Nghiên cứu được thực hiện nhằm xác định độc tính bán trường diễn của cao xoa Bách xà đường bôi ngoài da trên thỏ. Thỏ được bôi da cao xoa Bách xà với liều 0,75g/kg/lần, 2 lần/ngày và 1,5 g/kg/lần, 2 lần/ ngày. Kết quả sau 4 tuần nghiên cứu, cao xoa Bách xà không ảnh hưởng đến thể trạng, chức năng tạo máu của thỏ; không làm thay đổi kết quả đánh giá chức năng gan, thận; không gây tổn thương về hình thái khi quan sát đại thể và vi thể các cơ quan gan, thận và cấu trúc vùng da được bôi thuốc của thỏ.
Trang 1ĐỘC TÍNH BÁN TRƯỜNG DIỄN CỦA CAO XOA BÁCH XÀ
TRÊN ĐỘNG VẬT THỰC NGHIỆM
Đinh Thị Lam 1 , Nguyễn Trần Thị Giáng Hương 2 ,
Đỗ Thị Phương 2 , Phạm Thị Vân Anh 2 , Mai Phương Thanh 2
1 Bệnh viện Đống Đa; 2 Trường Đại học Y Hà Nội
Nghiên cứu được thực hiện nhằm xác định độc tính bán trường diễn của cao xoa Bách xà đường bôi ngoài da trên thỏ Thỏ được bôi da cao xoa Bách xà với liều 0,75g/kg/lần, 2 lần/ngày và 1,5 g/kg/lần, 2 lần/ ngày Kết quả sau 4 tuần nghiên cứu, cao xoa Bách xà không ảnh hưởng đến thể trạng, chức năng tạo máu của thỏ; không làm thay đổi kết quả đánh giá chức năng gan, thận; không gây tổn thương về hình thái khi quan sát đại thể và vi thể các cơ quan gan, thận và cấu trúc vùng da được bôi thuốc của thỏ.
Từ khóa: Bách xà, độc tính, động vật thực nghiệm
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn dịch
đặc trưng bởi quá trình viêm mạn tính các
khớp Bệnh diễn biến mạn tính suốt đời với
các đợt cấp tính [1; 2] Bệnh để lại hậu quả
nặng nề với 90% bệnh nhân tiến triển nặng và
mất chức năng vận động trong vòng 20 năm
[3] Mục đích điều trị nhằm kiểm soát quá trình
miễn dịch và quá trình viêm khớp, phòng ngừa
phá hủy khớp, bảo tồn chức năng khớp, giảm
thiểu tối đa các triệu chứng Các thuốc steroid
hay non – steroid không đẩy lui bệnh hoàn
toàn, tổn thương khớp vẫn tiếp tục phát triển,
gây tàn phế và nhiều tác dụng không mong
muốn [2; 4] Các thuốc chống thấp khớp làm
thay đổi tình trạng bệnh (Disease Modifying
Anti-Rheumatic Drugs: DMARDs), thuốc điều
trị sinh học (Biological Therapy) có hiệu quả
cao, tác dụng nhanh, tuy nhiên giá thành cao,
nhiều tác dụng không mong muốn nghiêm
trọng [4] Theo y học cổ truyền, viêm khớp
dạng thấp thuộc phạm vi chứng Tý, Tý đồng
âm với Bí, tức bế tắc lại không thông Tý vừa được dùng để diễn tả biểu hiện của bệnh như tình trạng đau, tê, mỏi, nặng, sưng, nhức, buốt ở da thịt, khớp xương, vừa được dùng
để diễn tả tình trạng bệnh sinh là sự bế tắc không thông của kinh lạc, khí huyết [5] Nọc rắn hổ mang là một dược liệu quý, kinh nghiệm dân gian sử dụng trong điều trị các chứng đau nhức xương có hiệu quả tốt [6] Đã
có nghiên cứu sơ bộ chứng minh tác dụng chống viêm, giảm đau của nọc rắn hổ mang trên thực nghiệm và trên lâm sàng [7; 8; 9] Cao xoa Bách Xà phối hợp nọc rắn hổ mang với một số tinh dầu camphor, bạc hà, quế và methyl salicylat dùng tại chỗ
Để xác định tính an toàn của cao xoa Bách
xà, nghiên cứu được tiến hành nhằm: xác định độc tính bán trường diễn của cao xoa Bách xà đường bôi ngoài da trên thỏ
II ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
Trang 2Thành phần: Methyl salicylat, camphor,
tinh dầu bạc hà, menthol, tinh dầu quế, nọc
rắn hổ mang khô 1ml cao Bách xà tương ứng
1gram
Hóa chất, dụng cụ phục vụ nghiên cứu
