tỷ lệ thành công như trên
Trang 6đã khẳng định đây là phương pháp có thể áp
dụng rộng rãi trong các cơ sở điều trị có châm
cứu nhằm góp phần nâng cao hiệu quả điều trị
Các yếu tố sau đây ảnh hưởng đến hiệu quả
điều trị
Nguyên nhân: Bệnh nhân có nguyên nhân
gây đột quỵ là nhồi máu não thì hiệu quả phục
hồi vận động tốt gấp 5,4 lần bệnh nhân có
nguyên nhân gây đột quỵ là xuất huyết não
Sự hợp tác của bệnh nhân: Bệnh nhân có
hợp tác với thầy thuốc thì hiệu quả phục hồi
vận động tốt gấp 44,5 lần Bệnh nhân không hợp
tác
Thể trọng bệnh nhân: Bệnh nhân có thể
trọng hiện tại bình thường thì hiệu quả phục hồi
vận động tốt gấp 13,4 lần Bệnh nhân nhẹ cân và
gấp 7 lần BN thừa cân
Kỹ thuật châm cứu cải tiến: Bệnh nhân được châm cứu cải tiến đúng kỹ thuật thì hiệu quả phục hồi vận động tốt gấp 31,3 lần Bệnh nhân không được châm cứu đúng kỹ thuật
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Lê Đức Hinh và nhóm chuyên gia (2008), Tai biến mạch máu não Hướng dẫn chẩn đoán và xử trí, NXB Y học Hà Nội, tr 583
– 584, 627- 628
2 Nguyễn Thị Lina, Nguyễn Văn Tùng (2004), “Đánh giá hiệu quả thể châm trong phục hồi di chứng vận động bệnh nhân TBMMN”, Tạp chí Y học Thành phố Hồ Chí Minh, tập 8 (phụ bản của số 1), chuyên đề YHCT, tr 51 – 57
3 Phan Quan Chí Hiếu và cs, “Hiệu quả phục hồi liệt sau đột quỵ của phương pháp thể châm cải tiến”, Tạp chí Y học Thành phố
Hồ Chí Minh, tập 11 (phụ bản của số 2), chuyên đề YHCT, tr 26 – 34
4 Phan Quan Chí Hiếu, Hà Thị Hồng Linh(2005), “Hiệu quả của thể châm trong phục hồi di chứng vận động bệnh nhân tai biến mạch máu não”, Tạp chí Y học Thành phố Hồ Chí Minh, tập 9 (phụ bản của số 2), tr 64 – 72
5 Trịnh Thị Diệu Thường (2008), Hiệu quả phục hồi vận động sau đột quỵ của thể châm cải tiến phối hợp tập vận động chủ động
Luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ YHCT Đại học Y Dược TP HCM