Gạc, gạc băng, kính lúp, nước cất và các
hóa chất làm giải phẫu bệnh
Kit định lượng: ALT, AST, bilirubin toàn
phần, albumin, cholesterol toàn phần,
creatinin và máy Screen master của hãng
Hospitex Diagnostics (Italy)
Dung dịch xét nghiệm máu ABX Minidil
LMG của hãng ABX - Diagnostics, định lượng
Động vật thực nghiệm
Thỏ chủng Newzealand White, lông trắng,
trọng lượng 1,8 - 2,5 kg do Trung tâm chăn
nuôi Dê và Thỏ Sơn Tây cung cấp Súc vật
được nuôi trong phòng thí nghiệm 3 - 5 ngày
trước khi nghiên cứu bằng thức ăn chuẩn
dành riêng (do Công ty liên doanh
Guyomar-c’h-VCN sản xuất)
2 Phương pháp
Thực hiện theo hướng dẫn của OECD và
Tổ chức Y tế Thế giới [6; 11]
Thỏ được chia làm 3 lô, mỗi lô 10 con, mỗi
con được nhốt riêng một chuồng
- Lô chứng: bôi tá dược 1,5g/kg/lần, 2 lần/
ngày
- Lô trị 1: bôi cao xoa Bách Xà liều 0,75g/
kg/lần trên 10% diện tích da, 2 lần/ngày
- Lô trị 2: bôi cao xoa Bách Xà liều 1,5g/kg/
lần trên 20% diện tích da, 2 lần/ngày (gấp 2
lần lô trị 1)
Thỏ được bôi tá dược hoặc cao xoa Bách
xà liên tục trong 4 tuần Đánh giá trước bôi
tình trạng chung, thể trọng, chức năng tạo máu, mức độ hủy hoại tế bào gan, chức năng thận và vi thể gan, thận và cấu trúc da được bôi thuốc thử
3 Xử lý số liệu
Các số liệu nghiên cứu được xử lý thống
kê theo phương pháp t - test Student, biểu
diễn dạng: ± SD, sự khác biệt có ý nghĩa khi
p < 0,05
III KẾT QUẢ
1 Tình trạng chung
Trong thời gian thí nghiệm, thỏ ở cả 3 lô hoạt động bình thường, nhanh nhẹn, mắt sáng, lông mượt, ăn uống tốt, phân khô Trọng lượng thỏ đều tăng và không có sự khác biệt giữa lô chứng và lô bôi cao xoa Bách xà
2 Đánh giá chức năng tạo máu
Kết quả ở bảng 1 cho thấy: sau 2 tuần và 4 tuần bôi cao xoa Bách xà, số lượng hồng cầu
ở cả 2 lô trị đều không có sự khác biệt có ý nghĩa so với lô chứng và so sánh giữa các thời điểm trước và sau khi bôi thuốc thử, (p > 0,05)
Kết quả ở biểu đồ 1 và 2 cho thấy: sau 2 tuần và 4 tuần bôi cao xoa Bách xà, hàm lượng hemoglobin và hematocrit ở cả 2 lô trị đều không có sự khác biệt có ý nghĩa so với lô chứng và so sánh giữa các thời điểm trước và sau khi bôi thuốc thử, p > 0,05
Trang 3Bảng 1 Ảnh hưởng của cao xoa Bách xà đến số lượng hồng cầu trong máu thỏ
Thời gian Số lượng hồng cầu ( T/l ) p (t - test Student)
Lô chứng Lô trị 1 Lô trị 2
10
11
12
13
14
Trước bôi
thuốc
Sau 2 tuần bôi thuốc
Sau 4 tuần bôi thuốc
Biểu đồ 1 Ảnh hưởng của cao xoa Bách xà
đến hemoglobin
Biểu đồ 2 Ảnh hưởng của cao xoa Bách xà
đến hematocrit Bảng 2 Ảnh hưởng của cao xoa Bách xà đến số lượng bạch cầu trong máu thỏ
Lô chứng Lô trị 1 Lô trị 2
p (trước - sau) > 0,05 > 0,05 > 0,05
p (trước - sau) > 0,05 > 0,05 > 0,05
Sau 2 tuần và 4 tuần bôi cao xoa Bách xà, số lượng bạch cầu ở cả 2 lô trị đều không có sự
0 10 20 30 40 50
Trước bôi
Trang 4Bảng 3 Ảnh hưởng của cao xoa Bách xà đến số lượng tiểu cầu trong máu thỏ
p (trước - sau) > 0,05 > 0,05 > 0,05
p (trước - sau) > 0,05 > 0,05 > 0,05
Sau 2 tuần và 4 tuần bôi cao xoa Bách xà, số lượng tiểu cầu ở cả 2 lô trị đều không có sự khác biệt có ý nghĩa so với lô chứng (bôi tá dược) và so sánh giữa các thời điểm trước và sau khi bôi thuốc thử, p > 0,05
3 Đánh giá mức độ hủy hoại tế bào gan
0
10
20
30
40
50
Trước bôi
0 20 40 60 80
Trước bôi
Biểu đồ 3 Ảnh hưởng của cao xoa
Bách xà đến hoạt độ AST
Biểu đồ 4 Ảnh hưởng của cao xoa Bách xà đến hoạt độ ALT
Kết quả ở các biểu đồ 3 và 4 cho thấy: sau 4 tuần bôi cao xoa Bách xà, hoạt độ AST, ALT trong máu chuột ở cả 2 lô trị đều không có sự khác biệt có ý nghĩa so với lô chứng và so sánh giữa hai thời điểm trước và sau khi bôi thuốc thử, p > 0,05
4 Đánh giá chức năng thận
Sau 2 tuần và 4 tuần bôi cao xoa Bách xà, ở cả lô trị 1 (bôi cao xoa Bách xà liều 0,75g/kg/lần,
2 lần/ngày) và lô trị 2 (bôi cao xoa Bách xà liều 1,5g/kg/lần, 2 lần/ngày), nồng độ creatinin trong máu thỏ không có sự thay đổi khác biệt có ý nghĩa thống kê so với lô chứng và thời điểm trước nghiên cứu, p > 0,05 (biểu đồ 5)
Trang 51.01 1.03 1.05 1.07
Trước bôi
Biểu đồ 5 Ảnh hưởng của cao xoa Bách Xà đến nồng độ creatinin
5 Hình ảnh giải phẫu vi thể
- Giải phẫu vi thể gan (HE x 400)
- Giải phẫu vi thể thận (HE x 400)
- Giải phẫu vi thể cấu trúc da vùng bôi thuốc hoặc tá dược (HE x 400)
Trang 6IV BÀN LUẬN
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tình trạng
chung, trọng lượng cơ thể và các chỉ số huyết
học là những xét nghiệm bắt buộc khi đánh
giá độc tính của thuốc thử Máu là một tổ chức
rất quan trọng vì máu liên quan mật thiết với
mọi bộ phận, cơ quan trong cơ thể [12] Về
mặt bệnh lý, máu chịu ảnh hưởng của tất cả
các tổ chức đó nhưng đồng thời cũng bị ảnh
hưởng và phản ánh tình trạng riêng của cơ
quan tạo máu Nếu thuốc có ảnh hưởng đến
cơ quan tạo máu thì trước hết các thành
phần của máu sẽ bị thay đổi, đặc biệt
thường làm giảm số lượng bạch cầu [13]
Các chỉ số trên của thỏ ở cả hai lô trị đều
thay đổi không có ý nghĩa so với trước khi
dùng thuốc và so với lô chứng ở cùng thời
điểm Như vậy cao xoa Bách xà không thể
hiện độc tính lên tình trạng chung và trên cơ
quan tạo máu
Trong cơ thể, gan là cơ quan đảm nhận
nhiều chức năng quan trọng Khi đưa thuốc
vào cơ thể có thể gây độc với gan, làm ảnh
hưởng đến chức năng gan Vì vậy, khi đánh
giá độc tính của thuốc thì nghiên cứu ảnh
hưởng của thuốc đối với chức năng gan là rất
cần thiết [14] Để đánh giá mức độ tổn thương
tế bào gan, thường định lượng nồng độ các
enzym có nguồn gốc tại gan có trong huyết
thanh Sự tăng nồng độ các enzym này
thường gắn liền với độc tính của thuốc do sự
hủy hoại tế bào gan Sau 4 tuần bôi da cao
xoa Bách xà, ở cả lô trị 1 và lô trị 2 hoạt độ
ALT, AST đều nằm trong giới han bình
thường
Thận là cơ quan bài tiết của cơ thể Nhu
mô thận rất dễ bị tổn thương bởi các chất
nội sinh và ngoại sinh [12; 14] Vì vậy, khi
đưa thuốc vào cơ thể thuốc có thể gây độc,
sau khi dùng thuốc, thường dùng xét nghiệm định lượng creatinin máu Creatinin là thành phần đạm trong máu ổn định nhất, hầu như không phụ thuộc vào chế độ ăn hoặc những thay đổi sinh lý mà chỉ phụ thuộc vào khả năng đào thải của thận Khi cầu thận bị tổn thương, nồng độ creatinin máu tăng sớm hơn ure Creatinin máu là chỉ tiêu tin cậy và quan trọng hơn ure máu, nên hiện nay dùng để đánh giá và theo dõi chức năng thận Nồng độ creatinin trong máu thỏ sau dùng cao xoa Bách xà không có sự thay đổi khác biệt với lô chứng và so sánh giữa hai thời điểm trước và sau khi uống thuốc thử
Giải phẫu đại thể và vi thể gan thận là chỉ
số bắt buộc khi đánh giá độc tính bán trường diễn theo hướng dẫn của WHO Hơn nữa xét nghiệm vi thể là tiêu chuẩn vàng để đánh giá tổn thương 2 cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa và thải trừ thuốc Khi dùng đường bôi da cần phải làm thêm xét nghiệm vi thể trên da Trên tất cả các thỏ nghiên cứu, không quan sát thấy có thay đổi bệnh lý nào về mặt đại thể của các cơ quan Hình ảnh vi thể gan, thận không có sự khác biệt giữa lô chứng và
lô nghiên cứu Hình ảnh vi thể da không gây nhiều biến đổi so với chứng
V KẾT LUẬN
Mẫu thuốc thử cao xoa Bách xà không gây độc tính bán trường diễn trên thỏ khi cho thỏ bôi liều 0,75g/kg/lần, 2 lần/ngày trên diện tích bôi 10% diện tích da và liều cao gấp 2 lần 1,5g/kg/lần, 2 lần/ngày trên 20% diện tích da trong 4 tuần liên tục bôi thuốc
Tất cả các chỉ số theo dõi về tình trạng chung, cân nặng, chức năng tạo máu, chức năng gan, chức năng thận và mô bệnh học gan, thận đều nằm trong giới hạn bình
Trang 7Lời cảm ơn
Nhóm tác giả xin trân trọng cảm ơn PGS
TS Lê Đình Roanh đã hỗ trợ đọc và nhận
định các kết quả giải phẫu bệnh vi thể trong
nghiên cứu
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Thị Ngọc Lan (2010) Bệnh
học cơ xương khớp nội khoa Nhà xuất bản
Giáo dục, 9 – 35
2 Long DL, Kasper DL, Fauci AS et al
(2012) Chapter 321: Rheumatoid Arthritis.
Harrison’s Principles of Internal Medicine 18th
edition The McGraw - Hill Companies, Inc
3 Bucley CD (1997) Science, medicin,
and the future: treatment of rheumatoid
arthritis BMJ, 315, 236 - 238.
4 Singh JA (2012) Update of 2008
American College of Rheumatology
Recom-mendation for the use of Disease Modifying
Antirheumatic Drugs and Biologic Agents in the
treatment of Rheumatoid Athristis Arthristis
Care & Research, 64(5), 625 - 639.
5 Nguyễn Nhược Kim (2013) Phân thể
lâm sàng, biện chứng luận trị trong điều trị
chứng tý của Y học cổ truyền Tạp chí Đông
Y, 473, 23 - 25.
6 Đỗ Tất Lợi (2004) Rắn Những cây
thuốc và vị thuốc Việt Nam Nhà xuất bản Y
học, 988 - 995
7 Gomes A., Bhattacharya S., Chakraborty
M et al (2010) Anti-arthritic activity of Indian
monocellate cobra (Naja kaouthia) venom on
adjuvant induced arthritis Toxicon, 55(2-3),
670 - 673
8 Ghosh S, Saha K, Dasgupta SC,
Go-mes A (2015) In vitro and In vivo Anti-Arthritic
and Anti-Inflammatory Activity of Bungarus
Fasciatus Venom J Toxins, 2(1), 5
9 Gomes A et al (2011) Ethno biological
usage of zoo products in rheumatoid arthritis
Indian Journal of Experimental Biology, 49,
565 - 573
10 Saliner AG, Patlewicz G, Worth AP (2007) Review of Literature-Based Models for
Skin and Eye Irritation and Corrosion Euro-pean Communities
11 Organisation for Economic
Co-operation and Development (2002)
Guide-line for testing of chemicals: Acute Demal Irri-tation/Corrotion, OECD 404.
12 World Health Organization (2000).
Working group on the safety and efficacy of herbal medicine Report of regional office for
the western pacific of the World Health Or-ganization
13 Nguyễn Thế Khánh, Phạm Tử Dương (2001) Xét nghiệm sử dụng trong lâm
sàng Nhà xuất bản Y học.
14 Vũ Đình Vinh (2001) Hướng dẫn sử
dụng các xét nghiệm sinh hoá Nhà xuất bản
Y học, 115 - 287.
Summary EVALUATION OF SUBCHRONIC TOXIC OF BACH XA
EXTRACT IN ANIMALS
Trang 8there was no change in the results of tests evaluating liver function and kidney function There is
Keywords: Bach xa, toxicity, animals